Trong kho tư liệu tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, mỗi đơn vị văn bản tư liệu cổ không chỉ là những trang thông tin mang chữ viết của người xưa, mà còn là một phần của ký ức lịch sử, văn hóa và tri thức của dân tộc. Qua hàng trăm năm tồn tại, những tài liệu ấy đã trải qua nhiều điều kiện khắc nghiệt: khí hậu nóng ẩm, mưa nắng, bụi bẩn, côn trùng, nấm mốc, khói bụi, quá trình vận chuyển, bảo quản và sự hao mòn do nhiều thế hệ độc giả sử dụng qua tay. Vì vậy, không ít tài liệu khi được nhập kho để lưu trữ đã ở trong tình trạng rách, mục, giòn, mủn, ố vàng, mất góc, mất bìa, đứt chỉ khâu, thủng lỗ hoặc các trang giấy dính bết vào nhau đôi khi dẫn tới có trường hợp tài liệu bị mất một số thông tin… Tình trạng hư hỏng của sách Hán Nôm rất đa dạng, đòi hỏi phải kiểm tra toàn diện cả chất liệu và văn bản trước khi lựa chọn phương án tu bổ phù hợp.

Đó cũng chính là lý do công tác tu bổ tư liệu Hán Nôm trở thành một nghiệp vụ đặc biệt quan trọng, không thể thiếu trong quá trình bảo tồn và phát huy giá trị di sản tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Tu bổ một cuốn sách cổ không đơn giản là “sửa lại một cuốn sách bị hỏng”. Đây là công việc đòi hỏi kiến thức về chất liệu, kỹ thuật truyền thống, đặc điểm của từng loại giấy, mực viết, cấu trúc sách và đặc biệt là sự cẩn trọng đối với từng dấu tích nguyên gốc còn lại trên tài liệu.

Mỗi cuốn sách là một trường hợp riêng

Công việc tu bổ bắt đầu từ việc xác định chất liệu của tài liệu, như giấy dó, giấy bản, giấy Tây, giấy poluya, giấy nến…, đồng thời đánh giá mức độ hư hỏng của từng trang. Có tài liệu chỉ bị bụi bẩn, ố vàng hoặc sờn mép; có tài liệu bị nấm mốc làm mất độ dai của giấy; cũng có những cuốn đã giòn gãy đến mức chỉ cần chạm nhẹ cũng có thể rách. Với tài liệu bị mối mọt, có khi trên một trang xuất hiện hàng trăm lỗ nhỏ; với tài liệu mục nát nghiêm trọng, từng mảnh giấy rời ra và cần được ghép lại chính xác.

Vì vậy, không có một phương pháp duy nhất cho mọi tài liệu. Sau khi khảo sát, người làm nhiệm vụ tu bổ mới lựa chọn cách xử lý thích hợp: vệ sinh khô hoặc vệ sinh ướt, xử lý nấm mốc và các chất kết dính, vá vết rách, bồi nền những trang quá yếu, nối gáy hoặc lề sách, làm phẳng, ép, đóng lại và hoàn thiện bìa.

Tỉ mỉ trong từng thao tác

Đằng sau một trang sách tưởng như đã “lành lặn” là rất nhiều thao tác đòi hỏi sự kiên nhẫn và chính xác. Khi vá một mép sách bị rách, giấy vá phải được lựa chọn sao cho tương đồng về màu sắc, chất liệu và độ dày với giấy gốc. Mép giấy vá được tạo xơ để khi ghép vào tài liệu có độ kết dính tự nhiên, hạn chế cảm giác cộm và làm giảm sự khác biệt giữa phần gốc với phần được gia cố.

Đối với những vết rách lớn hoặc lỗ thủng, người tu bổ phải tính đến hướng thớ giấy, kích thước và vị trí vết rách. Với những trang bị mối mọt quá nặng, có thể phải bồi nền để tăng độ bền. Tuy nhiên, bồi nền cũng không được thực hiện tùy tiện, bởi sau khi bồi, trang giấy sẽ dày và cứng hơn, giảm tính mềm dẻo vốn có. Phương pháp này vì thế chỉ phù hợp với những trang đã lão hóa nghiêm trọng, mất độ đàn hồi, giòn và mục nát.

Đặc biệt, với những tài liệu đã quá giòn, mục hoặc vỡ thành nhiều mảnh, công việc tu bổ càng đòi hỏi sự tập trung, khéo léo và chính xác cao. Chỉ một thao tác thiếu cẩn trọng cũng có thể khiến tài liệu hư hỏng thêm. Vì vậy, sự thận trọng và nguyên tắc tôn trọng hiện trạng tài liệu luôn được đặt lên hàng đầu.

Tu bổ không dừng lại ở việc vá những trang giấy

Sau khi xử lý các hư hỏng, tài liệu còn phải trải qua nhiều công đoạn để phục hồi cấu trúc và ổn định hình dạng. Các trang được làm phẳng, ép, gấp lại theo đúng đường gấp cũ; số trang và thứ tự được kiểm tra trước khi đóng lại. Đây là những công đoạn quan trọng bởi nước và hồ dán có thể khiến giấy cong, vênh nếu không được xử lý đúng kỹ thuật.

Khâu đóng sách cũng đòi hỏi sự chính xác. Đường gấp cũ được giữ lại, vị trí các lỗ đóng được đo và chia cân xứng, sau đó mới tiến hành dùi lỗ, khâu gá và khâu cố định sách. Nhờ đó, cuốn sách sau tu bổ không chỉ chắc chắn hơn mà còn giữ được cấu trúc và dáng vẻ phù hợp với truyền thống của sách Hán Nôm.

Bìa sách cũng được phục hồi với sự quan tâm đến chất liệu truyền thống. Giấy dó kết hợp với nhựa cây là một trong những vật liệu được sử dụng để tạo nên loại bìa có độ bền cao, phù hợp với đặc điểm của sách cổ.

Đằng sau mỗi cuốn sách được hồi sinh là một đội ngũ giàu kinh nghiệm

Tu bổ tư liệu Hán Nôm là công việc nằm ở điểm giao thoa giữa kỹ thuật thủ công, kinh nghiệm xử lý vật liệu và sự am hiểu đối với tài liệu cổ. Người làm nghề không chỉ cần đôi bàn tay khéo léo mà còn phải có khả năng quan sát, kiên nhẫn và ý thức cao trong việc bảo vệ những dấu tích nguyên gốc của tài liệu.

Đội ngũ thực hiện công tác tu bổ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm là những Thư viện viên, nhưng đồng thời cũng là những “chuyên gia” có nhiều năm kinh nghiệm trong lĩnh vực tu bổ tài liệu Hán Nôm cổ. Qua quá trình trực tiếp xử lý nhiều dạng tài liệu và nhiều cấp độ hư hỏng khác nhau, chúng tôi đã từng bước tích lũy kinh nghiệm để lựa chọn phương án phù hợp cho từng trường hợp, hạn chế tối đa những tác động không cần thiết lên tài liệu.

Mục tiêu cuối cùng của tu bổ không phải biến một cuốn sách cổ thành một cuốn sách mới. Ngược lại, đó là giữ lại tối đa những gì thuộc về cuốn sách nguyên gốc, đồng thời gia cố để tài liệu có thể tiếp tục tồn tại, được bảo quản, khai thác và nghiên cứu trong thời gian dài.

Từ một trang giấy giòn rách, một mép sách sờn mục, một lỗ thủng do mối mọt hay một cuốn sách đã mất đi hình dáng ban đầu, bằng sự kiên trì và kỹ thuật chuyên môn, người làm công tác tu bổ từng bước phục hồi cấu trúc của tài liệu. Đó là một công việc thầm lặng, phần lớn diễn ra phía sau kho lưu trữ, nhưng có ý nghĩa trực tiếp đối với việc bảo tồn di sản Hán Nôm.

Mỗi cuốn sách được tu bổ thành công không chỉ là một tài liệu được bảo vệ khỏi sự xuống cấp, mà còn là một cơ hội để những thông tin, tri thức và dấu ấn văn hóa được lưu giữ thêm nhiều thế hệ. Chính vì vậy, tu bổ tư liệu Hán Nôm không đơn thuần là một khâu kỹ thuật, mà là một phần thiết yếu của hành trình giữ gìn ký ức bằng vật chất, để tri thức của quá khứ tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay và được trao truyền cho tương lai.

              Ảnh: Một văn bản Sắc phong được đóng thành quyển trước và sau khi được tu bổ

(Nguồn: Hoàng Thị Tố Loan)