Hai chữ này đều có xuất hiện trong bộ Tự điển chữ Nôm do Nguyễn Quang Hồng chủ biên, được xếp vào loại chữ hội âm. Chúng tôi cho rằng, trong hai chữ này, 多“đa” là thành tố biểu âm phụ, nên xếp chúng vào loại chữ hội âm chính phụ là điều tất nhiên. Nhưng cần phải lưu ý rằng chúng có cấu tạo hoàn toàn giống nhau, nhưng lại được dùng để ghi hai ngữ tố Việt gây với ghi. Vì vậy, là hai chữ chứ không phải một chữ. Đây chính là hiện tượng dùng một dạng chữ ghi nhiều âm. Muốn xác định chữ 𥶂là dùng để ghi ngữ tố Việt gây hay ghi, vẫn phải đặt nó vào văn cảnh cụ thể. Vì vậy, chúng tôi xin dẫn hai câu trong văn bản để cho rõ hơn:

- 德義爫麻拯固蒸渃芾拯特𥶂鄧. Đức nghĩa làm mà chẳng có chưng nước nào là chẳng được gây dựng. [QI, Hạng, 5a].

Trong câu trên, chữ 𥶂gây là dùng trong từ tiếng Việt gây dựng để dịch ngữ tố Hán 樹“thụ” (nghĩa là ‘gây dựng’).

- 眉所𥶂𦷾. Mày thửa ghi đấy. [QI, Hạng, 13b].

Trong câu trên, chữ 𥶂ghi là dùng để dịch ngữ tố Hán 識“chí” (nghĩa là ‘ghi’).

(5) Dùng 麻“ma” làm thành tố phụ

麻“ma” cũng như các thành tố phụ trên, là một thành tố phụ được người Việt sử dụng từ rất sớm để ghi phụ âm thứ nhất của tổ hợp phụ âm đầu. Nhưng thành tố này lại có đặc điểm riêng của mình: Một là được ghi chép vào mã chính, trở thành thành tố phụ biểu âm trong một chữ Nôm hội âm chính phụ, 麻“ma” thường được viết tắt thành 〦, điều này từng làm cho nhiều người thấy khó hiểu và hiểu nhầm. Ví dụ học giả Paul Schneider cho rằng chữ〦俐lời có đầy đủ hai yếu tố ngữ âm và ngữ nghĩa, 〦 là thành tố biểu ý, 例“lệ” là thành tố biểu âm(15). Nhưng xét về tình hình dùng 麻“ma” ghi tiền âm tiết cho một số từ tiếng Việt thời sơ thủy với cấu trúc ngữ âm là Cv-CVC như được thể hiện trong bản Giải âm Phật thuyết, bây giờ giới học thuật đã có nhận xét thống nhất: trong chữ 〦_俐lời, 〦 là dạng viết tắt của thành tố phụ biểu âm 麻“ma”. Về nguyên do viết 麻thành 〦, chúng tôi đoán có thể là vì dạng chữ 麻quá phức tạp, nếu ghép với một thành tố khác như chữ 例, thì khó để khuôn vào một ô vuông, không đẹp mắt, vì vậy cần phải viết giảm nét. Hai là sau khi được ghép vào mã chính, trở thành một thành tố phụ, 麻“ma” chỉ được sử dụng để tạo ra một ít chữ thôi, nổi bật và phổ biến nhất chính là chữ 〦例 lời.

Trong bản Giải âm TKML, cũng chỉ thấy riêng một chữ 〦例 lời dùng 麻“ma” làm thành tố biểu âm phụ, với cấu trúc {麻“ma”vt> ⿰ 例“lệ”}, nhưng vì ngữ tố lời là một ngữ tố thường dùng trong tiếng nói và ngôn ngữ viết của người Việt, nên chữ này có tần số xuất hiện khá nhiều trong Văn bản, có tới 171 lần, chiếm 1,28% đơn vị chữ và 24,89% lượt chữ hội âm chính phụ. Xin dẫn hai câu dưới đây:

- 遣〦例 未曲特爫Khiến lời vạy được làm. [QII, Long, 14a].

- 仍拯固蔑〦例 吶典事代丕 . Nhưng chẳng có một lời nói đến sự đời vậy. [QIII, Na, 25b].

Dùng 司“tư” làm thành tố phụ

司“tư” cũng là một thành tố biểu âm phụ thường gặp trong các văn bản Nôm. Ở thời trung đại, thành tố phụ 司“tư” từng được dùng để ghi phụ âm thứ nhất của tổ hợp phụ âm đầu. Ví dụ trong bản Giải âm Phật thuyết, có chữ 盃司{盃“bôi” ⿰司“tư”} (trong văn bản cũng có chỗ viết là 司盃{司“tư” ⿰盃“bôi”}) *[psui] >vui, thành tố phụ 司“tư” dùng để thể hiện âm *[s-] trong *[ps-](16). Nhưng về sau, vai trò “biểu âm” thật sự của nó cũng dần dần mất đi, chỉ có tác dụng “chỉnh âm” mà thôi.

Trong bản Giải âm TKML, chỉ thấy chữ 𦎛gương dùng 司“tư” làm thành tố biểu âm phụ, xuất hiện 5 lần, chiếm 1,28% đơn vị chữ và 0,73% lượt chữ hội âm chính phụ. Xin dẫn hai câu dưới đây:

- 君羊分𩄴𤐝𦎛Còn phân bóng soi gương. [QII, Đào, 23a].

- 噤𡶀羕𦎛泊𠝫Ngậm núi dường gương bạc mẻ. [QII, Đào, 27b].

Chữ 𦎛gương đã được nhiều học giả chú ý tới và được thể hiện trong các chuyên khảo, bài viết của họ. Về cấu trúc của chữ này, các học giả vẫn có ý kiến bất đồng. Văn Hựu xếp chữ này vào loại chữ hình thanh, và cho rằng chữ này đã thể hiện quan hệ ngữ âm dùng thành tố biểu âm có phụ âm đầu kh để ghi ngữ tố Việt có phụ âm đầu g(17); Vương Lực cũng xếp chữ này vào loại chữ hình thanh, nhưng cho rằng dùng 司“tư” làm thành tố biểu ý hơi khó hiểu, không biết vì sao(18); Vũ Văn Kính cũng xếp chữ này vào loại chữ hình thanh(19). Nhưng cần phải chú ý một điều là trong cách phân biệt loại chữ Nôm của ba học giả này đều không có loại chữ hội âm. Nguyễn Tá Nhí cho rằng trong chữ này, 姜 “khương” là thành tố biểu âm, 司“tư” là một ký hiệu phụ, nhưng đồng thời cũng thể hiện nghĩa của ngữ tố Việt gương: “Khả năng lớn nhất của tư vẫn là dùng để khẳng định chữ vuông đó là chữ Nôm, và mách bảo đọc khác âm đọc của thành tố biểu âm”, nhưng “ở giai đoạn sau, các ký hiệu tư hoàn toàn thay thế bằng thành tố biểu nghĩa, riêng ở trường hợp Gương, ký hiệu tư với nghĩa là trông coi đã thỏa mãn yêu cầu là thành tố biểu nghĩa, do vậy nó tiếp tục tồn tại” [Nguyễn Tá Nhí, 1997, tr.108]; Hoàng Thị Ngọ cho rằng chữ này được cấu tạo theo quan hệ âm+âm, những chữ rõ thành tố phụ 司“tư” có vai trò biểu âm, chỉnh âm hay chỉ là để phân biệt chữ Nôm với chữ Hán(20). Nguyễn Quang Hồng cho rằng đây là một trường hợp “lưỡng khả”, ông xếp chữ này vào loại chữ hội âm trong bộ Tự điển chữ Nôm, nhưng lại xếp chữ vào loại chữ hình thanh trong cuốn Khái luận văn tự học chữ Nôm(21). Tổng hợp lại quan điểm của các học giả, chúng tôi xin đưa ra nhận xét của mình: chúng tôi cho rằng chữ này có cấu trúc {姜“khương” ⿰ 司“tư”}, trong các từ điển cổ của Trung Quốc như Thuyết văn giải tự, Khang Hy tự điển, chữ Hán 司“tư” chủ yếu được giải nghĩa là “xác chỉ” của ngữ tố Việt gương, vả lại, 司“tư” lại là một thành tố phụ thường gặp trong chữ Nôm đóng vai trò biểu âm hoặc chỉnh âm, cho nên chúng tôi thiên về xếp chữ này vào loại hội âm chính phụ.

2. Chức năng của các thành tố phụ

Tuy 6 thành tố 个“cá”, 車“cư”, 巨“cự”, 多“đa”, 麻“ma”, 司“tư” kể trên đều làm thành tố biểu âm phụ trong các chữ hội âm chính phụ, nhưng chức năng cụ thể của chúng lại khác nhau. Chủ yếu đảm nhận mấy chức năng như sau:

(1) Chức năng thực sự biểu âm

Trong thời kỳ ban đầu, khi 6 thành tố này mới được sử dụng để tạo ra chữ Nôm hội âm chính phụ, chúng thực sự đã đóng vai trò biểu âm, dùng để ghi phụ âm thứ nhất của các tổ hợp phụ âm đầu vốn có trong tiếng Việt cổ. Tổ hợp phụ âm đầu của tiếng Việt là một vấn đề khá phức tạp về ngữ âm lịch sử, đối với thời gian xuất hiện, quá trình tồn tại, diễn biến của các tổ hợp phụ âm đầu hình như mãi tới bây giờ vẫn chưa có một ý kiến thống nhất và khẳng định trong giới học thuật. Nhưng theo quan điểm của các học giả, các tổ hợp phụ âm đầu như *[kb-], *[kb-], *[kd-], *[km-], *[kn-], *[kl-], *[kt-], *[kz-], *[kj-] v.v. thật sự tồn tại trong tiếng Việt cổ, và muộn nhất là đến thế kỷ XVII thì những tổ hợp phụ âm đầu này đã không còn tồn tại trong tiếng Việt nữa.(22) Riêng ba trường hợp *[ml-], *[bl-], [tl-] vẫn tồn tại vào giữa thế kỷ XVII như được chứng tỏ trong bộ Từ điển Việt - Bồ - La (Dictionarium Annamiticum Lusitanum, et Latinum, 1651) của Alexandre de Rhodes, nhưng sang đầu thế kỷ XVIII, với bản thảo Từ điển Việt - La (Dictionarium Annamittico, Latinum, 1722) của Piere Pigneux de Béhain thì chúng hoàn toàn vắng bóng. Bản Giải âm TKML lại là một văn bản Nôm ra đời cuối thế kỷ XVII,23 vì vậy chúng tôi cho rằng, chỉ có những thành tố phụ âm đầu mới có chức năng thực sự biểu âm. Xem xét lại sáu thành tố kể trên, chỉ có thành tố 麻“ma” thỏa mãn yêu cầu.

麻“ma” được dùng để tạo ra mỗi một chữ hội âm chính phụ lời trong văn bản. Chữ 〦例 lời này đã dùng thành tố 例“lệ” làm thành tố biểu âm chính, dùng thành tố 麻“ma” làm thành tố biểu âm phụ, thể hiện âm *[m-] trong tổ hợp phụ âm đầu *[ml-]: 〦_俐{麻“ma” vt>〦⿱ 例“lệ”}*[mlei]>lời.

(2) Chức năng chỉnh âm

Ngoài thành tố 麻“ma” ra, tất cả các thành tố 个“cá”, 車“cư”, 巨“cự”, 多“đa”, 司“tư” đều đã mất đi vai trò biểu âm thực sự trong các chữ hội âm chính phụ của văn bản, chủ yếu được dùng để điều chỉnh âm đọc cho ngữ tố Việt được ghi, báo hiệu cho người ta biết ngữ tố Việt này không đọc theo âm Hán Việt của thành tố biểu âm chính. Tức là nói, chức năng chỉnh âm đã trở thành chức năng chính của các thành tố phụ trong chữ hội âm chính phụ của bản Giải âm TKML.

Trong một số trường hợp, vai trò chỉnh âm của các thành tố phụ thuộc thể hiện nổi bật hơn, ví dụ khi hai chữ Nôm đi liền nhau hoặc đứng gần nhau dùng dùng chung một chữ Hán làm thành tố biểu âm, trong đó một chữ là chữ Nôm mượn Hán, đọc theo âm Hán Việt của chữ Hán (hoặc đọc theo âm đã chuyển theo quy luật biến âm của tiếng Việt), còn chữ kia là chữ hội âm chính phụ gồm các thành tố phụ, đọc theo âm thuần Việt, thì các thành tố phụ phát huy đầy đủ tác dụng chỉnh âm. Xin dẫn ba câu trong văn bản làm ví dụ:

- 潘㐌衛典茹張吶意Ngươi Phan đã về, đến nhà ngươi Trương nói ý ấy. [QIV, Nam, 12a].

Trong câu trên, chữ 意ý và chữ ấy đi liền nhau, chữ 意ý mượn dùng ba mặt hình, âm, nghĩa của chữ Hán 意“ý”; còn chữ ấy thì dùng chữ Hán 意“ý” làm thành tố chính, dùng thành tố phụ 个“cá” để chỉnh âm, báo hiệu cho người ta biết chữ này là ghi ngữ tố Việt ấy.

- 特輸局个姅局江山. Được thua cược nửa cuộc giang sơn. [QIII, Na, 22b].

Trong câu trên, chữ 局个cược và 局cuộc xuất hiện gần nhau, chữ 局cuộc mượn dùng hai mặt nghĩa của chữ Hán 局 “cục”, đọc là cuộc - một âm đã chuyển theo quy luật biến âm của tiếng Việt; còn chữ 局个cược thì dùng chữ Hán 局“cục” làm thành tố biểu âm chính, dùng thành tố phụ 个 “cá” để chỉnh âm, báo hiệu cho người ta biết chữ này là ghi ngữ tố Việt cược.

- 部將茹沐晟固官百戶戶巨崔沛陣𡘮蒸准廟意. Bộ tướng nhà ngươi Mộc Thạnh có quan Bách hộ họ Thôi phải trận, mất chưng chốn miếu ấy. [QII, Tản, 39a].

Trong câu trên, chữ 戶hộ và 戶巨họ đi liền nhau, chữ 戶hộ mượn dùng ba mặt hình, âm, nghĩa của chữ Hán 戶“hộ”; còn chữ 戶巨họ thì dùng chữ Hán 戶“hộ” làm thành tố biểu âm chính, dùng thành tố phụ 巨“cự” để chỉnh âm, báo hiệu cho người ta biết chữ này là ghi ngữ tố Việt họ.

(3) Chức năng phân biệt chữ Nôm với chữ Hán

Có thể nói rằng hầu hết các chữ Nôm tự tạo, đều có chức năng phân biệt với chữ Hán, Riêng ở đây, chúng tôi muốn lưu ý đến một số trường hợp đặc biệt có cấu tạo mượn chữ Hán với cả âm và nghĩa lại kèm theo một thành tố phụ là 个“cá”. Đó là những chữ Nôm như: chữ 假个giả {假“giả” ⿰ 个“cá”}, chữ 賂个lộ {賂“lộ” ⿰ 个“cá”}, chữ 某个mỗ {某 “mỗ” ⿰个“cá”},(24) chữ 媒个môi {媒“môi” ⿰个“cá”}, chữ 接个tiếp {接“tiếp” ⿰个“cá”}, chữ 損个tổn {損“tổn” ⿰ 个“cá”}. Trong mấy chữ này, âm Hán Việt của thành tố chính hoàn toàn giống với âm đọc của ngữ tố Việt được ghi, vì vậy không cần chỉnh âm nữa. Thế tại sao lại thêm một thành tố phụ 个“cá”? Khảo sát kỹ hơn, chúng tôi lại phát hiện trong văn bản, chữ 假个giả là dùng để dịch ngữ tố Hán 假“giả” (nghĩa là ‘giả vờ, không thực lòng’); chữ 賂个lộ là dùng để dịch ngữ tố Hán 賂 “lộ” (nghĩa là ‘hối lộ’); chữ 某个mỗ là dùng để dịch ngữ tố Hán 箇“cá” (nghĩa là ‘một, chút ít, nào đó’); chữ 媒个môi là dùng để dịch ngữ tố Hán 媒 “môi” (nghĩa là ‘mối lài’); chữ 接个tiếp là dùng trong trường hợp 使接个sứ tiếp, dùng để dịch từ Hán 介使“giới sứ” (nghĩa là ‘quan giao, phụ tá’); chữ 損个tổn là dùng để dịch ngữ tố Hán 毀“hủy” (nghĩa là ‘hủy hoại, tổn hại’). Tức là nói, thành tố chính 假“giả”, 賂“lộ”, 某“mỗ”, 媒“môi”, 接“tiếp”, 損“tổn” của các chữ này ngoài biểu âm ra, còn đã thể hiện nghĩa “xác chỉ” của ngữ tố Việt được ghi. Chúng tôi cho rằng đây là những trường hợp khá đặc biệt, các thành tố chính trong những chữ này vừa biểu âm vừa biểu ý, sở dĩ thêm thành tố phụ 个“cá” vào chỉ là tác giả viết theo lối cũ, nhưng chỉ còn tác dụng phân biệt chữ Nôm với chữ Hán, báo hiệu cho người ta biết đây là những chữ Nôm tự tạo, chứ không phải là chữ Hán mượn dùng. Và tuy rằng thành tố chính của những chữ này có vai trò biểu âm kiêm biểu ý, nhưng 个“cá” lại không có tác dụng biểu ý, mà là một thành tố biểu âm thực sự trong thời cổ (xin lưu ý chỉ là biểu âm phụ trợ thôi, chứ không phải là thành tố biểu âm chính, không thể một mình đảm nhận chức năng biểu âm cho cả chữ), vì vậy, chúng tôi vẫn xếp chúng vào loại chữ hội âm chính phụ chứ không phải chữ hình thanh hay chữ hội ý.

Qua khảo sát những chữ hội âm chính phụ trong bản Giải âm TKML, chúng tôi xin đưa ra mấy điều nhận xét như sau:

a. Những chữ hội âm chính trong Văn bản đã sử dụng 6 thành tố phụ là 个 “cá”, 車 “ cư”, 巨 “cự”, 多 “đa”, 麻 “ma”, 司 “tư”. Các thành tố phụ này đã đảm nhận ba chức năng cụ thể: Một là chức năng thực sự biểu âm, chỉ được thể hiện trong chữ 〦例 lời dùng 麻“ma” làm thành tố phụ. Hai là chức năng chỉnh âm, dùng để điều chỉnh âm Hán Việt cho thành tố biểu âm chính của các ngữ tố Việt, đây cũng là vai trò chính của 5 thành tố phụ 个 “cá”, 車“cư”, 巨 “cự”, 多 “đa”, 麻 “ma”, 司 “tư”. Ba là chức năng phân biệt chữ Nôm với chữ Hán, được thể hiện ở mấy chữ 假giả, 賂lộ, 某mỗ, 媒môi, 接tiếp, 損tổn dùng 个“cá” làm thành tố phụ.

b. Thành tố chính chủ yếu đóng vai trò biểu âm, nhưng trong một số trường hợp ngoài vai trò biểu âm ra, cũng thể hiện nghĩa “xác chỉ” của ngữ tố Việt, ví dụ các chữ 假giả, 賂lộ, 某mỗ, 媒môi, 接tiếp, 損tổn kể trên.

c. Những hội âm chính phụ trong văn bản đã thể hiện một số hiện tượng thường gặp trong chữ Nôm, như hiện tượng dùng một dạng chữ ghi nhiều âm, hiện tượng chuyển dụng chữ Nôm, hiện tượng viết tắt, hiện tượng biến thể, v.v…

d. Về một số trường hợp “lưỡng khả” như chữ 巨懶lớn, 𦎛gương thì chúng tôi sẽ căn cứ vào mức độ biểu ý của thành tố phụ để xếp những chữ này vào loại chữ hội âm chính phụ hoặc loại chữ hình thanh đẳng lập: nếu thành tố phụ của một chữ nào đó như chữ 巨懶lớn đã thể hiện nghĩa “xác chỉ” của ngữ tố Việt, thì chúng tôi thiên về xếp chữ này vào loại hình thanh đẳng lập; còn trường hợp như chữ 𦎛gương, thành tố phụ không thể hiện trực tiếp nghĩa “xác chỉ” của ngữ tố Việt, thì chúng tôi thiên về xếp chữ này vào loại hội âm chính phụ.

Chú thích:

(1) Xem Nguyễn Quang Hồng: Khái luận văn tự học chữ Nôm, Nxb. Giáo dục, H. 2008, tr.229; Nguyễn Quang Hồng: Phép hội âm trong cấu tạo chữ Nôm, Tạp chí Hán Nôm, số 1 năm 2010, tr.3-16.

(2) Xem Hoàng Thị Ngọ: Chữ Nôm và tiếng Việt qua bản giải âm Phật thuyết đại báo phụ mẫu ân trọng kinh, Nxb. KHXH, H. 1999, tr.54-66.

(3) Xem Nguyễn Tá Nhí: Các phương thức biểu âm trong cấu trúc chữ Nôm Việt, Nxb. KHXH, H. 1997, tr.93-99.

(4) Xem Hoàng Thị Ngọ, sđd, tr.89-96.

(5) Xem Nguyễn Quang Hồng, sđd, 2008, tr.236-243.

(6) Xem Vũ Văn Kính: Đại tự điển chữ Nôm (tái bản có sửa chữa và bổ sung). Nxb. Văn nghệ Tp. Hồ Chi Minh, Trung tâm nghiên cứu Quốc Học. Tp. Hồ Chí Minh, 2010, tr.1201, 1439.

(7) Xem Nguyễn Quang Hồng: Tự điển chữ Nôm, Nxb. Giáo dục, H, 2006, tr.999, 1013, 1190; Nguyễn Quang Hồng, sđd, 2008, tr.236-243.

(8) Xem Nguyễn Tá Nhí, sđd, tr.109-110.

(9) Xem Vương Lực: Nghiên cứu tiếng Hán Việt. 王力 , 《漢越語研究》, 载《嶺南學報》第九卷第一期 . 1948, 第81頁

(10) Xem Đào Duy Anh: Chữ Nôm: Nguồn gốc - cấu tạo - diễn biến, Nxb. KHXH, H. 1975, tr.93.

(11) Xem Nguyễn Tá Nhí, sđd, tr.99-106.

(12) Xem Hoàng Thị Ngọ, sđd, tr.72-73.

(13) Xem Nguyễn Quang Hồng, sđd, 2008, tr.236-243.

(14) Xem Nguyễn Quang Hồng, sđd, 2008, tr.236; Hoàng Thị Ngọ, sđd, tr.73.

(15) Bài của Paul Schneider được đăng trên Tạp chí Hán Nôm, số 1-1995. Dẫn theo Nguyễn Quang Hồng, sđd, 2008, tr.238.

(16) Xem Nguyễn Quang Hồng, sđd, 2008, tr.237.

(17) Xem Văn Hựu: Khảo về kết cấu chữ Nôm và mối quan hệ của nó với chữ Hán. 聞宥 ,《論字喃之組織及其與漢字之關涉》, 载《燕京學報》第十四期 . 1933. 第 218頁.

(18) Xem Vương Lực, sđd, tr.86.

(19) Xem Vũ Văn Kính, sđd, tr.540.

(20) Xem Hoàng Thị Ngọ, sđd, tr.73.

(21) Xem Nguyễn Quang Hồng, sđd, 2006, tr.453; Nguyễn Quang Hồng, sđd, 2008, tr.242.

(22) Xem Nguyễn Quang Hồng, sđd, 2008, tr.244; Hoàng Thị Ngọ, sđd, tr.89.

(23) Về niên đại sáng tác bản Giải âm TKML, theo kết quả nghiên cứu của các học giả thì vẫn có những đoán định khác nhau: có người cho rằng là vào thế kỷ XVII-XVIII, cũng có người cho rằng là vào thế kỷ XVI-XVII, thậm chí sớm hơn là vào thế kỷ XV-XVI. Nhưng vì nguyên bản Hán văn của Nguyễn Dữ do Hà Thiện Hán viết lời Tựa lần đầu tiên vào năm 1547, đã là giữa thế kỷ XVI, nếu Nguyễn Thế Nghi thực sự là dịch giả của bản Giải âm Nôm thì ông sống đến tận cuối thế kỷ XVII, vả lại, Tân biên TKML in lần đầu vào năm Vĩnh Thịnh thứ 10 (1714), đã là đầu thế kỷ XVIII, cho nên chúng tôi quan niệm rằng bản Giải âm được sáng tác vào cuối thế kỷ XVII là hợp lý hơn.

(24) Về cấu trúc chức năng của chữ 某个mỗ {某“mỗ 个“cá”}, chúng tôi thấy còn có một cách giải thích khác: dùng 某“mỗ” làm thành tố biểu âm, dùng 个“cá” làm thành tố biểu ý, là một chữ hình thanh đẳng lập. Vì trong văn bản, chữ 某个mỗ là dùng để dịch chữ Hán 箇“cá”, mà trong tiếng Hán, chữ 个“cá” là dị thể của chữ 箇“cá”, hai chữ Hán này được sử dụng như nhau. Nhưng chúng tôi không rõ tình hình sử dụng hai chữ Hán 个“cá” và 箇“cá” ở xã hội Việt Nam vào cuối thế kỷ XVII, cho nên vẫn tạm xếp chữ này vào loại hội âm chính phụ./.

(Tạp chí Hán Nôm; Số 2 (111) 2012; Tr.51-62)