Như mọi người đều biết, ngày 13 tháng 9 năm 1979 Viện Nghiên cứu Hán Nôm được thành lập trên cơ sở hoạt động của Ban Hán Nôm (1970 - 1979) thuộc Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam theo quyết định số 326/CP của Hội đồng Chính phủ, và các thế hệ cán bộ viên chức Viện đã lấy năm 1970 làm mốc lịch sử để kỷ niệm năm thành lập Viện Nghiên cứu Hán Nôm.

Năm 2000, Viện Nghiên cứu Hán Nôm đã tổ chức kỷ niệm 30 năm thành lập Viện hết sức trang trọng và thiết thực. Quá trình xây dựng và phát triển Viện trong 30 năm đã được thể hiện đầy đủ, phong phú trong cuốn Viện Nghiên cứu Hán Nôm - 30 xây dựng và phát triển(1). Để ghi nhận những thành tích mà Viện đã đạt được trong 30 năm, Nhà nước đã trao tặng Huân chương Lao động Hạng Ba cho tập thể cán bộ viên chức của Viện Nghiên cứu Hán Nôm.

Năm 2010, Viện nghiên cứu Hán Nôm đã trải qua 40 năm thành lập, toàn thể cán bộ viên chức của Viện ở các thời kỳ hân hoan đón chào sự kiện trọng đại này, trong bối cảnh cả nước nói chung và nhân dân Thủ đô nói riêng đang hào hứng chào mừng Thăng Long - Hà Nội tròn 1000 năm lịch sử.

Bốn mươi năm qua, Viện Nghiên cứu Hán Nôm đã triển khai nhiều công trình khoa học với ý thức xã hội hóa ngày càng nhiều tư liệu Hán Nôm, thực hiện nhiều dự án về điều tra sưu tầm và bảo quản tư liệu Hán Nôm, đặc biệt đã triển khai một số nhiệm vụ áp dụng công nghệ tin học để khai thác và bảo quản tư liệu Hán Nôm theo hướng hiện đại hóa. Thành tích mà Viện Nghiên cứu Hán Nôm đạt được trong 40 năm qua là đáng tự hào, song so với yêu cầu của đời sống văn hóa hiện nay còn ở mức khiêm tốn và cần có những khâu đột phá, đúng hướng hơn nữa. Trong bài viết Viện Nghiên cứu Hán Nôm - 30 năm xây dựng phát triển(2) đã khái quát khá đầy đủ những thành tích mà tập thể cán bộ viên chức Viện Nghiên cứu Hán Nôm đạt được trong 30 năm (1970 - 2000). Bài viết này tập trung nêu bật những thành tích mà tập thể cán bộ viên chức Viện Nghiên cứu Hán Nôm đạt được trong 10 năm qua (2000 - 2010). Để có được những thành tích hôm nay, lãnh đạo Viện và tập thể cán bộ viên chức đã biết kế thừa và phát huy những kết quả công tác trong nhiều năm qua trên các mặt hoạt động theo chức năng, nhiệm vụ mà Nhà nước giao cho Viện.

I. VỀ NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

Cán bộ của Viện đã tham gia các công trình khoa học ở 3 cấp: cấp Nhà nước, cấp Bộ và cấp Viện.

Đề tài cấp Nhà nước

Tham gia thực hiện đề tài KX.09.08 về Phát triển khoa học và trọng dụng nhân tài ở Thăng Long - Hà Nội (thực hiện nhánh 1 và nhánh 4) do Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì (2005 - 2007).

Đề tài và nhiệm vụ cấp Bộ

- Viện triển khai thực hiện 19 đề tài, gồm: Ngữ văn Hán Nôm (2001 - 2003), Cơ sở văn bản học Hán Nôm (2001 - 2003), Khảo cứu văn bản Truyện Kiều bản 1871 (2001 - 2003), Khái luận văn tự học Hán Nôm (2004 -2006), Các tác gia nữ Hán Nôm Việt Nam (2004 - 2006), Địa lý hành chính thời Nguyễn - Khảo cứu từ nguồn tư liệu Hán Nôm (2004 -2006), Nghiên cứu cách chuyển dịch tên gọi cây thuốc từ tiếng Hán cổ ra tiếng Việt (2006 -2008), Giáo dục và khoa cử Nho học thời Lê qua tư liệu Hán Nôm (2006 -2008), Các thể văn chữ Hán Việt Nam (2006 - 2008), Ấn chương trong hệ thống hành chính Việt Nam từ đầu thế kỷ XIX đến giữa thế kỷ XX (2008 - 2010), Diễn ca lịch sử Nôm - Văn bản và tác phẩm (2008 - 2010), Nghiên cứu thể tài văn học Nôm (2008 - 2010), Nghiên cứu chữ Nôm cổ (2008 - 2010), Địa danh hành chính Thăng Long Hà Nội qua tư liệu văn khắc Hán Nôm trên địa bàn Hà Nội (2008 - 2010), Điển cố trong văn học Nôm (2009 - 2010), Nghiên cứu so sánh truyện cổ dân gian Việt Nam - Trung Quốc - Nhật Bản (2009 - 2010), Ca trù (hát ả đào) và văn hóa Thăng Long - Hà Nội (2009 - 2010), Khảo cứu nghệ thuật truyền kì chữ Hán Việt Nam thời trung đại (2009 - 2010), Nghiên cứu thơ văn của Hồ Xuân Hương (2009 - 2010). Trong số 19 đề tài cấp Bộ, có 6 đề tài đã xuất bản thành sách, 3 đề tài đã chuyển bản thảo tới nhà xuất bản, và 10 đề tài sẽ hoàn thành trong năm 2010.

- Viện triển khai Nhiệm vụ sưu tầm, số hóa và nghiên cứu khai thác chữ viết cổ truyền các dân tộc Việt Nam (2008 - 2010). Trong hai năm thực hiện (2008 -2009), Viện đã phối hợp với các chuyên gia người dân tộc thiểu số ở một số địa phương, tiến hành biên soạn và xuất bản 2 tập Thư mục sách Hán Nôm dân tộc với 2876 đơn vị sách và 8 tập Truyện thơ Nôm Tày - Nùng với 14 truyện (trong đó Tập 1 (Pụt Nùng), Tập 2 (Bioóc Lả, Pác Dảo, Toọng Tương), Tập 3 (Nho Hương, Chiêu Đức), Tập 4 (Lý Thế Khanh, Nhân Lăng), Tập 5 (Lưu Đài - Hán Xuân), Tập 6 (Nàng Kim, Nàng Ngọc Dong), Tập 7 (Nàng Quyển, Thị Đan), Tập 8 (Lượn cọi).

Đề tài và nhiệm vụ cấp Viện

- Về hệ đề tài khoa học cấp Viện, căn cứ vào chức năng nhiệm vụ của từng Phòng, các Phòng đề xuất hướng thực hiện đề tài, được Hội đồng Khoa học của Viện thông qua và Viện trưởng phê duyệt. Trong nhiều năm qua, các Phòng đã triển khai một số đề tài theo đúng chức năng nhiệm vụ được giao. Phòng Nghiên cứu văn bản Nôm thực hiện các đề tài: Văn Nôm hành chính, Đại Nam quốc sử diễn ca, Khảo sát giới thiệu truyện thơ Nôm Tày Lý Thế Khanh, Khảo sát văn bia chữ Nôm (từ thế kỷ XII đến nửa đầu thế kỷ XX), Khảo sát thơ Nôm Lê Thánh Tông, Văn tế những người cô khổ, Bảng tra chữ Nôm (qua các bản dịch Khóa hư lục), Khảo cứu văn bản Thi kinh giải âm, Đại Nam quốc ngữ, v.v... Phòng Nghiên cứu văn khắc thực hiện các đề tài: Văn bia Thanh Hóa, Văn bia Lê sơ, Văn bia thời Lê Trung hưng, v.v... Phòng Nghiên cứu văn bản văn học thực hiện các đề tài: Thơ văn Đặng Minh Khiêm, Tuyển tập thơ văn Cao Xuân Dục, v.v... Phòng Nghiên cứu văn bản lịch sử và địa lý thực hiện các đề tài: Khảo cứu và giới thiệu Quốc sử di biên, Thần tích Hà Nội, Giới thiệu văn bản Vân Khê y thư yếu lược, Sách giáo khoa lịch sử viết bằng chữ Hán và chữ Nôm, v.v... Phòng Nghiên cứu văn bản luật và tôn giáo thực hiện các đề tài: Tuyển tập các văn bản luật Việt Nam thời Nguyễn, Hương ước Thăng Long - Hà Nội, v.v... Phòng Quản lý khoa học hoạt động theo chức năng, nhiệm vụ được giao và thực hiện các đề tài: Đại Nam quốc ngữ, Khảo cứu văn bản tuồng Đinh Lưu Tú diễn ca, Hoàng Việt luật lệ toát yếu diễn ca, v.v... Phòng Sưu tầm hoạt động theo chức năng, nhiệm vụ được giao và thực hiện đề tài: Thư mục sách Hán Nôm tại các địa phương (đã làm phiếu thư mục tại các thư viện: tỉnh Quảng Ninh, tỉnh Hải Dương, tỉnh Yên Bái, tỉnh Phú Thọ, thành phố Hà Nội, Viện Sử học, Viện Văn học, Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Sư phạm Hà Nội, v.v...). Phòng Tạp chí hoạt động theo chức năng, nhiệm vụ của Tạp chí Hán Nôm và thực hiện đề tài: Hán Nôm học trong nhà trường, Tuyển tập thơ văn chúa Trịnh, v.v…

- Về nhiệm vụ khoa học cấp Viện, chủ yếu là thực hiện nhiệm vụ khoa học trong Dự án Tổng thể của Viện, gồm các đề tài: Từ điển Hán Việt, Từ điển chữ Nôm, Thơ văn Ngô Thì Nhậm, Tổng tập văn học Nôm Việt Nam, Thư mục thác bản văn khắc Hán Nôm Việt Nam, Một số văn bản điển chế và pháp luật Việt Nam - Từ thế kỷ XV - XVIII, Tìm hiểu thư tịch y dược cổ truyền Việt Nam, Từ điển quan chức Việt Nam, Thơ văn Nguyễn Bỉnh Khiêm, Địa phương chí Hán Nôm, v.v...

- Về những nhiệm vụ nghiệp vụ phục vụ nghiên cứu khoa học cũng được quán triệt theo chức năng nhiệm vụ của Phòng, đảm bảo các điều kiện cần thiết phục vụ cho hoạt động nghiên cứu khai thác tư liệu Hán Nôm, gồm các nhiệm vụ: Số hóa thư tịch Hán Nôm, xây dựng cây thư mục nhập chương trình, ghi đĩa CD (Phòng Ứng dụng công nghệ Tin học); Xây dựng hệ CSDL Hán Nôm, ngoại văn và Việt văn (Thư viện); Xây dựng CSDL về thực trạng kho sách Hán Nôm và giải pháp bảo quản (Phòng Bảo quản); Xây dựng quy trình, kỹ thuật tu bổ phục chế sách Hán Nôm (Trung tâm phục chế và tu bổ); và Xây dựng, cập nhật nội dung website của Viện, v.v...

Hội nghị và hội thảo khoa học

- Từ năm 2000 đến nay, hàng năm Viện tiếp tục tổ chức Hội nghị Thông báo Hán Nôm học và in Kỷ yếu Hội nghị nhằm tạo điều kiện cho giới nghiên cứu Hán Nôm thông báo những kết quả sưu tầm và nghiên cứu mới nhất về Hán Nôm học trong nước và ngoài nước. Nội dung các báo cáo đã tập trung vào một số nội dung: Thông báo, giới thiệu những phát hiện mới về công tác sưu tầm tư liệu Hán Nôm hiện còn ở các địa phương trong cả nước và trên thế giới. Giới thiệu những thông tin mới về các tác gia, tác phẩm Hán Nôm và tư liệu về các nhân vật lịch sử. Thông tin những kết quả nghiên cứu lý luận bổ sung cho tri thức cơ bản của ngành Hán Nôm và các ngành khoa học liên quan như: văn bản học Hán Nôm, ngôn ngữ văn tự học, Hán Nôm trong mối quan hệ với các ngành khoa học xã hội và nhân văn, y dược học cổ truyền Việt Nam, ứng dụng tin học Hán Nôm, v.v... Đọc sách và trao đổi ý kiến về các vấn đề của ngành Hán Nôm đã và đang đặt ra trong quá trình nghiên cứu. Vấn đề Hán Nôm dạy trong nhà trường, chất lượng giảng dạy, sách giáo khoa, giải thích từ ngữ, v.v... Vấn đề thường thức Hán Nôm mà đời sống văn hóa xã hội đang đặt ra.

- Năm 2004, Viện kết hợp với Hội bảo tồn di sản chữ Nôm Hoa Kỳ tổ chức Hội thảo quốc tế về chữ Nôm. Có 46 tham luận khoa học với sự tham gia của các Giáo sư, Phó giáo sư, Tiến sỹ, các chuyên gia Hán Nôm, các chuyên gia thư viện, bảo tàng và các chuyên gia công nghệ thông tin. Hội thảo đã nhấn mạnh về công tác bảo tồn các di vật có chữ Nôm, lưu trữ hình ảnh và trao đổi tìm kiếm trên mạng internet. Hội thảo đã đạt được sự nhất trí cao trong việc quốc tế hóa chữ Nôm, đây là cách tốt nhất để bảo tồn và phát huy hiệu quả giao lưu chữ Nôm Việt Nam. Kỷ yếu hội thảo được xuất bản với tên sách Nghiên cứu chữ Nôm.

- Năm 2004, Viện Nghiên cứu Hán Nôm cùng với Viện Harvard-Yenching Hoa Kỳ tổ chức Hội thảo quốc tế về nghiên cứu Nho giáo ở Việt Nam. Ban tổ chức Hội thảo quốc tế về nghiên cứu Nho giáo ở Việt Nam nhận được 36 tham luận của Giáo sư, Phó giáo sư, Tiến sỹ và các nhà khoa học thuộc các quốc gia và khu vực, như: Mỹ, Trung Quốc, Singapore, Đài Loan và Việt Nam. Kỷ yếu Hội thảo được xuất bản với tên sách Nho giáo ở Việt Namvà giới thiệu các bản tham luận theo 3 chủ đề chính: 1/ Quá trình du nhập và ảnh hưởng của Nho giáo ở Việt Nam. 2/ Thư tịch Hán Nôm Việt Nam về Nho giáo. 3/ Ảnh hưởng của Nho giáo trong đời sống văn hóa xã hội ở Việt Nam thời phong kiến.

- Năm 2006, Viện Nghiên cứu Hán Nôm cùng với Viện Harvard-Yenching Hoa Kỳ tổ chức Hội thảo quốc tế về Nghiên cứu tư tưởng Nho gia Việt Nam từ hướng tiếp cận liên ngành. Hội thảo đã đánh dấu một bước phát triển mới về phương pháp nghiên cứu tư tưởng Nho gia ở Việt Nam, đồng thời tập trung nghiên cứu khai thác giá trị của tư liệu Hán Nôm liên quan đến Nho giáo ở Việt Nam từ hướng tiếp cận liên ngành (tư tưởng triết học, văn hóa, văn học, lịch sử, tôn giáo, dân tộc, v.v..). Sau khi tuyển chọn từ những bài đã đăng kí, Kỷ yếu Hội thảo đã giới thiệu 44 tham luận tập trung vào 4 nội dung chính: 1/ Tiến trình lịch sử của Nho giáo Việt Nam. 2/ Quá trình lưu hành và tiếp nhận kinh điển nho gia Việt Nam. 3/ Nghiên cứu tư tưởng Nho gia Việt Nam từ hướng tiếp cận liên ngành. 4/ Nho giáo trong thời đại ngày nay.

Hợp tác đào tạo và nghiên cứu khoa học

Hợp tác đào tạo, Viện đã hợp tác với một số viện nghiên cứu và trường đại học trong và ngoài nước để đào tạo cán bộ có trình độ đại học và sau đại học.

- Trong nước, như: với Viện Văn học, Viện Ngôn ngữ học, Viện Đông Nam Á, v.v... thuộc Viện Khoa học xã hội Việt Nam; với trường Đại học Khọc xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội; với Trường Đại học Sư phạm Hà Nội thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo.

- Ngoài nước, như: Đại học Tổng hợp Tokyô, Ôsaka (Nhật Bản), Học viện quốc gia về Ngôn ngữ và Văn minh phương Đông (INALCO) và Trường Paris Sept (Cộng hòa Pháp), cùng một số nước khác như Trung Quốc, Hàn Quốc, Đài Loan v.v… Trong thời gian qua, Viện đã kí hợp tác đào tạo sau đại học với một số trường như: Đại học Thành Công (Đài Loan), Đại học Sungkyunkwan và Đại học Inha (Hàn Quốc)

Hợp tác khoa học

- Hợp tác với các địa phương, Viện đã tham gia tư vấn việc trùng tu sửa chữa di tích, tiến hành biên soạn và chỉnh lý các tư liệu Hán Nôm tại các di tích; tham gia hợp tác nghiên cứu khoa học và công bố nhiều tư liệu Hán Nôm có giá trị với các địa phương, như Lạng Sơn, Vĩnh Yên, Phú Thọ, Sơn La, Hải Phòng, Hải Dương, Hưng Yên, Hà Nội, Thái Bình, Nghệ An, v.v...

- Hợp tác với nước ngoài, Viện đã cùng với Đại học Sư phạm Thượng Hải hiệu chỉnh và xuất bản bộ Tổng tập tiểu thuyết Hán văn Việt Nam, cùng với Viện Nghiên cứu Khổng Tử thuộc Trường Đại học Nhân dân Trung Quốc nghiên cứu về Nho điển Việt Nam, cùng với Đại học Phúc Đán Thượng Hải Trung Quốc biên tập bộ Việt Nam Hán văn Yên hành văn hiến tập thành. Về tài trợ của nước ngoài cho các đề tài và công trình có: Nghiên cứu văn bản Hương ước chữ Hán Triều Tiên từ thế kỷ XV đến đầu thế kỷ XX (Quĩ của Trung tâm Hỗ trợ nghiên cứu Châu Á), Tổng tập thác bản văn khắc Hán Nôm Việt Nam (Quĩ Bộ giáo dục Pháp, Tổ chức các nước sử dụng tiếng Pháp - AUF, Viện Viễn đông Bác cổ Pháp - EFEO). Viện xây dựng Quỹ học bổng Hán Nôm - Harvard-Yenching dước sự tài trợ của Harvard-Yenching Hoa Kỳ, nhằm tạo điều kiện cho những người làm công tác nghiên cứu Hán Nôm trong cả nước có điều kiện đến Viện Nghiên cứu Hán Nôm nghiên cứu khai thác các tài liệu Hán Nôm, phục vụ cho đề tài nghiên cứu khoa học.

II. CÔNG TÁC XUẤT BẢN

- Trong thời gian qua, công tác xuất bản đạt được những thành tích nhất định, nhiều sách của Viện và của cán bộ viên chức được công bố, số lượng có tới hàng trăm đầu sách, trong đó có những bộ sách lớn, như: Ngữ văn Hán Nôm (4 tập, Nxb. KHXH, 2002 - 2004), Thơ văn Ngô Thì Nhậm (5 tập, Nxb. KHXH, 2003 - 2006), Nhìn lại Hán Nôm học Việt Nam thế kỷ XX (Nxb. KHXH, 2003), Từ điển chữ Nôm (Nxb. Giáo dục, 2006), Tổng tập văn học Nôm (2 tập, Nxb. KHXH, 2009), Một số văn bản điển chế và pháp luật Việt Nam - Từ thế kỷ XV - XVIII (2 tập, Nxb. KHXH, 2006 - 2009), Tổng tập thác bản văn khắc Hán Nôm (22 tập, Nxb. Văn hóa Thông tin 2005 - 2010), Thư mục thác bản văn khắc Hán Nôm Việt Nam (6 tập, Nxb. Văn hóa - Thông tin, 2007 - 2010), Hán Nôm học trong nhà trường (Nxb. KHXH, 2008), v.v...

- Nhiều sách của Viện được Ban tổ chức Giải thưởng sách Việt Nam tặng phần thưởng: về sách hay có các giải vàng, giải bạc và giải đồng; về sách đẹp cũng có các giải vàng, giải bạc và giải đồng.

III. VỀ SƯU TẦM TƯ LIỆU HÁN NÔM

Hoạt động sưu tầm của Viện trong 10 năm qua chủ yếu nằm trong nội dung của Dự án Tổng thể, Viện đã và đang tổ chức tiến hành điều tra cơ bản và thu thập các văn khắc Hán Nôm hiện có ở các địa phương trong cả nước. Đến năm 2010, Viện đã hoàn thành việc sưu tầm văn khắc Hán Nôm ở khoảng 2.400 xã thuộc các địa phương: tỉnh Lạng Sơn, tỉnh Bắc Giang, tỉnh Bắc Ninh, tỉnh Yên Bái, tỉnh Phú Thọ, tỉnh Vĩnh Phúc, tỉnh Quảng Ninh, thành phố Hải Phòng, tỉnh Hưng Yên, tỉnh Hải Dương, tỉnh Thái Bình, thành phố Hà Nội, tỉnh Hà Nam, tỉnh Nam Định, tỉnh Ninh Bình, tỉnh Thanh Hóa, tỉnh Nghệ An, tỉnh Thừa Thiên - Huế, thành phố Đà Nẵng, tỉnh Quảng Nam. Kết quả thu thập tư liệu văn khắc Hán Nôm trong thời gian qua là: mua và photocopy sách Hán Nôm cùng sách Hán Nôm dân tộc thiểu số được hơn 10.000 cuốn, in rập văn khắc Hán Nôm (bia, chuông) được khoảng 15.000 đơn vị với hơn 36.000 mặt thác bản, sao chép câu đối khoảng 50.000 đôi, sao chép hoành phi khoảng 30.000 bức, phiếu điều tra tư liệu Hán Nôm tại các địa phương khoảng 24.000 xã. Trong đó, bổ sung mới vào kho sách Hán Nôm của Viện Nghiên cứu Hán Nôm được nhiều đơn vị văn khắc Hán Nôm có giá trị mà lần sưu tầm của Viễn đông Bác cổ (Cộng hòa Pháp tại Hà Nội) trước đây chưa kịp thu thập như: về niên đại có các văn bia thời Lý - Trần khoảng hơn 10 đơn vị, mộc bản có niên đại năm 1578 tại chùa Vạn Đức Tp. Hội An tỉnh Quảng Nam (khoảng 100 ván in của các sách Thiền tam thượng phẩm, Tiêu tật bệnh thần chú,...); về không gian văn hóa có hơn 80 văn khắc khu vực phố Hiến cùng nhiều văn bia ở vùng núi phía Bắc và vùng đồng bằng sông Hồng, miền Trung, v.v... Số lượng thác bản thu về kho lưu trữ của Viện Nghiên cứu Hán Nôm, nhiều hơn về số lượng mà Viện Viễn đông Bác cổ làm trước đây.

IV. VỀ BẢO QUẢN TƯ LIỆU HÁN NÔM

Trong những năm qua, Viện Nghiên cứu Hán Nôm đã làm được khá nhiều việc trong công tác bảo quản tư liệu Hán Nôm, xin nêu cụ thể như sau: Làm hộp bảo quản cho các sách Hán Nôm, mỗi quyển (bộ) sách được đặt trong hộp bảo quản, đảm bảo cho sách đặt trên giá được tốt. Tiến hành sao chụp, nhân bản xong kho sách Hán Nôm. Mỗi sách được nhân thành 3 bản, các bản để phân tán ở các kho khác nhau và phục vụ bạn đọc bằng bản photocopy, bản gốc đưa vào kho lưu giữ theo chế độ bảo tàng. Lập phiếu quản lý sách Hán Nôm và thác bản văn khắc Hán Nôm với các nội dung: mô tả đặc điểm và hình thức của sách, đề xuất những biện pháp bảo quản và triển khai nghiên cứu khai thác một cách hữu hiệu nhất. Tiến hành bồi vá, tu bổ, phục chế hàng ngàn trang sách Hán Nôm bị rách nát, hư hại.

V. CÔNG TÁC THƯ VIỆN VÀ ỨNG DỤNG TIN HỌC

- Công tác thư viện: Viện đã có một phông sách khá phong phú, gồm các sách tiếng Việt, tiếng Trung, tiếng Anh, tiếng Pháp và tiếng Nga với khoảng hơn 15.000 đầu sách, gần 800 đơn vị bản đồ và hàng ngàn cuốn tạp chí các loại. Thư viện đã tiến hành thống kê, phân loại, và tổ chức khai thác nguồn tư liệu một cách hiệu quả.

- Công tác thông tin: Xây dựng hệ thống mạng nội bộ phục vụ việc tìm tin theo một qui trình tự động hóa khi phục vụ độc giả, đáp ứng nhu cầu khai thác tư liệu. Viện xây dựng phương án ghi lưu kho tư liệu Hán Nôm trên các phương tiện mang tin điện tử hiện đại đảm bảo phát huy tính ưu việt về độ an toàn, hiệu quả, chính xác, dễ bảo quản, dễ truy cập của phương tiện này. Thiết kế và xây dựng hệ CSDL Hán Nôm và tiếng Việt, bao gồm các thông tin văn bản, bản đồ, hình ảnh v.v. dựa trên biện pháp kỹ thuật tin học hiện đại. Triển khai phục vụ công tác tra cứu dữ liệu Hán Nôm nhằm mục đích nghiên cứu khai thác di sản Hán Nôm và giao lưu văn hoá với bên ngoài. Xây dựng website của Viện, đưa thông tin hoạt động của Viện, của ngành Hán Nôm và hệ CSDL về: Tạp chí Hán Nôm, thư mục Hán Nôm, thông báo Hán Nôm và văn khắc Hán Nôm rất thuận tiện trong việc tra cứu và tìm tin. Tham gia xây dựng bảng mã chữ Nôm và đưa chữ Nôm vào bảng mã chuẩn quốc tế IRG/ISO, tổng số chữ Nôm Việt đã đưa vào kho chữ quốc tế hiện nay là 9.299 chữ, trong đó số chữ Nôm không trùng hình với chữ của các nước trong khu vực khoảng 4.200 chữ.

VI. TẠP CHÍ HÁN NÔM

Từ năm 2002, Tạp chí Hán Nôm xuất bản mỗi năm ra 6 kỳ. Tạp chí đã đăng 740 bài viết của 665 tác giả. Nhiều bài viết có chất lượng, đáp ứng nhu cầu tìm hiểu tri thức Hán Nôm, làm chỗ dựa tin cậy khi tìm về truyền thống văn hóa Việt Nam. Tạp chí Hán Nôm là tạp chí khoa học chuyên ngành, là diễn đàn của chuyên ngành Hán Nôm học, trong thời gian qua Tạp chí đã xác định rõ phương hướng phát triển trên 3 vấn đề chủ yếu sau đây: tính khoa học, tính cập nhật và tính xã hội.

VII. TỔ CHỨC CÁN BỘ

- Tổng số cán bộ viên chức của Viện tính đến thời điểm hiện tại có 58 cán bộ viên chức và 12 cán bộ hợp đồng. Trong đó, về các chức danh khoa học như sau: Phó Giáo sư 3 người, Tiến sĩ 14 người, Thạc sĩ 17 người, Cử nhân 22 người, chức danh khác 10 người; về ngạch công chức như sau: Nghiên cứu viên cao cấp 1 người, Nghiên cứu viên chính 16 người, Nghiên cứu viên 35, Nhân viên kĩ thuật 6 người, nghiệp vụ khác 12 người; về độ tuổi: dưới 40 tuổi 36 người, từ 40 tuổi đến 50 tuổi 12 người, trên 50 tuổi 22 người; về giới tính: Nam có 31 người, nữ 39 người.

VIII. ĐÀO TẠO CÁN BỘ

Bồi dưỡng cán bộ

- Trong thời gian qua, Viện Nghiên cứu Hán Nôm đã tổ chức mở các lớp học Hán Nôm cơ sở và Hán Nôm nâng cao dạy cho cán bộ nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn ở Viện Khoa học xã hội Việt Nam có nhu cầu hiểu biết về chữ Hán và chữ Nôm. Đặc biệt Viện đã tổ chức thành công hai lớp chữ Nôm (với sự tài trợ của Hội bảo tồn di sản chữ Nôm Hoa Kỳ), tổ chức lớp chữ Nôm Tày - Nùng và lớp chữ Thái cổ. Nhiều cán bộ theo học các lớp chữ Nôm Tày - Nùng, nay đã trưởng thành và có người đã có ấn phẩm xuất bản về chuyên môn của mình.

Đào tạo sau đại học

- Đào tạo Thạc sĩ: từ khi Bộ giáo dục và Đào tạo chuyển đổi việc đào tạo Thạc sĩ sang cơ chế phối hợp, Viện đã phối hợp với Khoa Văn học trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Đại học Quốc gia Hà Nội đào tạo hệ Thạc sĩ. Cán bộ của Viện đã hoàn thành chương trình Thạc sĩ với các đề tài: Nghiên cứu văn bia chợ (Đỗ Thị Bích Tuyển), Bước đầu tìm hiểu tác phẩm Lữ trung tạp thuyết của Bùi Huy Bích (Hoàng Phương Mai), Tìm hiểu địa lý hành chính tỉnh Hà Nội thời Nguyễn (1802 - 1945) qua tư liệu Hán Nôm (Nguyễn Đức Toàn), Khảo sát văn bản hương ước Thăng Long - Hà Nội (Nguyễn Hoàng Yến), Nghiên cứu văn bia chữ Nôm (Nguyễn Thị Hường), Nghiên cứu hệ thống thư tịch Hán Nôm Việt Nam qua các bộ thư mục triều Nguyễn (Nguyễn Tô Lan), Nghiên cứu văn bản Sứ trình nhật lục của Nguyễn Công Cơ (Phạm Hoàng Giang), Khảo sát và giới thiệu tập thơ Lộc minh đinh thi thảo của Ưng Bình Thúc Dã Thị (Trương Thị Thủy), Khảo sát thơ Nguyễn Mộng Tuân (Nguyễn Kim Măng), Nghiên cứu các bản dịch Khóa hư lục - Chữ Nôm và tiếng Việt (Trần Trọng Dương), Nghiên cứu văn bia huyện Gia Lâm - Hà Nội (Phạm Minh Đức), Kiến tính thành Phật của Chân Nguyên thiền sư - Khảo cứu và giới thiệu (Phạm Văn Tuấn), Nghiên cứu văn bản Hoàng Việt luật lệ toát yếu diễn ca (Phạm Ngọc Hường),... Ngoài ra có một số luận án được đào tạo tại Viện do các học viên ở các cơ quan khác thực hiện, như: Tìm hiểu đặc điểm của văn tế Nôm và chữ Nôm qua một số bài văn tế thế kỷ XVIII - XIX (Huỳnh Văn Minh), Khảo cứu tác phẩm Tại gia tu trì tam giáo nguyên lưu của Hòa thượng Phúc Điền (Nguyễn Lê Sáu), Khảo sát và giới thiệu văn bản Sứ hoa tùng vịnh của Nguyễn Tông Khuê (Lê Thị Vĩ Phượng), Nghiên cứu văn bản Hoàng Việt thi tuyển của Tồn Am Bùi Huy Bích (Nguyễn Thị Dung), v.v... Đặc biệt có hai cán bộ của Viện được đào tạo Thạc sĩ tại Cộng hòa Pháp với các đề tài: Transcription phonétique du Nôm et du Han vers le Français dans les documents diplomatiques de la fin du XIXe siècle au début du XXe siècle/Phiên âm tiếng Pháp bằng chữ Hán - Nôm trong những tư liệu bang giao từ cuối thế kỷ XIX tới đầu thế kỷ XX (Cao Việt Anh), La pédiatrie dans la médecine traditionnelle vietnamienne à l’époque des Lê 1428-1788/ Nhi khoa trong y học truyền thống Việt Nam thời Lê 1428-1788 (Nguyễn Thị Dương).

- Công tác đào tạo Tiến sĩ vẫn do Viện đảm nhận, trong thời gian qua, cán bộ của Viện đã bảo vệ luận án Tiến sĩ với các đề tài: Nghiên cứu văn bia khuyến học Việt Nam - Từ thế kỷ XV đến những năm đầu của thế kỷ XX (Nguyễn Hữu Mùi), Nghiên cứu văn bản Việt điện u linh tập và quá trình chuyển dịch của văn bản (Đào Phương Chi), Nguồn tư liệu Hán Nôm với việc nghiên cứu ca trù (Nguyễn Xuân Diện), Nghiên cứu thơ văn Hán Nôm của các tác giả họ Trần ở Vân Canh (Cao Việt Anh), Nghiên cứu văn bản thơ chữ Hán của Phạm Quí Thích (Vương Thị Hường), Nghiên cứu về Lý Văn Phức và tác phẩm Tây hành kiến văn kỷ lược (Nguyễn Thị Ngân). Và cán bộ của Viện đã bảo vệ luận án Tiến sĩ ở cơ sở đào tạo Đại học Sư phạm Hà Nội với đề tài Nghiên cứu văn bản Lĩch nam chích quái (Nguyễn Thị Oanh). Ngoài ra có một luận án được đào tạo tại Viện do học viên ở các cơ quan khác thực hiện, như: Nghiên cứu, đánh giá thơ văn xướng họa giữa các sứ thần hai hai nước Việt Nam - Hàn Quốc (Lý Xuân Chung). Đặc biệt, có một cán bộ của Viện đã bảo vệ luận án Tiến sĩ tại Trường Cao học Khoa học xã hội Cộng hòa Pháp với đề tài: Contribution à l'histoire de la dynastie des Mac (1527-1592) au Vietnam / Góp phần nghiên cứu Lịch sử triều Mạc ở Việt Nam: 1527-1592 (Đinh Khắc Thuân).

Hiện Viện đang đào tạo 9 Thạc sĩ và 14 Tiến sĩ.

IX. CƠ SỞ VẬT CHẤT

Từ năm 2000 đến nay, được sự giúp đỡ của Lãnh đạo Viện Khoa học xã hội Việt Nam và sự cố gắng của Lãnh đạo Viện cùng Phòng Hành chính - Tổng hợp, cơ sở vật chất của Viện ngày càng được tăng cường. Trụ sở làm việc được chống xuống cấp, nên khang trang sạch đẹp. Nhiều máy móc thiết bị đã được đưa vào sử dụng nhằm phục vụ cho công tác sưu tầm, bảo quản, nghiên cứu khai thác di sản Hán Nôm và đào tạo đội ngũ cán bộ nghiên cứu Hán Nôm. Tuy nhiên, sau một thời gian sử dụng trụ sở đã trở nên chật hẹp, máy móc thiết bị phần nào lạc hậu, bàn ghế làm việc cũ đi, thời gian tới công tác cơ sở vật chất cần được quan tâm nhiều hơn nữa.

*

* *

Tất cả những thành tích mà chúng tôi vừa nêu ở trên về các mặt hoạt động
của Viện Nghiên cứu Hán Nôm, nói lên công sức của mỗi cán bộ viên chức đã và đang công tác tại Viện cùng đóng góp để xây dựng Viện ngày càng phát triển. Thành tích mà Viện đạt được thật đáng khích lệ. Giai đoạn mười năm qua (2000 - 2010), Viện đã liên tục phấn đấu thi đua và đạt được các danh hiệu: Nhà nước tặng Huân chương Lao động Hạng Ba, Chính phủ tặng cờ thi đua, Viện Khoa học xã hội Việt Nam tặng cờ thi đua trong 3 năm và nhiều năm được công nhận là đơn vị lao động xuất sắc. Năm 2010, Viện Nghiên cứu Hán Nôm được Nhà nước tặng Huân chương Lao động Hạng Nhất, theo quyết định số 933/QĐ-CTN ngày 1 tháng 7 năm 2010 của Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Sắp tới chúng ta sẽ kỷ niệm 40 năm thành lập Viện và đón nhận Huân chương Lao động Hạng Nhất của Nhà nước trao tặng. Để có được danh hiệu cao quý này, chúng tôi vô cùng biết ơn các thế hệ lãnh đạo và các thế hệ cán bộ viên chức của Viện trải qua các thời kỳ đã cùng nhau chung sức xây dựng Viện; xin chân thành cảm ơn lãnh đạo Viện Khoa học xã hội Việt Nam và các cơ quan chức năng, đã quan tâm giúp đỡ Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Chúng ta tin tưởng rằng Viện Nghiên cứu Hán Nôm tiếp tục phát triển, làm tốt hơn nữa công tác sưu tầm, bảo quản, nghiên cứu khai thác và đào tạo đội ngũ cán bộ, đáp ứng yêu cầu của đời sống văn hóa xã hội hiện nay, góp phần vào việc xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc.

Chú thích:

(1) Viện Nghiên cứu Hán Nôm - 30 xây dựng và phát triển. Viện Nghiên cứu Hán Nôm xuất bản, H. 2000.

(2) Trịnh Khắc Mạnh: Viện Nghiên cứu Hán Nôm - 30 xây dựng và phát triển, Tạp chí Hán Nôm, Số 1 (42) - 2000.

                                                                                      (Tạp chí Hán Nôm, Số 4(101) 2010; Tr. 3-12)