XEM LẠI VAI TRÒ CỦA “CÁ” VÀ “NHÁY”
TRONG CẤU TẠO CHỮ NÔM

GS.TSKH. NGUYỄN QUANG HỒNG

GS.TSKH. Viện Nghiên cứu Hán Nôm

Các học giả nghiên cứu về chữ Nôm, hầu như không một ai bỏ qua hiện tượng 个( 񠝪) “cá” và ‹“nháy” trong cấu tạo chữ Nôm. Song xem xét một cách toàn diện và rành mạch về chỗ giống nhau và chỗ khác nhau của hai hiện tượng này thì dường như là chưa được ai thực hiện. Trong một vài công trình mới đây của mình (xem: [4], [5]) , chúng tôi đã bước đầu đề cập đến vấn đề này, song việc luận giải e rằng chưa thật thấu đáo và vẫn còn có đôi điều cần được bổ sung.

Trước hết, hãy xem xét về sự khác biệt của “cá” so với “nháy”.

Điều dễ nhận thấy nhất là hai ký hiệu này hoàn toàn khác nhau trên mặt chữ cũng như về lai lịch của chúng. 个 ( 񠝪) “cá” vốn là một chữ Hán (dạng phồn thể là 個), còn ‹“nháy” dù thực tế viết kiểu gì đi nữa, thì vẫn đơn giản là một cái dấu phụ, chứ không là một ký tự hẳn hoi, và nó chỉ có mặt trong chữ Nôm, mà không hề xuất hiện trong Hán văn.

Tiếp theo, cũng như nhiều ký tự Hán khác, “cá” được các cụ nhà ta mượn dùng trước hết là để biểu âm. Còn “nháy” thì đương nhiên là không thể làm cái biểu đạt cho một âm nào. Có hai khía cạnh trong chức năng biểu âm, mà ký tự “cá” đều có thể gánh vác được:

(a)Ký tự “cá” dùng làm thành tố biểu âm trong cấu tạo chữ “hình thanh đẳng lập”. Dẫn chứng hiện chỉ có một chữ 𩵜cá, nhưng được dùng khá phổ biến:

·𩵜{ F1: ngư 魚⿰񠝪 cá}. Cá. 񢀏 񠎦狹񠁁坤且𩵜Ao bởi hẹp hòi khôn thả cá (Ức Trai, 4a) 〇𩵜語鈎沈吹伴另𪀄疑弓𨉠𠸒饒𠖤Cá ngỡ câu chìm, xui bạn lánh. Chim ngờ cung bắn, rủ nhau bay (Hồng Đức, 4a) 〇保饒都志立功拉񠟅䋥𩵜底烘𥙩𪀄Bảo nhau đua chí lập công. Rắp đem lưới cá để hòng lấy chim (Thiên Nam, 33a) 〇補之𩵜𡊱𪀄籠麻制Bõ chi cá chậu chim lồng mà chơi (Truyện Kiều, 46a).

(b)Ký tự “cá” dùng làm thành tố phụ trong cấu tạo chữ Nôm “hình thanh chính phụ”. Trong vai trò này, “cá” được sử dụng khá nhiều trong các văn bản Nôm cổ tạo tác trong thời kỳ tiếng Việt còn “sở hữu” các dạng thức từ ngữ kiểu CCVC. Thí dụ:

·林񠝪{lâm 林⿰񠝪cá [*kl- > tr-]}. Trăm:林񠝪{ 񣌢彦} 门劫乙[ 坤] 特及Trăm ngàn muôn kiếp ắt khôn [khó mà] được gặp (Phật thuyết, 3a).

·񣚳 {弄 “lộng” ⿰个“cá” [*kl- > tr-]}. Tróng (Gióng):南於工񣚳 Nằm ở trong tróng [cũi xe] [Phật thuyết, 33b].

·禀񠝪 { lẫm 禀⿰񠝪 cá [*kl- > s-]}. Sấm. 震雷動疾雷禀񠝪 񣅬 “Chấn lôi”: sấm động. “Tật lôi”: sấm ran (Ngọc âm, 2b).

·񣁬 {lập 立⿰񠝪 [*kl- > s-]}. Sắp.棟宇񣁬排年梁平科 “Đống vũ”: sắp bày nên rường bằng khoa (Ngọc âm, 24b) 〇牝牡立語񣁬排邑“Tẫn mẫu”: sấp ngửa sắp bày úp che (Ngọc âm, 25b).

GS. Hoàng Xuân Hãn gọi đây là trường hợp 񠝪“cá” (cũng như 車“cư” 巨“cự” 古“cổ”) thể hiện “khởi âm *[k-] trong các âm tiết kiểu CCVC đó (xem: [3, tr.14]. Chúng tôi quy các chữ Nôm này vào loại chữ “hội âm chính phụ”. Tiếng Việt sau này không còn giữ lại cách phát âm mang tổ hợp CC- nữa, nghĩa là “khởi âm” [*k-] (cũng như nhiều “khởi âm” khác) biến mất, ký tự “cá” nếu có được tiếp tục dùng, thì vai trò của nó khi ấy không còn là một thành tố phụ biểu âm nữa, mà sẽ khác đi như những gì chúng ta có thể quan sát tiếp theo dưới đây.

Vai trò của “cá” không chỉ dừng lại ở chức năng biểu âm như trên. “Cá” còn xuất hiện như một ký tự phụ kèm để lưu ý người đọc đến những sự phân biệt cần thiết khác giữa chữ Nôm tự tạo (có “cá” phụ kèm) với chữ Nôm mượn Hán thông thường. Chính là trong vai trò chức năng này mà “cá” tìm thấy sự tương đồng với dấu “nháy”, xuất hiện muộn hơn trong các văn bản Nôm và chủ yếu là trong các văn bản viết tay. Có lẽ là dựa trên cơ sở này mà GS. Hoàng Xuân Hãn đã nhận định rằng: “Trong một vài trường hợp, hình như kẻ viết sợ kẻ đọc lầm lẫn chữ Hán Nôm với chữ Hán thật, bèn tháp và chữ Hán Nôm một chữ Cá 񠝪 (个) để nhắc rằng đó là chữ Nôm. Phần phụ ấy sẽ là dấu phụ, và đây là dấu Cá, mà người sau có lúc đổi ra dấu “nhấp nháy” (‹)” (xem: [3], N.5, tr.13).

Năm 1976 GS. Nguyễn Tài Cẩn và GS N.V. Xtankevich trong một bài nghiên cứu công phu về cấu tạo chữ Nôm, cũng coi những chữ Nôm kèm dấu “nháy” là chữ Nôm tự tạo, và xếp chúng vào loại D trong sơ đồ tổng quát về cấu tạo chữ Nôm do tác giả lập. Hai tác giả đã có một thuyết minh kĩ hơn về vai trò chức năng của “cá” khi nó được “gia thêm” vào chữ Hán mượn dùng: “Đây là một kiểu có thể tạm gọi là phái sinh vì xuất phát từ một thành tố chính và gia thêm một biến đổi phụ. Với riêng thành tố chính, chúng ta đã có thể cho đây là trường hợp C2: trường hợp dùng một chữ Hán để phiên âm đại khái một tiếng Việt. Tác dụng của ký hiệu phụ là để báo hiệu cho người đọc biết rằng đây không phải là trường hợp C1, gặp những chữ kiểu này thì không thể căn cứ hoàn toàn vào cách đọc đã cho [âm Hán Việt - NQH] trong tự điển, mà phải đọc chệch đi” (dẫn theo bản in cuối cùng: [2], 2001, tr.66).

Nhiều tác giả sau đó, kể cả tác giả bài viết này, đều cùng tiếp thu cách nhìn như trên của các học giả tiền bối, đặc biệt là nhận định của GS. Nguyễn Tài Cẩn và N.V. Xtankêvich về vai trò chức năng của dấu “nháy” như là một dấu hiệu “đọc chệch” âm Hán Việt của chữ Hán làm thành tố chính, và nhiều người gọi đó là chức năng “chỉnh âm” của dấu “nháy” và cả dấu “cá” như đã nêu trên.

Đi tới một cách giải thuyết như trên đây là một điều rất đáng được ghi nhận. Tuy nhiên, vấn đề là ở chỗ, đi sâu khảo sát các tác phẩm và văn bản chữ Nôm, chúng ta có thể sẽ bắt gặp một số cứ liệu về “cá” và “nháy” có vẻ không thỏa mãn với cách phân tích như trên. Bản thân chúng tôi đã thu thập hàng trăm câu trích dẫn từ các văn bản Nôm được tạo tác qua nhiều thời kỳ, mà trong đó có xuất hiện những chữ Nôm mang dấu “cá” hoặc dấu “nháy”. Dưới đây chỉ xin dẫn ra và phân tích một số, quy thành 4 nhóm (trong đó, mỗi chữ Nôm với dấu “cá” hoặc “nháy” được phân tích cấu trúc đặt trong ngoặc uốn {}. Mấy ký hiệu hình tròn dùng để ngăn cách các câu dẫn, cùng với sự phân biệt về nghĩa của chữ đó, lần lượt là:〇giống nhau,〄 hơi khác nhau, ◎khác hẳn nhau). Cụ thể như sau:

(a). Có những trường hợp chữ Nôm mang dấu “cá” hoặc dấu “nháy” đích thị là dùng để báo hiệu “đọc chệch” (thực ra là đọc theo âm Tiền Hán Việt hoặc Hậu Hán Việt) so với âm Hán Việt của chữ Hán được mượn làm thành tố chính, nhưng vẫn bảo lưu nghĩa của chữ Hán đó. Có nghĩa là xuất phát điểm của chữ Nôm kiểu này là chữ Hán mượn dùng thuộc loại A1 (hoặc A2). Thí dụ:

·席个{A1|A2>G2: tịch 席>席个}. Tiệc. 揖𤽗胡典席个𠳨浪句踈題班𣈜𤽗牢体吱蒸𡗋丕񣠥 Ấp ngươi Hồ đến tiệc. Hỏi rằng: Câu thơ đề ban ngày, ngươi sao thấy chê chưng lắm vậy vay (Truyền kỳ, I, Hạng Vương, 3b).

·媒 个{A1|A2>G2: môi 媒> 媒个}. Mối. 媒个 񠟅職𥄭𣈜意景欣沫𢚸順Mối đem giấc ngủ ngày ấy cảnh hơn [thắng cảnh] mát lòng thuận dễ (Truyền kỳ, III, Na Sơn, 19b).

·謹 个{A1|A2>G2: cẩn 謹> 謹 个}. Ghín.񠏊𤽗𣈜𨎠蜍孛極謹个Chúng ngươi ngày trước thờ Bụt cực ghín (Truyền kỳ, III, Đông Triều, 36b).

·񣆱{A1|A2>G2: sơ 初> 񣆱}. Xưa. 񣆱𨍦體𦷾濫囷񢼮角����油些掌大權Xưa sau thể [thể theo] đấy làm khuôn phép. Dốc một dầu ta chưởng [nắm] đại quyền (Bách vịnh, 25b).

·񢼮{A1|A2>G2: pháp法> 񢼮}. Phép. 񣆱𨍦體𦷾濫囷񢼮角񠝧油些掌大權Xưa sau thể [thể theo] đấy làm khuôn phép. Dốc một dầu ta chưởng [nắm] đại quyền (Bách vịnh, 25b) 〄機冉暸咍機妙造񢼮牟透特񢼮神通Cơ nhẹm liêu [hiểu rõ] hay cơ diệu tạo. Phép mầu thấu được phép thần thông (Bách vịnh, 27a).

·歳个 {A1|A2>G2: tuế 歳> 歳个}. Tuổi. 𤽗王陵𠊛於坦沛人本志奇歳个群𡮈樁堂率𧗱塵世群萱堂奉養歆枚Ngươi Vương Lăng người ở đất Bái, nhân (người) vốn chí cả. Tuổi thơ còn bé nhỏ, thung đường thoắt về, trần thế còn huyên đường phụng dưỡng hôm mai (Vương Lăng, 2b).

·争‹{A1|A2>G2: 爭>争> 争‹tranh}. Giành. 几争功񣡶𠊛争‹分初Kẻ tranh công trước, người giành phần sơ (Thiên Nam, 35b).

·寡‹{A1|A2>G2: quả 寡> 寡‹}. Góa 苦拯貪𢀭寡‹拯貪𤳇Khó chẳng tham giàu, góa chẳng tham trai (Thiên Nam, 71b).

·眉‹{A1|A2>G2: 眉> 眉‹}.Mày.呐耒騎馭𠫾毛揚慈芦‹老‹油油眉‹珠Nói rồi cưỡi ngựa đi mau. Dương Từ lơ láo dàu dàu mày chau (Dương Từ, tr.38).

(b) Lại có tình trạng ngược lại, trong đó dấu “cá” hoặc dấu “nháy” chỉ cốt để báo hiệu cần phải điều chỉnh về nghĩa chữ, tức là phải hiểu nghĩa của chữ mang dấu phụ khác đi (theo tiếng Việt), chứ không giữ lại nghĩa của chữ Hán đã cho. Còn âm đọc thì vẫn giữ y nguyên như âm của chữ Hán mượn dùng đó, và ở đây có sự trùng hợp âm Hán Việt và âm Nôm. Xuất phát điểm của những chữ Nôm kèm dấu phụ này chính là chữ Hán mượn dùng thuộc loại C1. Thí dụ:

·磊个 {C1>G2: lỗi 磊> 磊个}. Lỗi.埃恳事之年麻庄佇朱卞񠥔拱磊个林女Ai khấn sự chi nên, mà chẳng giữ cho bền, thì cũng lỗi lầm nữa(Thánh giáo, tr.121).

·店‹{C1>G2: điếm 店> 店‹}. Điếm.呐浪柴仕‹𢭂身店‹店‹Nói rằng thầy sãi trau thân điếm đàng (Dương Từ, tr.44).

·雷‹{C1>G2: lôi 雷> 雷‹}.Lôi. 准城市捹輸半鲁巾巾襖襖共染味扲尼村民同𤽸渃中‹񣠬񢩘񢩘共雷‹𠓨񣖞Chốn thành thị buôn thua bán lỗ, khăn khăn áo áo cũng nhuốm màu cầm. Nơi thôn dân đồng trắng nước trong, ruộng ruộng trâu trâu cũng lôi vào lọ (Nha phiến, 4a) ◎𧡊蔑頭𥿗雷‹傕‹𢷀外𠰘妬柴雷𦋦𣈙Thấy một đầu chỉ lôi thôi. Rủ ngoài miệng đó, thầy lôi ra rày (Thiên Nam, 82a).

Đành rằng những dẫn chứng về chữ Nôm kiểu này là không nhiều, song rõ ràng những chữ kiểu này là có thật, chứ không phải chỉ là trên lý thuyết. Với những cứ liệu này thì không thể nói rằng dùng dấu “cá” hay “nháy” chỉ cốt là để báo hiệu “đọc chệch” hay để “chỉnh âm” mà thôi.

(c) Đa số các trường hợp tạo chữ Nôm bằng cách “tháp” thêm dấu “cá” hoặc dấu “nháy” là kiêm nhiệm chức năng báo hiệu “chỉnh âm” và cả “chỉnh nghĩa”. Xin dẫn ra dưới đây một số thí dụ về những chữ Nôm kiểu này, mà nếu chỉ quy vai trò của “cá” và “nháy” vào mỗi chức năng “chỉnh âm” không thôi, thì thật là không “công bằng”, vì rõ ràng là chữ Nôm được tạo ra khác hẳn với chữ Hán mượn dùng ban đầu cả về âm lẫn về nghĩa. Xuất phát điểm của loại này là C1 (hoặc C2)

·񣘕 {C1|C2>G2: đối 對> 񣘕}. Dối. 倪曳庄咍谷񣘕疑篤虐Nghê [ngô nghê] dại chẳng hay cốc [biết], dối ngờ dốc ngược [điên đảo] (Phật thuyết, 41a).

·񣐪{C1|C2>G2: y 衣>񣐪}. Ấy. 板床反揖񣐪共𦍛種饒“Bản sàng” phản ấy cũng dường giống nhau (Ngọc âm, 38a).

·񣈬 {C1|C2>G2: tốc 速> 񣈬}. Tóc. [時] 堯事变饒平񣈬Thời nghèo [hiểm nghèo] sự biến nhiều bằng tóc (Ức Trai, 18a) 〄重孛修身用駡磊蔑絲蔑񣈬 Trọng Bụt tu thân, dùng mựa lỗi một tơ một tóc (Cư trần, 37b).

·񣓀{C1|C2>G2: ngọ午>񣓀}. Ngủ. 񣓀丁馨𦣰񣡻竹醝了少頂唐樁Ngủ đềnh hênh, nằm cửa trúc. Say lểu thểu đứng đường thông (Ức Trai, 23a).

·񣛐{C1|C2>G2: niệm念> 񣛐}. Nắm. 񣓃񣛐𣋀񣘹箕𠄼𠀧丐於方東Năm nắm sao mọn kia. Năm ba cái ở phương Đông (Thi kinh, I, 22a).

·񣛰{C1|C2>G2: ý 意> 񣛰}. Ấy.台茹񣛰氣象習俗体哿拯同Hai nhà ấykhí tượng tập tục thảy cả chẳng đồng (Truyền kỳ, I, Khoái Châu, 15b)〇埃可皮意񣛰付默񣢄春撴𢱜A i khả vừa ý ấy, phó mặc gió xuân đun đẩy (Truyền kỳ, III, Thúy Tiêu, 44b).

·񣒂{C1|C2>G2: lăng凌> 񣒂}. Lâng. 針針駢篤𢚸圖報糁𡎝񣒂񣒂所域清Chăm chăm bền dốc lòng đồ báo. Tám cõi lâng lâng thửa vặc thanh (Bách vịnh, 34a).

·񣓕{C1|C2>G2: lịch 歷> 񣓕}. Rích. 𠶓𠾷勾疎񣆇񣓕唏呵񣕇𨢇興茌Vếu váo câu thơ cũ rích. Hì hà chén rượu hăng sì (Sô Nghiêu, 6a).

·񣙠{C1|C2>G2: tung 嵩> 񣙠}. Tuông.切爲񠁵戒񣡶尼賖塘挭񠢡稽柴拋񣙠Thiết vì mười giới trước nay. Xa đường gánh nặng, ghe [nhiều, lắm] thầy phao tuông [xông xáo] (Xuất gia, 5b).

·廬‹{C1|C2>G2: lư 廬> 廬‹}. Lua. 饒咹於廬‹掑吝矧𠫾𧗱𨳱社廊民Lấy nhau ăn ở lua kề [chung đụng, dựa dẫm]. Lẩn thẩn đi về ngõ xã làng dân (Thiên Nam, 24b).

·萌‹{C1|C2>G2: manh 萌> 萌‹}. Mành. 萌‹单節夏燶油默針‹疊‹務冬񢼹拖𩂏Manh đơn tiết hạ nồng dầu mặc. Chằm đụp mùa đông rét đỡ che (Sô Nghiêu, 6a).

·石‹{C1|C2>G2: thạch 石>石‹}. Thịch. 𩛄三乘本㐌渚滇񠆒固𢟹勃񠞤時石‹Bánh Tam thừa vốn đã chứa chan, nào có nhọc bột đâm thì thịch (Thiền tịch, 40b).

·木‹{C1|C2>G2: mộc木> 木‹}. Mọc.本坦񠥔𦓿耚招榪固湄񣘌񢾒񠁴朱蔭񠥔買固穭木‹卒Vốn đất thì cày bừa, gieo mạ, có mưa xuống nắng lên cho ấm. thì mới có lúa mọc tốt (Thánh giáo, tr.25) 〇外頭梂渃如𤀓塘边梂𦹵木‹群𡽫Ngoài đầu cầu nước trong như lọc. Đường bên cầu cỏ mọc còn non (Chinh phụ, 2b) 〇仉𤞻𦼔木‹諸宣𠲣𨻫𩙌椿咷撫佛坡Kẽ hùm rêu mọc trơ toen hoét. Luồng gió thông reo vỗ phất phơ (Xuân Hương, 5b).

(d) Cuối cùng, còn có những trường hợp chữ Nôm tự tạo với dấu “cá” hoặc dấu “nháy” mà không liên can gì với “chỉnh âm” và cả “chỉnh nghĩa”. Có nghĩa là những chữ Nôm này chỉ khác biệt với chữ Hán mượn dùng ban đầu về hình chữ (vì có gia thêm dấu phụ), chứ về âm và về nghĩa vẫn giữ lại y như âm và nghĩa của chữ Hán đó. Như vậy, vai trò chức năng của dấu “cá” và dấu “nháy” ở đây chính là để “chỉnh hình”, để Nôm hóa hình thể chữ được tạo ra, phân biệt với chữ Hán mượn dùng tương ứng. Xuất phát điểm của những chữ Nôm kiểu này là chữ Hán mượn dùng thuộc loại A1. Thí dụ:

·񣟧 {A1>G2: mỗ某> 񣟧}. Mỗ.准山房拯固񣟧役侵𠓨店񠋱更殘Chốn sơn phòng chẳng có mỗ việc. Xâm vào đêm mấy canh tàn (Truyền kỳ, II, Đào Thị, 27a).

·接个 {A1>G2: tiếp 接> 接个}. Tiếp. 撫筓玉麻沙渃񣀬疎使接个默動񠍧𢚸Vỗ kê ngọc mà sa nước mắt. Thưa sứ tiếp màđộng tấm lòng (Truyền kỳ, II, Long Đình, 12b).

·損个{A1>G2: tổn 損> 損个}. Tổn. 福麻袍襖𠃣損个𧝦𦷾特𢯰塊Phúc mà bào áo ít tổn rách đấy, được tuột khỏi (Truyền kỳ, I, Mộc miên, 41b).

·木' {A1>G2: mộc 木> 木' }. Mộc. 署木'爫年茹庄噲񠒻吒茹意爲署意庄𥙩事之𠇮麻爫茹Thợ mộc làm nên nhà, chẳng gọi là “cha nhà”, ấy vì thợ ấy chẳng lấy sự chi trong mình mà làm nhà (Thánh giáo, tr.25).

·危‹ {A1>G2: nguy 危> 危‹}. Nguy. 嘆浪係几義忠渃危‹牢固農‹𢚸几奸Than rằng hỡi kẻ nghĩa trung. Nước nguy sao có nống lòng kẻ gian (Thiên Nam, 121a).

Cá biệt có trường hợp chữ mượn dùnglàm thành tố gốc lại là một chữ Nôm tự tạo, như:

·噒‹{F2>G2: khẩu 口⿰粦lân: răn > 噒‹}. Lăn.假爫噒‹哭𠳿𡗶𤤰牢女負񠏊碎𢧚𢚸Giả làm lăn khóc vỉ [kêu van] trời. Vua sao nỡ phụ chúng tôi nên lòng (Thiên Nam, 120a).

Suy cho cùng thì tất cả các trường hợp đã kể ra trên đây, từ (a) đến (d) đều liên quan đến sự cải biến hình chữ được mượn để tạo chữ mới, chứ không riêng gì các chữ ở (d). Một cách tổng quát, có thể lập bảng sau đây: