DIÊN CÁCH CHU TỬ HỌC TẠI VIỆT NAM:
TỪ TỨ THƯ CHƯƠNG CÚ TẬP CHÚ ĐẾN TỨ THƯ ƯỚC GIẢI

TS. NGUYỄN TUẤN CƯỜNG

Trường Đại học KHXH & Nhân văn, Hà Nội

1. Tiểu dẫn

Vào thời Nam Tống, Chu Hi 朱熹(1130-1200) đã áp dụng thể “chương cú” và thể “tập chú” trong phương pháp chú giải kinh điển để thông diễn Tứ thư, viết thành bộ Tứ thư chương cú tập chú四書章句集注, hay còn gọi là Tứ thư tập chú四書集注. Bộ sách này sau khi ra đời đã tạo nên một phong trào nghiên cứu Tứ thư học, “khiến cho kinh học Nho gia chuyển hướng từ chương cú huấn hỗ sang thông diễn nghĩa lí, mở ra một hướng mới cho tư tưởng Nho học từ trực quan kinh điển thăng hoa thành tư biện trừu tượng” [Lục Hiến Tù, 2002, tr.1].

Với ảnh hưởng xã hội to lớn ấy, Tứ thư chương cú tập chú đã sớm lưu truyền sang Việt Nam. Theo ghi chép trong bộ tín sử Đại Việt sử kí toàn thư 大越史記全書, năm 1253, vua “xuống chiếu vời Nho sĩ trong nước đến Quốc tử viện giảng tứ thư lục kinh” [1993, tr.25]; rất có thể là ngay từ khi ấy, Tứ thư chương cú tập chú đã lưu hành tại Việt Nam. Đến đời nhà Hồ, Hồ Quý Li 胡季犛(1336 - 1407) đã làm sách Quốc ngữ Thi nghĩa 國語詩義và viết bài tựa theo hơi hướng phản đối Thi kinh tập truyện 詩經集傳của Chu Tử [1993, tr.190]. Vậy hẳn là vào thời điểm đó, không chỉ có Thi kinh tập truyện mà các sách chú giải kinh điển khác của Chu Tử như Tứ thư chương cú tập chú cũng đã lưu hành rộng rãi ở Việt Nam.

Sự lưu hành của Tứ thư chương cú tập chú đã ảnh hưởng tới nhiều trước tác của Nho gia Việt Nam, trong đó có Tứ thư ước giải. Tứ thư ước giải 四書約解(gọi tắt: Ước giải) là bộ thư tịch cổ của Việt Nam dịch Tứ thư từ tiếng Hán (dùng chữ Hán) sang tiếng Việt (dùng chữ Nôm), có kèm các chú giải bằng Hán văn. Văn bản mà người dịch chú dựa vào chính là bản Tứ thư chương cú tập chú (gọi tắt: Tập chú) của Chu Hi.

Từ góc nhìn thông diễn học (hermeneutics, 詮釋學), bài viết này đặt ra nhiệm vụ nghiên cứu sự duy trì (diên) và thay đổi (cách) trong phần chú giải bằng Hán văn từ bản Tập chú đến bản Ước giải để tìm hiểu mục đích, quan điểm và phương pháp chú giải của Ước giải trong mối quan hệ so sánh với Tập chú, từ đó thực hiện một “nghiên cứu trường hợp” (case study, 案例研究) đối với sự tiếp biến quan niệm kinh học của Chu Tử tại Việt Nam.

Về bản Tứ thư ước giải, văn bản gốc duy nhất hiện còn lưu giữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm (Hà Nội, Việt Nam), gồm 5 kí hiệu sách AB.270/1-5 với tổng số 458 tờ hai mặt (= 916 trang), in theo ván khắc năm Minh Mệnh thứ 20 (1839)(1), Liễu Văn đường tàng bản(2), văn bản này từng được Lê Quý Đôn 黎貴惇 (1726 - 1784) hiệu đính(3) (xin xem ảnh chụp trang bìa, kí hiệu sách AB.270/1). Tên đầy đủ của mỗi bộ kinh điển trong Tứ thư ước giải là “Tứ thư ước giải XXX giải quốc âm nghĩa tăng bổ đại toàn bị chỉ” (四書約解XXX解國音義增補大全備旨), trong đó XXX lần lượt là nhan đề của một trong Tứ thư (Đại học, Trung dung, Luận ngữ, Mạnh Tử). Để giản tiện, xin gọi tắt nhan đề mỗi bộ kinh điển trong Tứ thư ước giải lần lượt là Đại học ước giải, Trung dung ước giải, Luận ngữ ước giải, Mạnh Tử ước giải. Trong bốn bộ kinh điển này, chỉ có Luận ngữ ước giải là thiếu 14/20 thiên (từ Học nhi đệ nhất đến Hiến vấn đệ thập tứ), ba bộ còn lại đều đủ bộ. Bài viết này lựa chọn hai phần văn bản của Ước giải là Đại học ước giải và Trung dung ước giải làm tư liệu nghiên cứu chủ yếu, hai phần này đều nằm ở kí hiệu sách AB.270/1, gồm tổng cộng 64 tờ (128 trang)(4). Ngoài ra, ở một số trường hợp cần thiết, bài viết cũng đưa thêm tư liệu từ các phần khác của Tứ thư ước giải.

Theo khảo cứu mới nhất của tôi (sắp công bố), niên đại hoàn thành “tác phẩm” (chứ không phải “văn bản”) Tứ thư ước giải có thể vào khoảng thế kỉ XVII, tác phẩm ấy ít nhất đã được khắc ván 5 lần với số ván khắc ở mỗi lần khác nhau: lần thứ nhất trước thời Lê Quý Đôn (1726 - 1784) sống hoặc khi ông còn trẻ, lần thứ hai trong khoảng các năm 1752 - 1784 do đích thân Lê Quý Đôn hiệu đính văn bản và viết thêm bài Tựa, lần thứ ba do Hải Học đường khắc trong khoảng 1811-1814, lần thứ tư do Úc Văn đường khắc bổ sung năm 1839, lần thứ năm cũng do Úc Văn đường khắc bổ sung từ sau năm 1847. Việc được khắc ván và in ấn nhiều lần cho thấy Tứ thư ước giải đã có tầm ảnh hưởng xã hội rất rộng lớn, đó cũng là câu trả lời cho câu hỏi: tại sao trong thế kỉ XIX, ở Việt Nam đã khắc in hàng loạt tác phẩm thuộc hệ thống sách tiết yếu cho Tứ thư Ngũ kinh đại toàn(5), nhưng trong đó chỉ có các bản “diễn nghĩa” (dịch Nôm) cho Ngũ kinh, chứ không hề có bản “diễn nghĩa” Tứ thư, bởi vì vai trò dịch Nôm đã được bộ Tứ thư ước giải đảm nhận trọn vẹn.

Về bản Tứ thư chương cú tập chú của Chu Hi, bài viết sử dụng văn bản trong cuốn sách nhan đề Tứ thư chương cú tập chú 四書章句集注 do Trung Hoa thư cục in năm 1983 theo khổ chữ dọc, cuốn sách này thuộc bộ Tân biên chư tử tập thành 新編諸子集成 gồm 60 tập do Trung Hoa thư cục ấn hành.

2. So sánh về hình thức văn bản và ngôn ngữ

2.1. Hình thức văn bản

Cách trình bày văn bản trong Ước giải như sau: 1). Một đoạn kinh văn bằng chữ Hán khổ to; 2). Phần dịch bằng chữ Nôm theo khổ chữ nhỏ dạng lưỡng cước: 3). Một khuyên tròn để chuyển sang phần chú giải bằng Hán văn (cũng theo khổ chữ nhỏ dạng lưỡng cước) cho đoạn kinh văn đó, phần thứ ba này có thể không có, tùy theo từng đoạn kinh văn (xin xem ảnh chụp minh họa tờ 1a, quyển II, kí hiệu sách AB.270/1). Bài viết gọi mỗi “bộ ba” trên là một “phiến đoạn” (片段). Cũng cần phải nói thêm rằng, nhiều lúc giữa Ước giải và Tập chú không thống nhất với nhau về vị trí đặt chú giải, như có khi cùng một nội dung, Tập chú tập trung chú giải cho cả đoạn dài, còn Ước giải lại tách thành nhiều chú giải nhỏ cho nhiều phiến đoạn. Trong trường hợp đó, bài viết lấy những phiến đoạn trong Tứ thư ước giải làm bản vị để tìm và trích những nội dung chú giải tương ứng trong Tứ thư chương cú tập chú để so sánh, đối chiếu. Theo cách tính này, Đại học ước giải có 349 phiến đoạn, Trung dung ước giải có 766 phiến đoạn, tổng số phiến đoạn là 1115.

Đối với phần chú thích chữ Hán của Ước giải, sau khi đối chiếu với Tập chú tôi nhận thấy, xét theo hai tiêu chí là “ngôn từ dùng để chú giải” và “nghĩa lí được chú giải”, có thể xảy ra 7 trường hợp được đánh chỉ số từ (1) đến (7) trong bảng dưới đây. Theo cách phân loại này, khi áp dụng với toàn bộ 1115 phiến đoạn kể trên(6), sẽ rút ra những số liệu được biểu thị trong bảng thống kê và biểu đồ sau:

Trong những số liệu trên, có thể nhận thấy rằng các chỉ số (1), (2), (3) thuộc nhóm A (phần có nét chấm trên biểu đồ), thể hiện sự duy trì (diên) về mặt chú giải; còn các chỉ số (4), (5), (6), (7) thuộc nhóm B (phần có nét gạch trên biểu đồ) thể hiện sự thay đổi (cách) về mặt chú giải giữa hai bản. Tất nhiên, mỗi chỉ số có mức độ quan trọng khác nhau đối với giá trị mà nó thể hiện. Ví dụ, trong nhóm B, chỉ số (5) là “Ước giải theo Tập chú nhưng chi tiết hơn Tập chú” vừa thể hiện việc Ước giải giữ lại tập chú, nhưng cũng cho thấy Ước giải đã có bổ sung so với Tập chú, bởi nhấn mạnh đến sự bổ sung này nên bài viết xếp chỉ số (5) vào nhóm B chứ không phải nhóm A.

Xuất phát từ thống kê định lượng, có thể thấy rằng Ước giải duy trì ít nhất 37% những nội dung chú giải trong Tập chú, và có đến 67% khác với Tập chú.

So sánh với Thi kinh giải âm

Những con số này hết sức ấn tượng nếu đem so sánh với với phần chú giải trong Thi kinh giải âm詩經解音, văn bản in theo ván khắc của nhà tàng bản Kế Thiện đường 繼善堂 khắc năm Vĩnh Thịnh thứ 10 (1714), hiện lưu tại Thư viện Viện Văn học (Hà Nội, Việt Nam) trong 4 kí hiệu sách HN.527-530, văn bản này đã được Sùng Chính viện cho khắc lại vào năm Quang Trung thứ 5 (1792) theo chiếu chỉ của vua Quang Trung yêu cầu dịch gấp một số bộ kinh điển Nho gia(7).

Hai văn bản Tứ thư ước giải và Thi kinh giải âm có rất nhiều đặc điểm giống nhau: cùng là dịch Nôm kinh điển có chú thích, cùng lối dàn trang, cùng dạng nét chữ khắc in, cùng lối cấu trúc chữ Nôm, cùng một đặc điểm từ cổ tiếng Việt, tức là về mặt nội tại (văn bản, văn tự, ngôn ngữ) thì tương đồng. Điều này khiến tôi nghĩ rằng truyền bản đầu tiên của hai văn bản ấy cũng được ra đời trong cùng một bối cảnh thời gian, tức là khoảng đầu thế kỉ XVIII. Có thêm hai chứng cứ ngoại tại ủng hộ giả thiết đó. Một là trong bài viết đã công bố, khi khai thác các thông tin từ bài Trùng san Tứ thư ước giải tự重刊四書約解序của Lê Quý Đôn, tôi đã phán đoán rằng hẳn phải có một truyền bản Tứ thư ước giải lưu hành ngay khi Lê Quý Đôn (1726-1784) còn sống [Nguyễn Tuấn Cường, 2010], thậm chí trước khi ông ra đời, rồi ông được đọc văn bản ấy, thấy nó phù hợp với việc giảng dạy của mình, nên đưa đi khắc in lại, rất có thể đã biên tập thêm. Hai là những ghi chép trong Lịch triều tạp kỉ 曆朝雜紀 gián tiếp cho biết, trong những năm Vĩnh Thịnh (1705 - 1719) thời Lê Dụ Tông đã có hai yếu tố mang tính điều kiện để các bản dịch Nôm kinh điển Nho gia được khắc in và lưu hành phổ biến:

1). Thái độ với chữ Nôm của nhà cầm quyền là khá mềm dẻo, nhiều chúa Trịnh yêu thích thơ văn Nôm, chữ Nôm thậm chí còn được đưa vào khoa cử: ngày 4 tháng 7 mùa thu năm 1715, thi Sĩ vọng, trong đề thi có một bài cho phép: “Bài này cho làm bằng Nôm” [1995, tr.202].

2). Năm 1718, Phủ liêu vâng mệnh truyền cho cả nước:

“Phàm các sách vở gì có quan hệ đến việc giáo hóa ở đời thì mới nên khắc in và lưu hành. Gần đây, những kẻ hiếu sự lượm lặt càn bậy những truyện tạp nhạp và lời quê kệnh bằng quốc âm, không biết phân biệt nên hay chăng, cứ khắc vào ván gỗ, in ra để buôn bán. Việc đó đáng nên cấm chấp. Từ nay về sau, hễ nhà nào có chứa chấp các ván in sách và các sách in nói trên thì cho phép viên quan đi ốp làm, việc ấy được lục soát, tịch thu, rồi tiêu hủy hết cả” (Những đoạn in nghiêng là do tôi nhấn mạnh - NTC). [1995, tr.269].

Thi kinh giải âm và Tứ thư ước giải nằm trong nhóm “các sách vở gì có quan hệ đến việc giáo hóa ở đời”, bởi chúng góp phần quảng bá “cái đạo của thánh kinh hiền truyện”, vì vậy mới được “khắc in và lưu hành” trong khoảng thời gian đầu thế kỉ XVIII ấy.

Như vậy là giữa Tứ thư ước giải và Thi kinh giải âm có nhiều đặc điểm tương đồng về văn bản, ngôn ngữ, văn tự, và niên đại thành thư.

Tuy có những đặc điểm giống nhau như thế, nhưng giữa hai bản ấy lại có một đặc điểm rất khác nhau: trong khi phần chú giải của Thi kinh giải âm hoàn toàn theo đúng với những chú giải trong Thi kinh tập truyện 詩經集傳 của Chu Hi, thì Tứ thư ước giải đã thay đổi tới gần 2/3 nội dung chú giải. Để lí giải sự khác biệt này, bài viết đưa ra hai nguyên nhân, một là cấu trúc văn bản khác nhau, hai là sự tham gia của người hiệu đính.

Về nguyên nhân thứ nhất, nếu Tứ thư ước giải tách rời kinh văn thành từng “phiến đoạn” và đặt chú ngay sau phiến đoạn kinh văn ấy, tức là khác với cách đặt chú trong Tứ thư tập chú; thì Thi kinh giải âm lại trình bày dồn cụm kinh văn từng chương của mỗi bài thơ và dịch Nôm ngay dưới mỗi câu thơ trong chương ấy (có thể thêm chú giải về âm đọc những chữ khó), rồi sau đó lại dồn cụm tập chú cho toàn bộ chương đó (xin xem ảnh chụp minh họa tờ 1a, quyển VI, kí hiệu sách HN.529), đây là cách trình bày giống với Thi kinh tập truyện. Có nghĩa là trong khi Thi kinh giải âm giữ nguyên cấu trúc trình bày của Thi kinh tập truyện, thì Tứ thư ước giải lại phá vỡ cấu trúc của Tứ thư chương cú tập chú, xé lẻ cả phần kinh văn và phần chú giải, nên có điều kiện thuận lợi để thay đổi các nội dung chú giải đồng thời với sự thay đổi cấu trúc trình bày văn bản.

Về nguyên nhân thứ hai, tức sự tham gia của người hiệu đính, tôi cho rằng bản thân Lê Quý Đôn đã sửa chữa văn bản Ước giải rồi mới cho in. Sự mở rộng về quốc văn (in sách chữ Nôm) đầu thế kỉ XVIII, kết hợp với lệnh của Phủ liêu dẫn trên chính là điều kiện ưu việt để sản sinh ra những cuốn sách dịch Nôm kinh điển Nho gia như Thi kinh giải âm và Tứ thư ước giải. Ban đầu, có thể những văn bản này đều tuân theo chú giải của Chu Hi (như trong Thi kinh giải âm, 1714), nhưng sau đó do Tứ thư ước giải đã kinh qua sự hiệu đính của Lê Quý Đôn nên mới có độ “lệch chuẩn” so với bản gốc của Chu Hi; trong khi Thi kinh giải âm thì hoàn toàn theo Chu Hi và không bị/ được sửa chữa, kể cả khi nó được Sùng Chính viện của La Sơn phu tử Nguyễn Thiếp 阮浹khắc in lại năm 1792 theo lệnh vua Quang Trung. Cũng cần biết rằng, theo nghiên cứu của Hoàng Xuân Hãn, hai tờ truyền của Quang Trung gửi cho Nguyễn Thiếp đề ngày mùng một và mùng bốn tháng sáu (âm lịch) năm 1792, hạn trong 3 tháng phải dịch xong Thi, Thư, Dịch, trong đó Thi phải dịch gấp trước [Hoàng Xuân Hãn, 1998, tr.1072]; mà bản Thi kinh giải âm của Sùng Chính viện được in trong mùa thu(8) năm 1792, tức trong tối đa 4 tháng, việc biên soạn và khắc in đã hoàn thành. Thật nan giải cho Sùng Chính viện nếu trong một thời gian ngắn như thế phải dịch Nôm, soạn chú, và khắc in một văn bản dày 976 trang. Với điều kiện ấy, dù có muốn tái chú giải Kinh Thi thì Nguyễn Thiếp cũng khó mà thực hiện được, vậy nên ông chọn giải pháp in lại nguyên vẹn bản Thi kinh giải âm niên đại 1714 mà hầu như không sửa chữa gì.

2.2. Hình thức ngôn ngữ

Sau đây tôi sẽ phân tích, so sánh phần chú thích của bản Ước giải so với bản Tập chú. Trong khuôn khổ một bài viết, tôi chỉ tập trung phân tích chương đầu của Đại học và Trung dung, cũng là phần trọng yếu nhất của hai cuốn kinh điển này.

(¬) Nếu cắt bỏ toàn bộ kinh văn chỉ còn lại phần tập chú của Chu Hi và phần chú giải của bản Ước giải, tức là chỉ giữ lại phần chú giải của cả hai bản, thì chương đầu của Đại học chương cú tập chú có 691 lượt chữ, của Đại học ước giải có 744 lượt chữ (nhiều hơn số lượt chữ trong Tập chú), hai phần chú giải này chỉ trùng nhau 367 lượt chữ; tình hình lại hơi khác đối với Trung dung: chương đầu của Trung dung chương cú tập chú có 949 lượt chữ, của Trung dung ước giải chỉ có 450 lượt chữ (chưa bằng một nửa Tập chú), hai phần chú giải này chỉ trùng nhau 163 lượt chữ. Những mối quan hệ này được thể hiện trong biểu đồ dưới đây:

Như vậy có thể thấy, mức độ tỉ mỉ hay sơ sài của phần chú thích trong bản Ước giải không thống nhất giữa toàn bộ các chương, mà có độ tăng giảm tùy theo quan điểm chú giải của bản Ước giải. Trong trường hợp chương đầu này, bản Ước giải tập trung ngôn từ để chú giải cho Đại học nhiều hơn cho Trung dung, đặc biệt với trường hợp Đại học, bản Ước giải còn sử dụng nhiều chữ hơn cả bản Tập chú, trong khi với trường hợp Trung dung thì số chữ bản Ước giải sử dụng chưa bằng một nửa số chữ trong Tập chú. Trong cả hai trường hợp ấy, độ dài văn bản chú giải trùng nhau giữa Tập chú và Ước giải đều khá thấp (xem phần trống trong hai biểu đồ), chứng tỏ khi xét về định lượng, bản Ước giải khác biệt rất nhiều so với bản Tập chú.

Khi xem xét cụ thể vào từng phần chú giải, có thể nhìn nhận sự khác biệt về chú giải giữa Tập chú và Ước giải từ góc độ “ngôn từ dùng để chú giải”.

Ngôn từ dùng để chú giải (từ pháp, cú pháp)

Nếu Tập chú chủ trương sử dụng văn ngôn để chú giải, thì Ước giải có thiên hướng chuyển dùng Hán ngữ bạch thoại trung đại. Về mặt từ pháp, có một loạt từ ngữ đặc trưng cho giai đoạn tiếng Hán này được Ước giải sử dụng: thị 是được dùng phổ biến với tư cách hệ từ (‘là’); sở dĩ 所以 dùng với nghĩa ‘cho nên’; đô 都dùng như một phó từ chỉ phạm vi bao quát (‘đều’), như giai 皆trong văn ngôn; cai 該dùng làm động từ năng nguyện (‘nên, phải’); sử dụng cả bổ ngữ xu hướng đơn (lai 來) và bổ ngữ xu hướng kép (xuất lai 出來); ngoài ra còn một số cách nói như chỉ tại只在 (‘chỉ ở’), khước yếu 却要 (‘lại muốn).

Ví dụ về 是 trong Ước giải:

“近道是近大學之道” Cận đạo thị cận đại học chi đạo (Gần đạo là gần đạo đại học); “道是日用當然之理” Đạo thị nhật dụng đương nhiên chi lí (Đạo là cái lí đương nhiên hằng ngày); “修是品節栽成意” Tu thị phẩm tiết tài thành ý (Tu nghĩa là phẩm tiết vun bồi nên); “須臾是一刻間” Tu du thị nhất khắc gian (Tu du là trong một khoảnh khắc); “君子是體道之人” Quân tử thị thể đạo chi nhân (Quân tử là người thể hội được đạo); “戒慎是敬謹不忽意” Giới thận thị kính cẩn bất hốt ý (Giới thận nghĩa là kính cẩn không lơ là); “恐惧是敬畏不忽意.不聞是未及聽之時” Khủng cụ thị kính úy bất hốt ý. Bất văn thị vị cập thính chi thì (Khủng cụ nghĩa là kính nể không lơ là. Bất văn là lúc chưa kịp nghe); “見是著見, 隐是暗處” Hiện thị trước hiện, ẩn thị ám xứ (Hiện là rõ ràng, ẩn là nơi kín); “顯是明顯，微是细事” Hiển thị minh hiển, vi thị tế sự (Hiển là sáng tỏ, vi là việc tỉ mỉ); “發是喜怒哀樂之見. 中節是合于當然之節度” Phát thị hỉ nộ ai lạc chi hiện. Trúng tiết thị hợp vu đương nhiên chi tiết độ (Phát là hỉ nộ ai lạc thể hiện ra. Trúng tiết là hợp với tiết độ đương nhiên); “大是無所不統意. 本是根源” Đại thị vô sở bất thống ý. Bản thị căn nguyên (Đại nghĩa là thống thuộc mọi thứ. Bản là nguồn gốc); “達是無所不通意. 道是人所共由之路” Đạt thị vô sở bất thông ý. Đạo thị nhân sở cộng do chi lộ (Đạt nghĩa là thông suốt tất cả. Đạo là con đường mà mọi người cùng đi); “位是安其所” Vị thị an kì sở (Vị là yên với chỗ của mình); “育是遂其生” Dục thị toại kì sinh (Dục là thuận theo sự sống của mình).

Ví dụ về 所以, 都, 該, 出來, 來, 只在, 却要trong Ước giải:

“所以人之尊卑雖不同，都該以修身爲本也” Sở dĩ nhân chi tôn ti tuy bất đồng, đô cai dĩ tu thân vi bản dã (Cho nên tôn ti của người ta dù không giống nhau, nhưng đều phải lấy tu thân làm gốc vậy); “率性言此心随吾本然之性發出來” Xuất tính ngôn thử tâm tùy ngô bản nhiên chi tính phát xuất lai (Xuất tính là nói tâm ấy tùy cái tính bản nhiên của ta mà phát ra); “道字承命於天,率於性來” Đạo tự thừa mệnh ư thiên, suất ư tính lai (Chữ đạo là vâng mệnh trời, noi theo tính mà ra); “欲致其知, 只在即物以穷其理…” Dục trí kì tri, chỉ tại tức vật dĩ cùng kì lí (Muốn trí tri, chỉ ở chỗ đến với vật để hiểu trọn cái lí của nó); “若不能修身, 是本先乱, 却要家齊、國治、天下平, 必無是理矣” Nhược bất năng tu kì thân, thị bản tiên loạn, khước yếu tề gia, trị quốc, bình thiên hạ, tất vô thị lí hĩ (Nếu không thể tu thân thì cái gốc ấy loạn trước, lại muốn tề gia, trị quốc, bình thiên hạ, ắt không có cái lẽ ấy).

Về mặt cú pháp, với cùng nội dung ngữ nghĩa nhưng Ước giải nhiều lần dịch cách diễn đạt bằng văn ngôn của Tập chú sang cách diễn đạt bằng bạch thoại trung đại, tiêu biểu là với kiểu câu phán đoán (‘A là B’).

Đặc điểm từ vựng và cú pháp nêu trên chứng tỏ người làm chú giải trong bản Ước giải đã chịu ảnh hưởng của tiếng Hán bạch thoại trung đại. Việc đưa tiếng Hán bạch thoại trung đại vào chú giải khiến cho văn bản chú giải (Ước giải) trở nên dễ hiểu hơn với người đương thời, bởi văn ngôn, tức ngôn ngữ trong Tứ thư, Ngũ kinh, ngày càng xa rời ngôn ngữ nói (bạch thoại), khiến hậu nhân ngày càng khó hiểu. Chính Lê Quý Đôn trong bài Tựa cho Ước giải cũng đã than phiền về sự khó hiểu này [Nguyễn Tuấn Cường, 2010].

3. So sánh về nội dung chú giải kinh điển

3.1. Về thủ pháp chú giải

Xét về mặt thủ pháp chú giải trong mối quan hệ so sánh với phần chú giải trong Tập chú, thì Ước giải sử dụng ba thủ pháp là nguyên chú, bổ chú và lược chú.

(a). Nguyên chú: Theo bảng thống kê đã trình bày trong mục “2.1. Hình thức văn bản” ở trên, nhóm (1). “Ước giải theo đúng Tập chú” gồm có 12% tổng số chú giải, tức là có 136 trên tổng số 1115 phiến đoạn của toàn văn Đại học và Trung dung được Ước giải sao chép nguyên văn từ Tập chú. Trong số 88% chú giải còn lại, Ước giải vẫn thường xuyên sử dụng lại chú giải trong Tập chú một cách mặc dù có gia giảm, thêm bớt ít nhiều. Như vậy, hàm lượng sử dụng thủ pháp nguyên chú tối thiểu là 12%.

Ví dụ, để chú giải cho đoạn kinh văn “意誠而後心正” Ý thành nhi hậu tâm chính (Ý thành rồi sau tâm chính) trong sách Đại học, thì Ước giải theo đúng chú giải trong Tập chú là “意既實，則心可得而正矣” Ý kí thực, tắc tâm khả đắc nhi chính hĩ (Ý đã thành thực, thì tâm có thể được chính vậy).

(b). Bổ chú: Ước giải thêm vào một số đoạn chú giải nghĩa lí không có trong Tập chú, để diễn giải thêm về nghĩa lí của kinh văn và Tập chú. Hiện tượng này xuất hiện rất nhiều trong phần chú giải cho Đại học (xin xem Phụ lục).

Ví dụ, cùng chú giải cho đoạn kinh văn trong sách Đại học: “物有本末，事有終始，知所先後，則近道矣” Vật hữu bản mạt, sự hữu chung thủy, tri sở tiên hậu, tắc cận đạo hĩ (Vật có gốc ngọn, việc có đầu cuối, biết chỗ trước sau, thì gần đạo rồi), Tập chú chỉ viết ngắn gọn: “明德為本，新民為末。知止為始，能得為終。本始所先，末終所後。此結上文兩節之意” Minh đức vi bản, tân dân vi mạt. Tri chỉ vi thủy, năng đắc vi chung. Bản thủy sở tiên, mạt chung sở hậu. Thử kết thượng văn lưỡng tiết chi ý (Minh đức là gốc, tân dân là ngọn. Tri chỉ là đầu, năng đắc là cuối. Gốc và đầu là trước, ngọn và cuối là sau. Đó là kết lại cái ý của hai tiết ở đoạn trên); trong khi đó Ước giải viết rất chi tiết, nhưng cũng không thoát ra ngoài đại ý của Chu Tử: “[物有本末]，明德為本，新民為末。合而觀之，明德、新民皆物也。然必明德方可新民，物不有本末乎！ [事有終始]，知止為始，能得為終。合而觀之，知止、能得皆事也。然必知止方纔能得，事不有終始乎！[知所先後]，本與始所該先，末與終所該後。此結上文兩節之意。[則近道矣]。近道是近大學之道 - [Vật hữu bản mạt] Minh đức vi bản, tân dân vi mạt. Hợp nhi quan chi, minh đức, tân dân giai vật dã. Nhiên tắc minh đức phương khả tân dân, vật bất hữu bản mạt hồ! [Sự hữu chung thủy] Tri chỉ vi thủy, năng đắc vi chung. Hợp nhi quan chi, tri chỉ, năng đắc giai sự dã. Nhiên tất tri chỉ phương tài năng đắc, sự bất hữu chung thủy hồ! [Tri sở tiên hậu] Bản dữ thủy sở cai tiên, mạt dữ chung sở cai hậu. Thử kết thượng văn lưỡng tiết chi ý. [Tắc cận đạo hĩ] Cận đạo thị cận đại học chi đạo” ([Vật có gốc ngọn] Minh đức là gốc, tân dân là ngọn. Tóm lại mà xét, thì minh đức và tân dân đều là vật vậy. Vậy thì minh đức rồi mới có thể tân dân, chẳng lẽ vật không có gốc ngọn sao! [Việc có đầu cuối] Tri chỉ là đầu, năng đắc là cuối. Tóm lại mà xét, thì tri chỉ và năng đắc đều là việc vậy. Vậy thì tri chỉ rồi mới năng đắc, chẳng lẽ việc không có đầu cuối sao! [Biết chỗ trước sau] Gốc và đầu phải là trước, ngọn và cuối phải là sau. Đó là kết lại cái ý của hai tiết ở đoạn trên. [Thì gần đạo rồi] Gần đạo là gần đạo đại học).

Một ví dụ nữa, cùng chú giải cho đoạn kinh văn trong sách Đại học: “自天子以至於庶人，壹是皆以修身為本” Tự thiên tử dĩ chí ư thứ nhân, nhất thị giai dĩ tu thân vi bản (Từ thiên tử cho đến dân thường, tất cả đều lấy tu thân làm gốc), Tập chú chỉ viết ngắn gọn:

“正心以上，皆所以修身也。齊家以下，則舉此而措之耳” Chính tâm dĩ thượng, giai sở dĩ tu thân dã. Tề gia dĩ hạ, tắc cử thử nhi thố chi nhĩ (Từ chính tâm trở lên, đều là để tu thân. Từ tề gia trở xuống, thì chỉ lấy [sự tu thân] đó mà thi hành thôi); trong khi đó Ước giải viết khá dài mà cũng không có ý nào mới mẻ: “自天子以至庶人，凡有國家天下之責也，一切皆以修身為本。蓋能格致、誠意、正心以修身，則齊家、治國、平天下，舉而措之耳。所以人之尊卑雖不同，都該以修身為本也 - Tự thiên tử dĩ chí thứ nhân, phàm hữu quốc gia thiên hạ chi trách dã, nhất thiết giai dĩ tu thân vi bản. Cái năng cách trí, thành ý, chính tâm dĩ tu thân, tắc tề gia, trị quốc, bình thiên hạ, cử nhi thố chi nhĩ. Sở dĩ nhân chi tôn ti tuy bất đồng, đô cai dĩ tu thân vi bản dã” (Từ thiên tử cho đến dân thường, hễ có trách nhiệm với quốc gia thiên hạ, nhất thiết đều phải lấy tu thân làm gốc, nếu có thể cách vật, trí tri, thành ý, chính tâm để tu thân, thì tề gia, trị quốc, bình thiên hạ chỉ lấy [tu thân] mà thi hành thôi. Cho nên thứ bậc của người ta dù khác nhau, nhưng đều phải lấy tu thân làm gốc vậy).

Những chỗ “bổ chú”, “tăng chú” như trên phần lớn chỉ là dùng thêm ngôn từ để diễn giải lại ý tứ trong kinh văn và Tập chú, người làm chú giải dường như không có mong muốn dùng chú giải để “biệt vi nhất gia” (别為一家) trong lịch sử kinh học.

(c). Lược chú: Ước giải cắt bỏ và đơn giản hóa một số đoạn chú giải nghĩa lí của Tập chú, hiện tượng này xuất hiện rất nhiều trong phần chú giải cho Trung dung (xin xem Phụ lục).

Ví dụ, trong đoạn chú giải sau, Chu Hi giảng về các phạm trù thiên mệnh luận, nhân tính luận vốn có tính trừu tượng khá cao, có lẽ vì vậy mà Ước giải đã cắt bỏ cả một đoạn dài này trong Trung dung chương cú tập chú: “修，品節之也。性道雖同，而氣稟或異，故不能無過不及之差，聖人因人物之所當行者而品節之，以為法於天下，則謂之教，若禮、樂、刑、政之屬是也。蓋人之所以爲人，道之所以為道，聖人之所以為教，原其所自，無一不本於天而備於我。學者知之，則其於學知所用力而自不能已矣。故子思於此首發明之，讀者所宜深體而默識也 - Tu, phẩm tiết chi dã. Tính đạo tuy đồng, nhi khí bẩm hoặc dị, cố bất năng vô quá bất cập chi sai, thánh nhân nhân nhân vật chi sở đáng hành giả nhi phẩm tiết chi, dĩ vi pháp ư thiên hạ, tắc vị chi giáo, nhược lễ, nhạc, hình, chính chi thuộc thị dã. Cái nhân chi sở dĩ vi nhân, đạo chi sở dĩ vi đạo, thánh nhân chi sở dĩ vi giáo, nguyên kì sở tự, vô nhất bất bản ư thiên nhi bị ư ngã. Học giả tri chi, tắc kì ư học tri sở dụng lực nhi tự bất năng dĩ hĩ. Cố Tử Tư ư thử thủ phát minh chi, độc giả sở nghi thâm thể nhi mặc thức dã” (Tu là làm cho có phẩm tiết. Tính đạo tuy giống nhau, nhưng khí bẩm có khi khác nhau, cho nên không thể không có sự sai lầm thái quá hoặc bất cập, thánh nhân theo cái mà người và vật đáng theo để làm cho chúng có phẩm tiết, để làm khuôn thước cho thiên hạ, thì gọi là giáo, như những thứ lễ nhạc hình chính vậy. Đại khái, người sở dĩ là người, đạo sở dĩ là đạo, thánh nhân sở dĩ là giáo, truy về ngọn nguồn thì không đâu không có gốc ở trời và đầy đủ trong ta. Người học biết điều đó, thì với việc học, họ biết là dù có chăm chỉ nhưng một mình thì không thể làm được. Cho nên Tử Tư mới làm sáng tỏ ra ở đoạn đầu này, là chỗ người đọc nên thể hội sâu sắc và ngầm nhận thức lấy).

Một ví dụ khác, để chú giải cho đoạn kinh văn của Trung dung:

“天命之謂性” Thiên mệnh chi vị tính (Cái mà trời mệnh cho gọi là tính), Tập chú diễn giải khá chi tiết về mối quan hệ giữa thiên, tính, lí, khí: “命，猶令也。性，即理也。天以陰陽五行化生萬物，氣以成形，而理亦賦焉，猶命令也。於是人物之生，因各得其所賦之理，以為健順五常之德，所謂性也 - Mệnh, do lệnh dã. Tính, tức lí dã. Thiên dĩ âm dương ngũ hành hóa sinh vạn vật, khí dĩ thành hình, nhi lí diệc phú yên, do mệnh lệnh dã. Ư thị nhân vật chi sinh, nhân các đắc kì sở phú chi lí, dĩ vi kiện thuận ngũ thường chi đức, sở vị tính dã” (Mệnh cũng như lệnh vậy. Tính tức là lí vậy. Trời lấy âm dương ngũ hành để hóa sinh vạn vật, lấy khí để tạo thành hình và lí cũng được ban cho vạn vật, cũng như mệnh lệnh vậy. Vậy nên sự sống của người và vật, tuân theo cái lí mà người nào vật nào cũng được phú bẩm, để làm cái đức ngũ thường kiện thuận, đó gọi là tính vậy); trong khi đó Ước giải chỉ nói vắn tắt, giản lược một số vấn đề lí khí luận trừu tượng: “命，猶令也，即錫予意。性，即理也。仁義禮智，乃人所受于天之理,以為健順五常之德，所謂性也- Mệnh, do lệnh dã, tức tích dư ý. Tính, tức lí dã. Nhân nghĩa lễ trí, nãi nhân sở thụ vu thiên chi lí, dĩ vi kiện thuận ngũ thường chi đức, sở vị tính dã” (Mệnh cũng như lệnh vậy, tức là ban cho ta. Tính tức là lí vậy. Nhân nghĩa lễ trí là cái lí mà người ta được bẩm thụ từ trời, để làm cái đức ngũ thường kiện thuận, đó gọi là tính vậy).

Dù cho chú giải trong Ước giải có giản lược hơn Tập chú, nhưng vẫn giữ nguyên cái đại ý cho rằng “tính tức lí” 性即理- một quan niệm then chốt tạo nên lí học của Chu Tử.

3.2. Về việc chú giải nghĩa lí kinh điển

(a). Đặc trưng Chu Tử học: xem xét cách lí giải mối quan hệ giữa tâm và lí: nhà Chu Tử học người Đài Loan là Hoàng Tuấn Kiệt cho rằng trong hệ thống Chu Tử học, thì mối quan hệ giữa “tâm” 心 và “lí” 理“chiếm một địa vị cực kì quan trọng, không những đó chính là tiêu chuẩn để phán đoán xem một nhà Nho Đông Á nào đó có thuộc về học phái Chu Tử hay không, mà hơn nữa, những trào lưu phản Chu, bài Chu hay ủng hộ Chu, xiển thích Chu đều có mối liên quan mật thiết đối với vấn đề này” [2010, tr.275]. Ở đây, bài viết sẽ phân tích một đoạn bàn về mối quan hệ giữa “tâm” và “lí” trong thiên Tận tâm -thượng sách Mạnh Tử để so sánh quan điểm của Ước giải với quan điểm của Chu tử trong Tập chú.

Để chú giải cho đoạn chính văn Mạnh tử: “盡其心者，知其性也。知其性，則知天矣” Tận kì tâm giả, tri kì tính dã. Tri kì tính, tắc tri thiên hĩ (Tận được tâm sẽ biết được tính. Biết được tính sẽ biết được thiên), xin hãy so sánh chú giải của Chu Tử trong Tập chú với chú giải trong Ước giải:

Qua so sánh phần chú giải dẫn trên có thể nhận ra, dù Ước giải sử dụng ngôn ngữ chú giải ngắn gọn và giản lược hơn nhiều so với Tập chú, nhưng về đại ý thì vẫn bám sát tư tưởng của Tập chú trong vấn đề lí giải mối quan hệ giữa “tâm” và “lí”. Đó chính là một điểm thể hiện rõ nét đặc trưng Chu Tử học của Ước giải.

(b). Pha trộn “tâm học” của Vương Thủ Nhân: Ví dụ, để giải nghĩa “trí tri” 致知 trong kinh văn, Tập chú viết: “推極吾之知識, 欲其所知無不盡也 - Suy cực ngô chi tri thức, dục kì sở tri vô bất tận dã” (Đẩy tri thức của ta đến cùng cực, muốn sự biết của mình không đâu không trọn vẹn).

Ước giải diễn giải khác:

“欲誠其意者, 必先推吾心之良知, 以尽其量而知, 無不致也- Dục thành kì ý giả, tất tiên suy ngô tâm chi lương tri, dĩ tận kì lượng nhi tri, vô bất trí dã” (Người muốn làm ý mình được thành, ắt trước hết phải đẩy cái lương tri của tâm ta đến hết hạn lượng của nó để mà biết, không đâu không đạt tới).

Ở đoạn chú giải này, Ước giải không chỉ tiếp thu chú giải của Chu Tử mà còn đề cập đến “tâm học” 心學 của Vương Thủ Nhân 王守仁(Vương Dương Minh 王陽明, 1472-1528). Minh chứng cho điều này là việc sử dụng học thuyết “trí lương tri” 致良知 của Vương Thủ Nhân để chú giải cho khái niệm “trí tri” 致知 trong kinh văn Đại học. Để giải nghĩa “trí tri” trong kinh văn, Tập chú cho rằng “tri” 知 là “tri thức” 知識, tức là thuộc về phạm trù nhận thức trong lí học. Còn Ước giải giải nghĩa “tri” là “tâm chi lương tri” 心之良知, thuộc về tâm học, bởi Vương Thủ Nhân cho rằng: “Cái bản thể của tâm là thiên lí, cái chiêu minh linh giác của thiên lí là lương tri” (夫心之本體，即天理也。天理之昭明靈覺，所謂良知也) [Vương Thủ Nhân, 1992, tr.190]. Tuy nhiên, những chỗ tiếp thu tâm học như vậy xuất hiện rất ít trong Ước giải. Dù cho chú giải trong Ước giải có thể thêm bớt ít nhiều so với Tập chú, nhưng về nghĩa lí thì nhìn chung không đi ngược lại với tinh thần của Tập chú, căn bản vẫn là trường phái lí học của Chu Tử. Đây là một biểu hiện chú giải kinh điển của Nho gia mà sau này Hoàng Khản 黃侃(1886 - 1935) gọi là “sớ bất phá chú” (疏不破注).

Qua những đặc điểm về giải vừa phân tích trên (mục 3.1 và 3.2), nhìn chung có thể nhận thấy, Ước giải có xu hướng tập trung chú giải cho các phạm trù học vấn có tính cụ thể như trong chương đầu Đại học, và giảm thiểu chú giải về những phạm trù có tính trừu tượng cao như trong chương đầu Trung dung. Đặc trưng chung của lối chú giải ấy là “dễ hiểu” hơn chú giải trong Tập chú. Sự “dễ hiểu” này có hai tác dụng trái chiều, một mặt nó làm cho độc giả dễ nắm bắt tác phẩm kinh điển hơn, nhưng mặt khác nó lại khiến cho độc giả không được gợi dẫn ở những đoạn trừu tượng, minh chứng rõ ràng cho đặc điểm này là chương đầu của Trung dung - bộ kinh điển được đánh giá là có độ trừu tượng triết học cao nhất trong Tứ thư - đã bị Ước giải cắt bỏ đi rất nhiều đoạn minh giải nghĩa lí một cách trừu tượng của Chu Hi, như những đoạn diễn giải về thiên mệnh luận, nhân tính luận, lí khí luận nêu trên. Mặc dù Ước giải có gia giảm nội dung của Tập chú, nhưng tinh thần chủ đạo của Ước giải vẫn là ủng hộ Chu Tử học. Tuy nhiên cũng cần thừa nhận, Ước giải cũng có ý thức dung hợp tâm học - dù còn rất hạn chế - vào phần chú giải của mình, chứ không chỉ hạn chế trong nội dung chú giải của Chu Hi thể hiện qua Tập chú.

Về động cơ dẫn đến tính chất “dễ hiểu” ấy trong Ước giải, tôi cho rằng nó xuất phát từ chủ trương biên soạn Ước giải mà Lê Quý Đôn đã nói rõ trong bài Tựa: Ước giải dùng để phục vụ giáo dục Nho học ở bậc sơ học cho trẻ em, nên cần phải đơn giản, dễ hiểu:

“Còn lũ trẻ miệng còn hôi sữa, thì lại càng khó khăn hơn nữa. Chúng ở tuổi lên năm sáu bảy, chỉ hiểu những lời nói bình thường, cha mẹ dạy cho biết số đếm một hai ba bốn, các mùa xuân hạ thu đông, mà còn chưa lĩnh hội hết được, thì sao dạy nổi cái ý sâu nghĩa lớn của cổ nhân để chúng nhanh chóng hiểu cho trọn vẹn! Huống hồ, tiếng quốc âm nước ta lại khác với Trung Quốc, việc dạy dỗ lại càng khó. […] Lúc rảnh việc quan, có khi đến trường nhà, chơi đùa cùng đám con em ở đó, mỗi khi chúng cầm đọc bộ Tứ thư ước giải thì đều có thể biết ngắt câu, hiểu âm nghĩa. Nhớ lại lúc chúng mới đi học, thầy cha nghiêm khắc giảng đi giảng lại ngay trước mặt, mà chúng nghe lơ mơ như chẳng hiểu chút nào. Nói về hiệu quả [của Tứ thư ước giải], thì đúng là dạy một biết mười vậy! Ôi, sách ấy thật là thuận tiện cho việc ngâm đọc biết bao!” (trích: Trùng san Tứ thư ước giải tự) [Nguyễn Tuấn Cường, 2010].

Chúng ta thấy một sự tương đồng hoàn toàn giữa ý nghĩa của đoạn trích lời Tựa này với đặc điểm của những chú giải trong Ước giải đã phân tích ở trên. Bài Tựa nhấn mạnh sự khó khăn về hiểu ngôn ngữ (“huống hồ, tiếng quốc âm nước ta lại khác với Trung Quốc, việc dạy dỗ lại càng khó”) và hiểu nghĩa lí (“sao dạy nổi cái ý sâu nghĩa lớn của cổ nhân”), nội dung của Ước giải chính là đã hiện đại hóa ngôn ngữ văn ngôn trong Tập chú, và đơn giản hóa những vấn đề nghĩa lí trong Tập chú.

Những sự thay đổi trong cách chú giải ấy có mục đích là để làm cho kinh điển Nho gia trở nên dễ hiểu hơn, dễ tiếp thu hơn, tức là phục vụ mục đích học tập, chứ không phải là sự thay đổi để đào sâu nghiên cứu, phát huy nghĩa lí, hoặc tái thông diễn nội dung và tư tưởng kinh điển Nho học, mặc dù một đôi chỗ cũng có đề cập đến tâm học - một nội dung nằm ngoài phạm vi lí học của Chu Tử. Nếu nhìn từ góc độ giáo dục Nho điển, thì sự thay đổi ấy là một bước tiến bộ, bởi người học dễ tiếp thu nội dung văn bản hơn so với các tác phẩm chú giải của Chu Tử. Nhưng nếu xét trên lịch sử kinh học, sự thay đổi ấy có vẻ như không phải là điều đáng tự hào đối với Nho học Việt Nam, vì nó không sản sinh ra được những phát kiến mới, nếu không muốn nói đó là một bước lùi. Xin lưu ý, nhận xét này chỉ hạn chế cho đối tượng văn bản Tứ thư ước giải vốn là một bản dịch Nôm kiêm chú giải kinh điển Nho gia tại Việt Nam phục vụ mục đích giáo dục chữ Hán và Nho học ở cấp độ sơ học.

4. Tiểu kết

Khi đối chiếu phần chú giải của Tứ thư ước giải với phần chú giải của Tứ thư chương cú tập chú theo phương pháp định lượng và định tính, tôi nhận thấy Ước giải đã giữ lại ít nhất 37% nguyên văn những chú giải trong Tập chú, còn lại 63% là những thay đổi, có thể là thay đổi về cách diễn đạt từ văn ngôn sang bạch thoại, hoặc thay đổi về nghĩa lí được giải thích rõ qua các chú giải. Đặc điểm chủ yếu của nội dung chú giải trong Ước giải là nguyên chú, bổ chú, lược chú, bám sát tư tưởng Chu Tử, và có tham khảo tư tưởng tâm học của Vương Dương Minh. Từ đó, Ước giải đã “bạch thoại hóa” một phần văn ngôn trong Tập chú, và giảm thiểu những chú giải về vấn đề nghĩa lí trừu tượng trong Tập chú, khiến cho đối tượng độc giả của Ước giải - những em nhỏ bắt đầu học chữ Hán và Nho học - dễ nắm bắt nội dung Tứ thư hơn, tức là phát huy tác dụng tích cực trong việc giáo dục Nho điển ở bậc sơ học. Nhưng mặt khác, với quan điểm chú giải ấy, bản Ước giải dường như không có ý định “trước thư lập ngôn”, “biệt vi nhất gia” khi chú giải kinh điển, mà đã tuân thủ quan điểm “sớ bất phá chú” trong lịch sử Nho học, có nghĩa là phần lớn vẫn nương theo cựu chú để thông diễn kinh điển, nên vẫn nằm trong phạm vi ảnh hưởng của Chu Tử học, mặc dù một đôi chỗ cũng đã tiếp thu tâm học của Vương Dương Minh(9).

PHỤ LỤC

Bảng đối chiếu phần chú giải giữa Tập chú và Ước giải

(Giới hạn trong chương đầu của Đại học và Trung dung)

Ghi chú cho bảng đối chiếu:

- Chữ khổ to - in đậm: phần kinh văn của Đại học và Trung dung.

- Chữ khổ to - không đậm và chữ khổ nhỏ: phần chú giải.

- Những đoạn không gạch chân, xuất hiện cả ở Tập chú và Ước giải: thể hiện sự tương đồng (diên) giữa hai văn bản.

- Những đoạn gạch chân, chỉ xuất hiện ở Tập chú hoặc Ước giải: thể hiện sự sai lệch (cách) giữa hai văn bản.

- Nguồn tài liệu Đại học chương cú và Trung dung chương cú: Chu Hi (1983), tr.3-4; tr.17-18.

- Nguồn tài liệu Đại học ước giải và Trung dung ước giải: Tứ thư ước giải, AB.270/1, quyển I, tờ 1a-3a; quyển II, tờ 1a-2a.