Di sản Hán Nôm bao gồm các thư tịch, tài liệu viết bằng chữ Hán và chữ Nôm, là kho tàng văn hóa to lớn và phong phú nhất của nước ta trước khi có các văn bản ghi bằng chữ Quốc ngữ. Việc chuyển sang sử dụng chữ Quốc ngữ tuy tạo đà thuận lợi cho sự phát triển của đất nước nhưng cũng để lại sự đứt gãy văn hoá lớn, khiến con người Việt Nam hiện đại không còn khả năng đọc hiểu các văn bản Hán Nôm của cha ông xưa. Tình hình ấy đã đặt ra nhiệm vụ cấp thiết là phải bảo tồn và khai thác kho di sản Hán Nôm để phục vụ sự phát triển của nền văn hoá Việt Nam.

Những ngày đầu thành lập: Ban Hán Nôm (1970)

Xuất phát từ yêu cầu và nhiệm vụ trên, vào năm 1970, Ban Hán Nôm thuộc Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam (tiền thân của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam ngày nay) đã được thành lập. Ban đã quy tụ được nhiều học giả uyên bác thuộc thế hệ các nhà Hán học khoa cử cuối cùng của Việt Nam như: Phạm Thiều, Thạch Can, Cao Xuân Huy, Hoa Bằng, Đào Phương Bình, Ca Văn Thỉnh, Nguyễn Đổng Chi... cùng các cộng tác viên tâm huyết.

Chính thức thành lập Viện Nghiên cứu Hán Nôm (1979)

Đến ngày 13/9/1979, Viện Nghiên cứu Hán Nôm chính thức được thành lập trên cơ sở Ban Hán Nôm, theo Quyết định số 326/CP của Hội đồng Chính phủ. Từ dấu mốc này, Viện trở thành đơn vị quan trọng nhất ở Việt Nam thực hiện nhiệm vụ sưu tầm, bảo quản, khai thác, nghiên cứu và đào tạo Hán Nôm. Vị trí trực thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam của Viện tiếp tục được tái khẳng định qua các thời kỳ, điển hình như theo Nghị định số 99/2017/NĐ-CP ngày 18/8/2017 của Chính phủ.

Là một tổ chức nghiên cứu khoa học, Viện có chức năng nghiên cứu, sưu tầm, bảo quản, phục chế, nhân bản, biên dịch, khai thác và xuất bản di sản Hán Nôm của dân tộc. Bên cạnh đó, Viện còn có nhiệm vụ cung cấp luận cứ khoa học cho việc hoạch định đường lối, chính sách, tư vấn khoa học và tham gia đào tạo, phát triển tiềm lực nghiên cứu Hán Nôm của đất nước.

Tầm vóc và Vị thế