Trong thời kỳ nhà Lê, từ thời Lê sơ, Mạc đến Lê - Trịnh hiện còn sao chép được cả thảy 53 kỳ thi, với 75 bài thi, trong đó có 35 khoa thi với 53 bài thi thời Lê - Trịnh.Bài văn sách sớm nhất hiện còn là bài văn sách đình đối của Đào Sư Tích, đỗ Trạng nguyên khoa Giáp Dần, niên hiệu Long Khánh thứ 2 (1374) đời vua Trần Duệ Tông. Ngoài ra là 18 bài văn sách thời Lê sơ và 3 bài văn sách thời Mạc là Dương Phúc Tư khoa Đinh Mùi (1547), Đỗ Cung khoa Canh Thìn (1580) và Nguyễn Tuấn Ngạn khoa Quý Mùi (1583). Phần lớn số bài thi văn sách hiện còn là thuộc về thời Lê - Trịnh. Vì thế, số liệu về các kỳ thi và bài thi văn sách đình đối hiện còn ở thời Lê -Trịnh là khá phong phú.

Các đề thi văn sách đình đối thời Lê sơ, chủ yếu về đạo trị nước và sử dụng nhân tài. Thời Lê - Trịnh, các đề tài này tiếp tục được duy trì, song đã mở rộng sang một số lĩnh vực khác, như bàn về lý số, quân sự, kinh tế,… Đề bài tuy hỏi một vấn đề, song lại bao gồm nhiều câu hỏi cụ thể, có loại ngắn, có loại khá dài, nhiều câu hỏi cùng được đặt ra. Có đề bài đặt ra đến vài chục câu hỏi, thậm chí trên 100 câu hỏi như bài văn sách năm Phúc Thái thứ 1 (1643) mà Nguyễn Năng Thiệu đỗ Đệ nhị giáp (Hoàng giáp) đã phải viết đến trên dưới một vạn chữ.

Bài thi của Lê Quý Đôn, khoa thi năm Nhâm Thân đời vua Lê Cảnh Hưng thứ 13 (1752) cho thấy quan niệm của ông và tri thức đương thời về quốc gia, bang bản. Lê Quý Đôn viết: "Thần xin có lời đề xuất rằng, nguyên ngôi giữa được vững chắc thì bốn phía phải lìa xa, sơn hà giới hạn bởi phong vực khác biệt. Với Tống, Nguyên của Bắc triều, mỗi vua hùng cứ một phương, chỉ có các vua Đinh, Lý, Trần nước Việt ta mà thôi. Đinh Tiên Hoàng dựng nước ở Hoa Lư, lần đầu tiên lập niên hiệu. Lý Thái Tổ dời đô về Thăng Long, dựng cơ đồ cai trị. Trần Thái Tông thụ thiền từ tay triều Lý, định đô ở Phượng Thành. Ba đời ấy thuộc chính thống kế tiếp nhau trị nước.

Nhà Đinh thì định ra văn võ triều nghi, đặt ra quân hiệu mười đạo, tước phẩm có ban, sắc phục được định. Triều Lý thì đời Long Thụy hạ chiếu khuyến nông, đời Chương Thánh định ngạch cho chư quân, đời Thiên Thành định Hình thư, đời Hội Phong định khóa pháp, những việc tạo dựng đều quy mô, nhất nhất đã rõ ràng vậy. Triều nhà Trần thì đời Kiến Trung đặt ra lễ nghĩa, đời Nguyên Phong khóa pháp có thứ bậc, lập Bình Doãn đường để xét đoán ngục tụng, đặt ty Bình Bạc để coi giữ bốn thành, tu sửa điển chương sao mà đầy đủ vậy. Làm những việc đó là để duy trì phòng bị, là chế độ của một nhà. Nhưng dưới triều Lý thì “trung quốc” được thịnh cường, “tứ di” đều thuận phục. Triều Trần thì lòng dân vui mừng yêu mến, trăm họ đầy đủ an ninh, nước Nam cường thịnh chưa có thời nào hơn thế. Còn thời Đinh thì giặc Chiêm thường quấy nhiễu cướp bóc phương nam, quân Tống xâm phạm phía bắc, sao mà yếu thế đến vậy! Thời Lý thì truyền ngôi được tám đời, trải 274 năm. Thời Trần truyền ngôi hai mươi đời, trải 180 năm. Đời trước giữ nước (hưởng quốc) thời gian không dài hơn thế. Vì thời Đinh truyền ngôi hai đời, mới được 12 năm, sao mà nhanh đến vậy! Điều đó há chẳng phải do khí vận không đồng đều hay sao? Như thế thì buổi đầu nhà Đinh lập nước, nền chính thống mới được mở ra, dư đồ vừa được thống nhất, mệnh trời soi tới mới chỉ bắt đầu, lòng người yêu mến vừa được tạo dựng.

Hai triều Lý, Trần, được kế thừa cái nghiệp đã thành, há có thể quy về vận khí chăng? Có ý rằng, việc thực thi có xứng đáng hay không, vì sao được như thế? Lễ nghĩa của họ chính đáng thì dân phong thuần hậu, danh phận nghiêm thì quốc pháp sáng ngời. Đóng trọng binh ở kinh sư, không đảo lộn để mất Thái a; phong cho con cháu ở các lộ, không tự liệu tính lay chuyển cội nguồn; chọn kẻ sĩ bằng khoa cử, khơi dậy được nhân tài; đặt quan chức tất phân văn võ, mà thống nhất được quyền hành; lấy tứ di làm phên dậu, không coi nhẹ việc sửa đổi binh đoan; dùng pháp lệnh để ràng buộc tướng thần, không cho chuyên quyền việc binh bị hay việc hành chính.

Thời Lý - Trần lập nước, quy mô sở dĩ được duy trì phòng phạm đến như thế lẽ nào lại không được hưởng cái công trí trị nhiều năm hay sao? Hẳn như họ Đinh thì Ngũ Hậu được lập, mà cái đạo “Kinh thường” bị bỏ thiếu, trường học chưa được dựng lên, con đường giáo dưỡng bị làm trái, giao binh quyền mười đạo cho đại thần, sắp đặt xử trí công việc không rõ ràng, ngợi khen bằng sự sủng ái, để Đỗ Tiệm nắm việc phòng bị. Đến như việc trong cửu trùng cũng bất cẩn, để cho lòng gian tà nẩy sinh, đoán hình quyết ngục lại quá nghiêm, khiến cho lòng người tản tác khó bề tập hợp. Như thế còn làm sao mà giữ được cái công trị nước đến vô cùng được? Việc trị nước tất có ưu có liệt, năm tháng cai trị có ngắn có dài khác nhau, bởi việc làm có đắc có thất không thống nhất vậy".

Lê Quý Đôn hết sức đề cao ba triều đại là Đinh, Lý, Trần, song đặc biệt nhấn mạnh hai triều đại Lý và Trần, xem đó như các triều đại huy hoàng nhất đáng tự hào và noi theo. Cũng chính từ đó mà thấy được sự khiếm khuyết trong xã hội đương thời, cần được chấn chỉnh. Những biện pháp của ông cũng như triều đại đương thời chủ xướng là “Hưng quốc thể, chính quan liêu, sùng văn giáo, phấn vũ thuật và chấn kinh tế”. Đó là những biện pháp thiết thực nhằm đề cao quốc thể, chấn chỉnh thể chế điều hành đất nước, mở rộng giáo dục, tăng cường quân sự và phát triển kinh tế.

Nội dung bài văn sách khá phong phú, được viết với văn phong sắc xảo, xứng đáng là những kỳ bút trong lịch sử giáo dục và khoa cử Nho học nước ta, đồng thời cho thấy ông còn là một trong chiến lược gia giúp triều đình chấn hưng đất nước.

Tóm lại, thời Lê - Trịnh thế kỷ XVII - XVIII tuy ở vào giai đoạn cuối, tồn tại một số tệ đoan trong khoa cử như “Sinh đồ ba quan”, chạy thầy chấm thi,… song nhìn một cách tổng thể thì giáo dục thời kỳ này được triều đình và toàn xã hội chú trọng. Chính các chúa Trịnh, tiêu biểu là Trịnh Căn, Trịnh Cương, Trịnh Doanh và Trịnh Sâm thời trai trẻ, có vai trò hết sức to lớn góp phần hưng thịnh đất nước trong nhiều lĩnh vực, nhất là văn hóa và giáo dục. Đây là thời kỳ phát triển rực rỡ nhất nghệ thuật điêu khắc dân gian, với hàng loạt ngôi đình, chùa làng được dựng lên đồ sộ, lộng lẫy như những lâu đài kiến trúc dân gian đặc sắc nhất của làng quê người Việt. Đây cũng là thời kỳ phát triển của văn học dân gian, nhất là văn học chữ Nôm. Chính các vị chúa này đã đặt móng xây nền cho sự nở rộ tác phẩm Nôm vào giai đoạn nửa cuối thế kỷ XVIII. Bài viết này xem như việc đặt vấn đề cho sự nghiên cứu và đánh giá lại vị thế của các vị chúa này trong phát triển văn hóa giáo dục thời Lê - Trịnh.

Chú thích:

(1) Trường An tứ hổ: Xem thêm Vịnh sử thi tuyển, sách chữ Hán, A.849.

(2) Đỗ Huy Kỳ (1695-1748): người xã Thử Cốc huyện Thụy Nguyên (nay thuộc xã Thiệu Tâm huyện Đông Sơn tỉnh Thanh Hóa). Đỗ Thám hoa niên hiệu Vĩnh Khánh thứ 3 (1731) đời vua Lê Duy Phường. Làm quan đến Thừa chánh sứ, tước bá.

(3) Nguyễn Bá Lân (1701 - 1786): người xã Cổ Đô huyện Tiên Phong (nay thuộc huyện Ba Vì, Hà Nội). Đỗ Tiến sĩ năm 1731 đời vua Lê Duy Phường. Rất được chúa Trịnh Doanh tin dùng. Khi mất được truy tặng hàm Thái tể, tước Quận công.

(4) Trương Hữu Điều (? - ?): người xã Xuân Canh huyện Đông Ngàn (nay thuộc xã Xuân Canh huyện Đông Anh ngoại thành Hà Nội). Đỗ Tiến sĩ năm 1733 đời vua Lê Thuần Tông, làm quan đến chức Đề hình giám sát ngự sử.

Tài liệu tham khảo

1. Các nhà khoa bảng Việt Nam, Ngô Đức Thọ chủ biên, Nxb. Văn học, H. 1993.

2. Đại Việt sử ký tục biên (1676-1789), Bản dịch, Nxb.KHXH, H. 1991.

3. Lịch triều hiến chương loại chí, Bản dịch, q. XXVI, Sử học, 1960-1961.

4. Trần Văn Giáp: L­ược khảo khoa cử Việt Nam, từ khởi thuỷ đến khoa Mậu Ngọ, in trong Nhà sử học, Nxb. KHXH, H. 1996.

5.Nguyễn Thế Long: Nho giáo Việt Nam giáo dục và thi cử, Nxb. Giáo dục, H. 1995.

7. Trịnh Sâm, cuộc đời và sự nghiệp, Kỷ yếu Hội thảo, H. 2009.

6. Nguyễn Quang Thắng: Khoa cử và giáo dục Việt Nam, Nxb. Văn hóa - Thông tin, H.1993.

8. Đinh Khắc Thuân: Giáo dục và khoa cử Nho học thời Lê qua tài liệu Hán Nôm, Bản thảo xuất bản, Viện Nghiên cứu Hán Nôm, 2009./.

(Tạp chí Hán Nôm; Số 4 (94) 2009; Tr.38-45)