Tìm hiểu ảnh hưởng của tiếng Hán đối với tiếng Tày - Nùng (Tạp chí Hán Nôm, Số 3 (83) 2007)

Thứ Hai, 18/05/2009 22:51

tchn 3, 2007

TÌM HIỂU ẢNH HƯỞNG CỦA TIẾNG HÁN ĐỐI VỚI TIẾNG TÀY

HOÀNG HỰU

Đại học Sư phạm Thái Nguyên

Thư tịch viết bằng chữ Nôm Tày là di sản văn hóa tinh thần vô giá; là thứ văn tự đánh dấu nền văn minh của một dân tộc. Nó được sử dụng rộng rãi của nhiều triều đại trong phạm vi sáu tỉnh Việt Bắc cũ (Cao Bằng, Bắc Cạn, Lạng Sơn, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Hà Giang) và cả Yên Bái nữa.

Tác phẩm chữ Nôm Tày được thể hiện bằng nhiều thể loại như sử thi, ca dao, tục ngữ, then, bụt, lượn, phong slừ, văn tế, văn khế (trong chữ Nôm văn khế được biểu hiện qua tên đất và tên ruộng).

Chữ Nôm Tày từ trước đến nay vẫn ghi được tiếng của dân tộc Tày do vậy vẫn giữ nguyên được bản sắc truyền thống, và ngày càng phát triển.

Nôm Tày được hình thành khoảng thời gian thế kỷ XV thời Hậu Lê, phát triển giai đoạn Lê Trung hưng (1533-1786), thịnh hành vào thời Nguyễn (1802 - 1945). Vốn thư tịch bằng chữ Nôm qua nhiều cơn binh hỏa mai một khá nhiều, số còn lại ngoài một số cơ quan chức năng như Viện Nghiên cứu Hán Nôm, các sở văn hóa và một số nhà nghiên cứu sưu tầm được, vẫn còn tiềm tàng trong nhân dân một khối lượng không nhỏ. Phần khai thác được chủ yếu là dịch thuật, giới thiệu, sơ bộ đánh giá; các lĩnh vực khác như ngôn ngữ, lịch sử, địa lý, tôn giáo, dân tộc học… có thể nói là còn “hoang hóa”, chưa khai thác được bao nhiêu.

Lâu nay việc khai thác văn tự Tày lắng xuống bởi số người biết chữ Nôm Tày “như lá mùa thu, như sao buổi sớm”, hơn thế nữa chỉ đọc được chữ cũng chưa đủ, đòi hỏi có trình độ học vấn cao mới có thể phân tích, đánh giá nhiều phạm trù chuyên ngành khác trên nền văn tự này.

Tiếng Tày thuộc ngữ bộ Hán Tạng, loại hình đơn âm tiết. Qua hai nghìn năm Bắc thuộc, chịu ảnh hưởng ngôn ngữ phương Bắc rất lớn. Chúng tôi có tham dự báo cáo khoa học, viết bài đăng(1) nhưng mới chỉ là “muối bỏ bể”.

Bài viết này giới thiệu đôi nét về ảnh hưởng của tiếng Hán đối với tiếng Tày chưa được nghiên cứu. (Ở đây tạm thời chúng tôi không đề cập về đặc điểm Nôm Tày, chữ Nôm tự tạo, chữ Nôm Tày mượn âm Hán Việt).

Qua việc khảo sát một số văn bản Nôm Tày và thực tế tiếng Tày hiện đại, xin được lưu ý một số điểm:

+ Chúng tôi chỉ xem xét âm Tày vùng Bắc Cạn thuộc tỉnh Bắc Cạn(2).

+ Trong tiếng Tày có âm lửng, tức là nửa dấu huyền, nửa dấu hỏi, chúng tôi tạm mượn ký hiệu thanh nhẹ (khinh thanh) của Trung Quốc để biểu thị: “o”

+ Âm “ph” của tiếng Tày là âm hai môi (môi - môi), không đọc như âm “ph” (môi - răng) của tiếng Việt.

Loại chữ Nôm mượn gốc Hán, đọc giống hoặc gần giống tiếng, sử dụng chữ Hán, nghĩa Hán

a. Loại đọc giống, hoặc gần âm Hán, giữ nguyên nghĩa Hán:

TT	Chữ Hán	Âm La tinh	Âm Hán Việt	Nghĩa Hán	Chữ Nôm Tày	Âm Tày	Nghĩa Tày
1	糯	nuō	nua	cơm nếp	糯	nua	cơm nếp
2	瓜	guā	qua	dưa, bí	瓜	qua	dưa
3	帮	bāng	bang	giúp	帮	pang	giúp
4	包	bāo	bao	gói, bọc	包	pao	bao
5	膏	gāo	cao	cao	膏	cao	cao
6	病	bìng	bệnh	bệnh	病	ping	bệnh
7	快	kuài	khoái	nhanh	快	khoái	nhanh
8	尿	niào	niệu	Nước tiểu	尿	neo	nước tiểu
9	湯	tāng	thang	canh	湯	thang	canh
10	煎	giàn	chiên	rán	煎	chen	rán
11	釘	dīng	đinh	đinh	釘	teng	đính
12	道	dào	đạo	đạo	道	tao	đạo
13	半	bàn	bán	nửa	半	pán	nửa
14	賺	zhuàn	khiểm	lãi	賺	chuan	lãi
15	錢	qián	tiền	Tiền	錢	chèn, xèn	tiền
16	餅	bĭng	bính	bánh	餅	Pẻng	bánh
17	報	bào	báo	báo	報	páo	báo
18	早	zăo	tảo	sớm	早	chạu	sớm
19	賭	dŭ	đổ	đánh bạc	賭	tỏ	đánh bạc
20	头	dòu	đấu	tuýp (thuốc)	头	tẩu	tuýp (thuốc)
21	補	bŭ	bổ	vá, bổ (sung)	補	pố	bổ sung, thêm
22	不	bù	bất	không	不	bố, bậu	không
23	朋友	péngyǒu	bằng hữu	bạn bè	朋友	pằng dạu	bè bạn
24	忍	rĕn	nhẫn	nhịn, chịu đựng	忍	chẳn	nhịn, chịu đựng
25	逢	féng	phùng	gặp	逢	phống	gặp
26	胖	pàng	bàng	phệ	胖	pảng	béo, phệ
27	地	dì	địa	nơi, chỗ	地	ti0	nơi chỗ
28	講	jiăng	giảng	giảng, nói	講	chảng cảng	nói
29	請	qĭng	thỉnh	mời	請	Sỉnh	mời
30	等	dĭng(dĕng)	đẳng	chờ đợi	等	tắng	chờ đợi
31	開	kāi	khai	mở	開	khay	mở
32	坛	tán	đàn	nơi thờ cúng	坛	tan, thản	bàn thờ
33	頓	dùn	đốn	bữa	頓	tón	bữa
34	假	jiá	jiả	giả	假	chả	giả
35	仟	qiān	thiên	nghìn	仟	xiên	nghìn
36	真	zhēn	chân	thật	真	chăn	thật
37	糕	gāo	cao	bánh khảo	糕	cao	cao
38	末	mò	mạt	cuối	末	muôt	cuối
39	離	lí	li	xa cách	離	lìa	xa cách
40	單	dān	đơn	đơn	單	tán	một mình, riêng
41	紙	zhĭ	chỉ	giấy	紙	chỉa	giấy
42	半	bàn	bán	nửa	半	nán	nửa
43	廣	guăng	quảng	rộng	廣	quảng	rộng
44	散	sàn	tán	tan	散	slán	tán
45	神	shén	thần	thần	神	slấn	thần
46	送	sòng	tống	đưa	送	slống	đưa

b. Loại mượn chữ Hán, đọc giống hoặc gần giống âm Hán Việt, nghĩa thay đổi theo tiếng Tày.

TT	Chữ Hán	Âm La tinh	Âm Hán Việt	Nghĩa Hán	Chữ Nôm Tày	Âm Tày	Nghĩa Tày
1	和	hé	hòa	và, với	和	khứa	quả ương (gần chín)
2	怪	guài	quái	quái	怪	quai	khôn
3	開	kāi	khai	mở	開	khai	bán
4	把	bă	bả	bó, nắm	把	pá	bụi, khóm
5	降	xiáng	hàng	hàng	降	sảng	gần
6	當	dāng	đương	đương	當	tang	trừ (bữa)
7	當	dàng	đáng	đang	當	táng	tự (làm)
8	多	duò	đa	nhiều	多	tua	con (lượng từ)
9	担	dàn	đảm	đảm	担	tạn	hết cách
10	受	shòu	thụ	chịu	受	sáu	với
11	歸	guī	qui	về	歸	quây	xa
12	標	biāo	tiêu	tiêu	標	pjao	nứa
13	調	diào	điệu	điều	調	teo	lại
14	頒	bān	ban	ban	頒	pan	phiên
15	班	bān	ban	ban	班	pan	phiên
16	把	bă	bủ	đem	把	pà	kèm
17	盖	gài	cái	lợp, che đậy	盖	cái	cây (số)
18	搞	găo	cảo	làm	搞	cảo	ép (mía)
19	改	gai	cải	sửa	改	cải	lớn
20	鑼	luó	la	la	鑼	lủa	cái mai (để sắn)
21	牢	láo	lao	lao	牢	lao	Sợ
22	准	zhùn	chuẩn	chuẩn	准	chổn	chốn, nơi
23	把	pá	bà	bà	把	pha	phên
24	來	lái	lai	đến	來	lai	nhiều
25	共	gòng	cộng	cộng	共	cung	cũng

Đối chiếu các cột với nhau ở hai bảng A và B ta sẽ thấy rõ tiếng Hán ảnh hưởng tiếng Tày về mặt chữ viết (chữ Nôm), âm đọc và nghĩa. Tuy nhiên chữ Nôm Tày còn mượn âm Hán - Việt để thể hiện nghĩa Tày và nhiều chữ tự tạo (Nôm thuần túy).

Do khuôn khổ của bài viết, chúng tôi mới chỉ đưa ra con số thống kê một số chữ Hán và chữ Nôm Tày nhất định để làm tư liệu tham khảo.

Chữ Hán khi được dùng làm chữ Nôm Tày có thể có cách đọc:

+ Đọc giống y tiếng Hán

+ Đọc chệch thanh điệu

+ Thay đổi phần phụ âm đầu hoặc phần vần.

Sự vay mượn ngôn ngữ giữa nước này nước nọ, dân tộc này, dân tộc khác là chuyện bình thường. Dân tộc nào càng phát triển thì ngôn ngữ càng phong phú. Dân tộc Tày có lịch sử văn hóa lâu đời, là dân tộc có chữ viết riêng (chữ Nôm) sớm thứ hai sau dân tộc Kinh, thể hiện một chữ Nôm có thể viết mấy dạng chữ. Ngược lại chữ có thể có một số từ đồng nghĩa, chẳng hạn:

+ Từ “không” tiếng Tày có các chữ: bố, bấu, mí, nắm, bậu, ná, páy, sằng, bắn.

+ Từ “anh” tiếng Tày có: cá, có, chài, pì, lùng.

+ Từ “với” tiếng Tày có: sáu, vạ, tó, tằng.

+ Từ “trong” tiếng Tày có: chang, đâư, đâng.

+ Từ “nào” tiếng Tày có: hâu, tầư, lầư.

+ Từ “xem, trông, coi” tiếng Tày có: chồm, ngòi, dòm, chiêm.

Ngoài ra ở đây chúng tôi chưa bàn đến tính đa dạng về âm thanh từng vùng
của người Tày ở các tỉnh hoặc từng địa phương trong tỉnh, xin được trở vấn đề này trong một dịp khác.

Đại hội Đảng lần thứ 5 khóa VIII đã nhấn mạnh việc khai thác, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc. Riêng việc khai thác bản sắc tinh hoa di sản bằng văn tự Nôm Tày trên nhiều lĩnh vực ở các tỉnh chưa được quan tâm đúng mức, nên chăng, các tỉnh Đông bắc cần tổ chức một cuộc hội thảo về vấn đề này. Trước mắt Sở Văn hóa - Thông tin, các chi hội VHNT nên tìm những thành viên biết chữ Nôm tập hợp thành tổ, nhóm, dự trù kinh phí, lập kế hoạch cụ thể, sau đó mới có thể tiến hành hội thảo.

Chú thích:

(1) a. Hoàng Hựu: Hiện trạng sách Nôm Tày in trong cuốn kỷ yếu Thư tịch cổ và nhiệm vụ mới, Nxb. KHXH, H. 1979, tr.79-83.

b. Hoàng Hựu: Cấu tạo chữ Nôm Tày in trong Những vấn đề ngữ văn trong nhà trường do Sở Văn hóa - TT Bắc Thái, 1983, tr.81-91.

(2) Viện Ngôn ngữ học đã thống nhất qui định âm chuẩn của tiếng Tày là các vùng: Bắc Bạch Thông, Ngân Sơn (Bắc Cạn), Hòa An (Cao Bằng) và Tràng Định (Lạng Sơn)./.

(Tạp chí Hán Nôm, Số 3 (83) 2007; Tr. 55 - 58)

Hoàng Hựu