ĐÔI NÉT LIÊN QUAN ĐẾN TÔN GIÁO CỦA

DÂN TỘC TÀY - NÙNG, VAI TRÒ

CỦA THẦY TRÒ TÀO TRONG MA CHAY, CÚNG BÁI

HOÀNG HỰU

Giảng viên Đại học Thái Nguyên

Tào, Bụt, Then, Nàng Hương là loại hình tôn giáo trong ma chay, cúng bái của đồng bào Tày, Nùng. Tiếng dân tộc thường dùng các khái niệm trên kèm theo một động từ “hết Tào, hết Bụt, hết Then” (làm Tào, làm Bụt, làm Then). Ông Tào, có vai trò lớn hơn trong xã hội. Nàng Hương ở vùng Bắc Kạn thường là phụ nữ.

Bụt là âm đọc cổ của từ Phật. Ngôn ngữ trong văn phong của Bụt chủ yếu xướng ca bằng tiếng Tày, Nùng, thuộc lòng, không xem sách, cũng có các chương đoạn giống Then, như Khảm khải (Vượt biển); trình Quán Ân, lên thượng giới,… dọc đường hành quân nhiều binh mã, đầy gian nan trắc trở, đánh nhau với ma quỷ. Lời xướng có kèm theo nhạc (tiếng Tày là: mjạc樂), tượng trưng nhịp hành quân của kỵ binh. Chùm nhạc dùng tay rung. Thầy Bụt ở Cao Bằng, Bắc Kạn nhiều, Lạng Sơn ít. Mỗi vùng có những điệu xướng khác nhau. Ông Bụt thường được mời đi cúng cho người ốm, giải hạn, ma chay, lễ “thăng quan tiến chức” trong giới Bụt. Trang phục của Bụt trong đám ma, lễ tiến chức thường thường mặc áo mũ thêu thùa kim tuyến như Đường Tăng, nhưng sắc vải áo không rạng rỡ bằng thầy Tào. Xuất xứ của Bụt trong dân tộc Tày, Nùng chưa biết có từ giờ.

Then là loại hình tôn giáo theo đạo giáo, vừa có Phật vừa có tiên, được nhiều học giả nghiên cứu; quần chúng yêu chuộng; giai điệu phong phú, nhiều chương mục. Nhạc cụ của Then là một chùm nhạc, ngoắc vào ngón chân cái, dùng bàn chân để rung tiếng nhạc hoà nhịp với đàn tính, hát suốt đêm, người rất đông. Then được mời trong các đám ma (kèm theo ông Tào), đi giải hạn, cúng lễ ốm đau, “thăng quan tiến chức” cho những người làm nghề cúng bái. Thực chất làn điệu Then là một loại hình văn học dân gian, phản ánh tâm trạng quần chúng mang mầu sắc tôn giáo. Then ngày nay đã được vận dụng sáng tạo dưới dạng “bình cũ rượu mới” trong các buổi liên hoan văn nghệ.

Nghiên cứu về Then là một công trình, một đề tài lớn cần tiếp tục tìm hiểu. Then, Bụt chủ yếu là thuộc lòng, không mấy khi xem sách (cũng có ông Then xem sách chữ Nho).

Tào - tiếng Tày phiên âm từ chữ道 (đạo) mà ra, chủ yếu là theo đạo giáo, thần linh, ma quỉ. Trong đám ma có thể có Then, Bụt nhưng vai trò chính là ông Tào. Theo nghề làm Tào phải biết chữ Hán, có ông biết cả chữ Nôm. Không phải ai cũng làm được Tào. Ngoài việc chữ nghĩa, ông Tào phải biết yểm bùa, phù phép. Sách vở của thầy Tào mang theo làm đám tang hàng chục cuốn đựng vào hai cái hộp đan bằng mây, gọi là "choóng", trong đó còn có trang phục và các nhạc cụ. Vì liên quan đến thư tịch cho nên cần tìm hiểu kỹ cung cách làm việc của ông Tào.

Người viết bài này là con ông Tào, trực tiếp nhiều lần được thể nghiệm “mục sở thị, nhĩ sở văn” (tai nghe mắt thấy). Tuy nhiên do khuôn khổ của bài viết không thể nêu được quá chi tiết.

Cho đến ngày nay Tào, Then, Bụt vẫn đang được sử dụng. Vì nó thuộc một hình thái ý thức xã hội gần như là nhu cầu bức thiết của quần chúng. Khi có ma chay mà không có ông Tào “xử lý” êm thấm thì khi chết sẽ thành con ma đói, đi lang thang, quấy nhiễu chủ nhà, họ hàng.

ĐÁM TANG:

Khi thầy Tào được mời đến sẽ viết ngay các tờ tấu, sớ, lá bùa có đóng triện. Đám tang xưa kia (cách đây vài chục năm) nhà nghèo thì để 3 ngày, nhà giàu thì để từ 10, 12 ngày. Ông Tào nào giỏi phù phép thì thi thể không thối rữa ngay. Người viết bài này khi đó quá non trẻ, không biết chữ Hán, chỉ thuộc làu, làm thay cha vài công đoạn. Nhiệm vụ chủ yếu là đánh trống, chiêng, chũm, chọe.

1. Nhạc cụ

- “Nào” 钅闹loại nhạc cụ bằng đồng, pha gang sắt, kêu vang xa khoảng vài chục mét, tiếng giòn tan.

- Choong (𪔠trống)

- Chũm chọe.

- Thanh la钅青羅

2. Trang phục

- Áo dài đến gót, gắn chữ, các hình con vật thêu thùa ánh bạc; hàng loạt gương con có đường kính của mỗi gương khoảng 1,5cm;

- Mũ kiểu Đường Tăng có thêu thùa rồng, gắn gương.

3. Dụng cụ kèm theo

- “Trản”: là một cây gỗ dài khoảng 60-70cm, một đầu to toè ra, một đầu nhỏ vừa tay cầm. Đầu to có khoét một lỗ tròn lõm xuống, vừa đủ đặt chén rượu.

- “Thẻn”: hai mảnh gỗ khép lại thành hình tròn - thuôn thuôn từ nhỏ đến lớn dài khoảng 10cm, dùng để bói xin “lệnh” của thần, tổ tiên. Khi khép hai mảnh vào bật xuống chiếu, nếu hai mảnh đều ngửa là được phù hộ hoàn toàn. Nếu hai mảnh úp chỉ có nghĩa là nâng đỡ. Tiếng Tày gọi hai hiện tượng úp, mở này là "sloong khoẳm lồng tài, sloong ngai lồng cụm". Nếu một mảnh ngửa, một mảnh úp xem chừng chưa ổn, phải xin “lệnh” tiếp. Thao tác này có thể lặp lại vài lần đến khi được phù hộ hoàn toàn mới thôi. Các dạng bài cúng đều dùng “thẻn”.

4. Sách chữ Nho của ông Tào

Có hàng chục cuốn, làm đến công đoạn nào thì lấy sách đó ra bày trước mặt mà xướng lên. Các công đoạn ngoài trời chủ yếu là thuộc lòng trên nền văn bản. Dưới đây xin trình bày vài đoạn thuộc lòng mà bản thân tôi đã từng mặc trang phục Tào làm lễ thay cha. Các đoạn thuộc lòng cho đến bây giờ dù biết tiếng Hán vẫn không rõ là phương ngôn Quảng Tây hay Quảng Đông. (Theo phán đoán chủ quan là phương ngôn Quảng Đông):

a) Đoạn trình Ngọc Hoàng thượng đế:

“Phung dén giang hò xà, giang vài xà, phung phúng den, phung dén giang hò xà, giang vài xà, phung hò hỏ hó den à !!...”

b) Đoạn trình tổ tiên:

“Dền vàng chí slim slao sle a à à! Pà tố slư vàng lềnh, pà tố ề sao sinh; chám ly hủ sang hò hỏ hó thien à!”.

c) Đoạn trình mời rượu tổ tiên, thượng giới.

“Cứu khú chân hủ sáng hừ chân hủ sang, nàm khì tản thén phu, cứu lù chu vàng lềnh, từ dến vang lềnh sào, vàng slâng sần, then hò hỏ hó chân à!”.

Những từ “hò”, “a, à”, “hừ” là những ngữ khí từ - tựa như hát dân ca có “ới a”, “ý a”, vừa có giá trị biểu cảm, vừa làm sinh động hóa nhạc tính trong câu “hát xướng”.

5. Về phù phép (còn gọi là bùa)

a) Ông Tào:

- Khi khâm liệm, nhập áo quan cần yểm bùa cho thi thể yên ngủ ngàn thu. Ông Tào nào cao tay thì kể cả mùa hè nóng bức, xác cũng chậm thối rữa, không có mùi hôi thối.