ĐỔI THAY VỀ TẾ TỰ TẠI

MỘT SỐ TỈNH BẮC KỲ QUA CẢI LƯƠNG HƯƠNG TỤC THÍ ĐIỂM: NHÌN TỪ VĂN BẢN TỤC LỆ

TS. ĐÀO PHƯƠNG CHI

Viện Nghiên cứu Hán Nôm

Có thể coi cải lương là một phong trào do chính quyền thực dân Pháp phát động, với hai mục đích, trong đó, mục đích chính trị là nhằm thay đổi khả năng kiểm soát làng xã theo hướng có lợi cho chính quyền qua những chỉ thị cụ thể là lập Hội đồng dân biểu và sổ chi thu (cải lương hương chính), và mục đích văn hóa là thay đổi phong tục tập quán của làng xã Việt Nam theo hướng tiến tới đời sống văn minh (cải lương hương tục)(1).

Cho tới giờ, đó đây vẫn còn những tranh luận xung quanh vấn đề phong trào cải lương này có hay không đem lại một sự thay đổi thực sự? Bài viết của chúng tôi không nhằm góp thêm ý kiến vào cuộc tranh luận trên, mà chỉ đơn thuần tìm hiểu một cách khách quan về những thay đổi tại làng xã qua đợt cải lương thí điểm dưới sự ghi nhận của các văn bản tục lệ bằng chữ Nôm(2) được lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm.

I. Tình hình cải lương về tế tự qua các ghi chép trong tục lệ

Sau khi chọn lọc các văn bản tục lệ theo tiêu chí: viết bằng chữ Nôm, ra đời trong giai đoạn thí điểm (tức trước thời điểm ban hành Nghị định và lời chỉ thị về việc lập các Hương hội và lập sổ chi thu các xã trong xứ Bắc kỳ - gọi tắt là Nghị định - thời điểm tiến hành cải lương chính thức) và có thông tin cụ thể về sự khác biệt trong hương tục trước và sau cải lương, chúng tôi tìm được 9 văn bản dưới đây:

Bảng 1: Các văn bản tục lệ bằng chữ Nôm có nêu rõ khác biệt về tế tự trước và sau cải lương thí điểm

Như đã trình bày trong bài viết tại Tạp chí Hán Nôm số 1/2013 của chúng tôi(4), trước khi cải lương hương chính / hương tục đi vào hoạt động chính thức, chính quyền Thực dân đã cho tiến hành đợt cải lương thí điểm tại một số tỉnh(5). Đây là bước thăm dò quan trọng để tiến tới mục tiêu cải lương trên diện rộng, dần “bắt tất cả các xã ở Bắc kỳ cải lương” (6). Do tính chất đặc biệt của bài viết này là tìm hiểu những thay đổi về tế tự sau cải lương, nên tiêu chí chọn lọc văn bản của chúng tôi cũng khác nhiều so với bài Bước đầu tìm hiểu […] (chỉ chọn những văn bản có sự so sánh cụ thể, có thể định lượng được về khác biệt trước và sau cải lương), số lượng văn bản được chọn bởi vậy cũng bị thu hẹp khá nhiều. Chính vì thế, mặc dù một khi đã là tục lệ cải lương thì đều có sự thay đổi không nhiều thì ít, nhưng nguồn văn bản tục lệ mà chúng tôi khảo sát ở đây, sau khi chọn lọc theo tiêu chí trên, chỉ gói gọn trong 2 tỉnh là Hà Đông và Hưng Yên, chứ không phải là 5 tỉnh như trong bài viết trước. Những thông tin mà bài viết này thu thập được, bởi vậy, chắc chắn cũng không thể phản ánh đầy đủ những đổi thay sau cải lương thí điểm trong thực tế. Thiếu sót này, hy vọng là sẽ được bù đắp ngay khi có điều kiện.

Qua ghi chép từ các cuốn tục lệ nói trên, có thể nhận ra những thay đổi gì ở làng xã? Sau khi tìm hiểu, chúng tôi liệt kê được số tiểu mục tế tự trong văn bản cùng tình trạng cải lương(7) của chúng như sau:

Bảng 2: Số tiểu mục tế tự và tình trạng cải lương

Bảng thống kê cho thấy có tới non nửa tiểu mục được bảo lưu. Vậy những mục được bảo lưu và không bảo lưu có gì khác nhau? Trong những trường hợp nào thì cổ tục được giữ nguyên và trường hợp nào được cải lương? Khi quyết định cải lương hay không đối với một tiểu mục, người dân có dựa trên nguyên tắc nào đó, hay chỉ là sự cao hứng nhất thời? Để giải đáp những câu hỏi trên, trước hết, cần phải tìm hiểu một cách chi tiết các tiểu mục.

II. Đi tìm nguyên nhân cải lương hay không đối với các tiểu mục tế tự

II.1. Các tiểu mục được cải lương

Trước hết, cần phải thống kê các tiểu mục tế tự trước và sau cải lương:

Bảng 3: Các tiểu mục tế tự trước và sau cải lương

II.1.1. Hướng cải lương của các tiểu mục tế tự:

Bảng 3cho thấy việc cải lương được triển khai ở nhiều hướng, cụ thể là:  Chi phí; ‚ Hình thức thụ lộc; ƒ Nguồn kinh phí. Đi sâu vào các hướng cải lương là một phương án để giải đáp câu hỏi về nguyên do của việc cải lương hay bảo lưu các tiểu mục tế tự. Từ bảng thống kê trên, có thể thống kê được hướng cải lương của các tiểu mục tế tự như sau:

Bảng 4: Hướng cải lương của các tiểu mục tế tự

Trong các hướng cải lương, có thể thấy nguồn kinh phí và chi phí là hai vấn đề được lưu tâm ghi vào văn bản hơn cả. Hình thức thụ lộc tuy ít hơn rất nhiều so với hai hướng còn lại, nhưng cũng không cần bận tâm lắm, bởi chi phí thay đổi thì đương nhiên hình thức thụ lộc cũng đổi thay theo - số chi phí thường là được tiết giảm một cách tối đa, khiến cho nhiều lễ tiết không thể làm cỗ bàn linh đình, hoặc không thể chia phần rộng rãi như trước nữa. Có một điều đáng chú ý là cả 7/7 lần cải lương về hình thức thụ lộc được ghi lại trên đây đều là sự chuyển từ làm cỗ sang không làm cỗ. Qua những câu chữ được dùng trong văn bản, có thể biết được sự thay đổi này quả là một cuộc cách mạng về chi phí (chúng tôi xin trình bày cụ thểvấn đề này trong phần dưới đây), bởi vậy, nhiều khả năng là chỉ khi nào có sự thay đổi từ làm cỗ sang không làm cỗ thì mới được ghi thành văn bản, còn những trường hợp khác thì thôi. Có thể thấy được điều này một cách rõ ràng hơn nếu lập bảng thống kê những tiểu mục không nêu cụ thể sự khác biệt trước và sau cải lương, vì trong ba hướng cải lương là chi phí, hình thức thụ lộc và nguồn kinh phí, thì hình thức thụ lộc là hướng có nhiều tiểu mục không rõ sự khác biệt trước và sau cải lương hơn cả.

Bảng 5: Tổng số tiểu mục không rõ sự khác biệt trước và sau cải lương

Tác dụng của việc cải lương, theo như sự giãi bày trong một số tờ trình hoặc lời tựa đầu các cuốn tục lệ, là để giảm bớt gánh nặng chi phí cho người dân. Vậy mục tiêu ấy được giải quyết bằng phương thức nào? Đó chính là sự cải lương về chi phí và nguồn kinh phí đã nhắc tới ở trên. Sau đây, chúng tôi xin đi vào từng phương thức một.

II.1.1.1. Cải lương về chi phí

Để hình dung được cụ thể, một lần nữa chúng tôi không thể bỏ qua thao tác thống kê và sau đây là sự khác biệt giữa chi phí trước và sau cải lương:

Bảng 6: Cải lương về chi phí

Xét riêng các tiểu mục mà số lễ có thể quy ra tiền, tiểu mục có khoản tiền tiết kiệm ít nhất là 5 đồng, tiểu mục nhiều nhất là 3.585 đồng; % tiết kiệm ít nhất là 25%, nhiều nhất là 99,6%. Nếu chia trung bình, ta có số tiền tiết kiệm trung bình ở mỗi tiểu mục là 340 đồng; % tiết kiệm trung bình của mỗi tiểu mục là 85,52%. Tạm nhân số tiền tiết kiệm trung bình trên với các tiểu mục trong mỗi văn bản, sẽ được kết quả sau:

Bảng 7: Số tiền tiết kiệm trung bình tạm tính trong mục tế lễ của các địa phương

Các văn bản tục lệ ở đây, như thông tin được ghi lại trong Bảng 1, có thời gian xê dịch trong khoảng 6 năm (1914 - 1920), bởi vậy, giá trị đồng tiền cũng có thể thay đổi do sự lên xuống của vật giá. Nhưng dù thế nào, thì số tiền tiết kiệm ước tính tại Bảng 6 cũng cho thấy một khoản lợi không nhỏ trong việc tiết giảm chi tiêu. Nếu tạm tính theo giá tiền ở hàng 16, 17 của Bảng 6, tổng cộng giá của một con lợn 30 cân + xôi 20 cân + cau 30 quả + rượu 3 chai là 15 đồng, thì địa phương tiết kiệm được ít nhất hàng năm cũng giảm được 340 đồng cho tế tự, tức gấp 22,67 lần 15 đồng, cũng có nghĩa là tiết kiệm được số lễ vật tương đương với: (con lợn 30 cân + xôi 20 cân + cau 30 quả + rượu 3 chai) x 22,67 = 680 con lợn 30 cân + 453 cân xôi + 680 quả cau + 68 chai rượu. Còn địa phương tiết kiệm được nhiều nhất là 2.720 đồng, thì số tiền / lễ vật tiết kiệm còn gấp 8 lần như thế. Có tính ra cụ thể ta mới hình dung đượcsự cải lương này, nếu được áp dụng vào đời sống, sẽ có ích lợi thế nào đối với người dân. Không chỉ dừng lại ở đó, số tiền tiết kiệm trong thực tế còn nhiều hơn nữa, bởi không ít trường hợp tiền nộp không phải là để chi dùng hết cho việc tế tự, mà còn được trích ra một khoản hoặc đem toàn bộ vào “của công dân”, điều đó cũng đồng nghĩa với việc có những khoản mà lẽ ra dân phải đóng góp thì nay đã có “của công dân” chịu thay rồi.

II.1.1.2 Cải lương về nguồn kinh phí

Qua những thông tin được thể hiện ở Bảng 3, có thể thấy tuyệt đại đa số các trường hợp là cải lương theo chiều kinh phí từ chỗ một / ít người chịu chuyển thành nhiều người cùng gánh vác, từ cá nhân sang tập thể, từ tư quỹ sang công quỹ. Làm như vậy là để giảm bớt gánh nặng của việc sắm lễ vật, từ chỗ chỉ một vài người gồng mình lên lo hết cỗ bàn của một lễ thờ nào đó - mà nhiều khi vì món tiền ấy, người chịu trách nhiệm có thể táng gia bại sản - sang chỗ gánh nặng ấy được san cho nhiều người, thậm chí là cả làng cùng chung sức. Có thể thấy được điều này qua bảng thống kê dưới đây:

Bảng 8: Cải lương về nguồn kinh phí

Trong 25 tiểu mục được cải lương về nguồn kinh phí, có tới 20 tiểu mục (80%) cải lương theo hướng từ ít người sang nhiều người, chỉ có 5 tiểu mục (20%) cải lương theo chiều ngược lại. Vậy nguyên nhân nào dẫn đến hai hướng trái ngược ấy? Qua tìm hiểu, chúng tôi thấy trong 5 tiểu mục cải lương theo chiều kinh phí từ nhiều người sang ít người chịu, thì 4 tiểu mục (số thứ tự 20, 22, 23, 24 Bảng 8, tức số 33, 36, 37, 38 Bảng 3) có số lễ sắm không đáng kể sau khi cải lương - cùng có số tiền quy đổi là 15đ, nhưng như đã trình bày ở trên, sự quy đổi này là để tiện cho thao tác tính số tiền tiết kiệm được sau cải lương, còn thực tế thì số lễ cần mua chắc chắn có giá trị ít hơn 15 đồng nhiều. Có lẽ vì số chi phí bỏ ra không nhiều, nên làng xã đã quyết định thu gọn thành phần chịu kinh phí lại cho tiện chăng? Tiểu mục còn lại (số 25 Bảng 8, tức số 41 Bảng 3) thì thành phần chịu kinh phí bị thu hẹp lại do sự giảm bớt của thành phần dự cỗ. Vì những lý do trên, hoàn toàn có thể coi những trường hợp này vẫn thuộc loại cải lương theo hướng tiết giảm và xu thế chung của cải lương về nguồn kinh phí vẫn là từ chỗ gánh nặng đổ lên vai một / ít người san xẻ cho nhiều người cùng chịu.

Từ những tìm hiểu trên đây, có thể kết luận rằng, việc cải lương về tế tự, nếu được thực hiện trong đời sống, sẽ đem lại cho dân chúng tam trùng tiết giảm. Thứ nhất là tiết giảm về mặt chi phí do thu hẹp đáng kể số tiền biện lễ và làm cỗ bàn, thứ hai là từ số tiền đã được tiết giảm ấy lại trích ra một khoản để sung công, nên người dân sẽ khỏi phải đóng góp cho một số chi phí chung sau này, thứ ba là tiết giảm chi phí tính trên đầu người do đổi từ hình thức một / ít người chịu thành nhiều người chịu. Đó là những thông tin mà các tiểu mục cải lương cung cấp. Sau đây, xin được chuyển sang những tiểu mục không được cải lương, để xem nguyên do khiến việc cải lương không được thực hiện ở đây là gì.

II.2. Các tiểu mục tế tự không được cải lương

Trước tiên, chúng tôi xin lập bảng thống kê các tiểu mục không được cải lương.

Bảng 9: Các tiểu mục tế tự không được cải lương: