BIA CHÙA HỒNG PHÚC VỚI ĐỊA DANH ĐÔNG BỘ ĐẦU

ThS. NGUYỄN ĐỨC TOÀN - TS. NGUYỄN NGỌC NHUẬN

Viện Nghiên cứu Hán Nôm

Đông Bộ Đầu東步頭, địa danh lịch sử nổi tiếng gắn liền với chiến thắng vang dội của quân dân nhà Trần trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nguyên - Mông lần thứ nhất năm 1258. Cùng với các địa danh Bạch Đằng, Chi Lăng, Đống Đa lịch sử, cái tên Đông Bộ Đầu đã góp phần tô thắm cho trang sử đấu tranh chống ngoại xâm của dân tộc. Trận chiến Đông Bộ Đầu diễn ra trên chiến tuyến sông Hồng, gần thành Thăng Long, chỉ sau khi vua tôi nhà Trần phải rút lui chiến thuật khỏi Kinh thành có khoảng 10 ngày. Trên thực tế, cuộc kháng chiến lần thứ nhất chỉ diễn ra trong vòng chưa đầy 1 tháng với 3 trận đánh lớn(1) và một số trận phục kích trên đường quân Nguyên rút chạy.

Từ trước đến nay, có nhiều nguồn sử liệu đã khẳng định địa danh Đông Bộ Đầu là thuộc bến Đông sông Nhị Hà, tức sông Hồng ngay nay(2). Phần lớn các tư liệu đều viện dẫn địa danh khắc trên bia chùa Hồng Phúc, tức chùa Hòe Nhai niên đại Chính Hòa thứ 24 (1703)(3) có nhắc đến địa danh Đông Bộ Đầu 東步頭, để khẳng định nơi trận chiến xảy ra là khoảng trên khúc sông thuộc phường Hòe Nhai 槐街坊thời Lê, nơi có dựng ngôi chùa cổ Hồng Phúc tự 洪福寺, gọi là chùa Hòe Nhai. Nay là số 19 phố Hàng Than, phường Nguyễn Trung Trực, quận Ba Đình, Hà Nội. Còn sách Việt Nam sử lược ghi: "Đông-bộ-đầu (phía đông sông Nhị-hà ở hạt huyện Thượng -phúc)(4), có lẽ là nhầm vì ở đó có một xã tên là Bộ Đầu"(5).

Lần theo nguồn Đại Việt sử ký toàn thư (TT), chúng ta thấy cái tên Đông Bộ Đầu được nhắc đến 10 lần, trong đó 9 lần đề đích danh Đông Bộ Đầu 東步頭, 1 lần đề là bến Triều Đông朝東津:

Kỷ Tỵ, [Trị Bình Long Ứng] năm thứ 5 [1209],… Vua thấy việc kíp quá, sai đem Bỉnh Di và Phụ vào chỗ bệ đá mát, lấy xe ngự chở xác Bỉnh Di, lấy chiếu ngự bọc xác của Phụ, theo cửa Việt Thành ra bến Đông Bộ Đầu rồi lại trở vào cung Vạn Diên, lập Hoàng tử Thầm làm vua. [26a]. (Đại Việt sử ký toàn thư) (TT) - Bản Kỷ - Quyển IV, tr.154.

Tân Mùi, [Kiến Gia] năm thứ 1 [1211]… Tháng 2, gặp khi Tô Trung Từ và Đỗ Quảng đang đánh nhau ở [bến] Triều Đông. (TT) - Bản Kỷ - Quyển IV, tr.154.

Đinh Dậu, [ Thiên Ứng Chính Bình] năm thứ 6 [1237],… Tháng 2, dời dựng điện Linh Quang ở Đông Bộ Đầu, gọi là điện Phong Thủy. Khi xa giá dừng ở đây, các quan đưa đón, đều dâng trầu cao và trà, nên tục gọi là điện Trà. (TT) - Bản Kỷ - Quyển V, tr.166.

Giáp Dần, [Nguyên Phong] năm thứ 4 [1254],… Bấy giờ các vương hầu phần nhiều coi việc đánh nhau bằng tay không và một mình đi cướp là dũng cảm. Vũ Uy vương Duy (con Thái Tông) cũng làm thế. Một hôm, Vũ Uy [Vương] đánh nhau tay không ở Đông Bộ Đầu, vua vi hành qua đấy trông thấy hỏi rằng: "Người béo và trắng kia là ai, bắt lại đây để sai bảo". Vũ Uy [Vương] nghe thế trốn mất. (TT) - Bản Kỷ - Quyển V, tr.171.

Đinh Tỵ, [Nguyên Phong] năm thứ 7 [1257],… Ngày 24, vua và Thái Tử ngự lâu thuyền, tiến quân đến Đông Bộ Đầu, đón đánh, cả phá được quân giặc… Đến khi quân Nguyên tới Đông Bộ Đầu, Cự Đà ngồi thuyền nhẹ chạy trốn. (TT) - Bản Kỷ - Quyển V, tr.174.

Giáp Thân, [Thiệu Bảo] năm thứ 6 [1284],… Mùa thu, tháng 8, Hưng Đạo Vương điều các quân của vương hầu, duyệt binh lớn ở Đông Bộ Đầu. (TT) - Bản Kỷ - Quyển V, tr.189.

Ất Dậu, [Thiệu Bảo] năm thứ 7 [1285],… Ngày 12, giặc đánh vào Gia Lâm, Vũ Ninh, Đông Ngàn,… Rồi chúng đến Đông Bộ Đầu, dựng một lá cờ lớn. (TT) - Bản Kỷ - Quyển V, tr.191.

Bính Thân, [Hưng Long] năm thứ 4 [1269],… Mùa thu, tháng 7, vua [4b] ngự đến Đông Bộ Đầu xem đua thuyền. (TT) - Bản Kỷ - Quyển VI, tr.207.

Canh Tuất, [Thiệu Khánh] năm thứ 1 [1370]. Ngày 21, xa giá tiến đến Đông Bộ Đầu. Ngô Lang xin Nhật Lễ mặc áo thường, nhường ngôi, xuống thuyền đón tiếp vua. (TT) - Bản Kỷ - Quyển VII, tr.263.

Bính Ngọ, [1426],… Ngày 23, vua sai bọn Trần Hãn, Lê Bị đem hơn trăm chiếc thuyền thủy quân, ngược dòng sông Đại Lũng ra cửa sông Hát, rồi thuận [23b] dòng xuôi đến bến Đông Bộ Đầu sông Lô, bọn Lê Lễ đem hơn 1 vạn quân bộ bí mật tiến đến cầu Tây Dương. Vua đích thân dẫn binh tượng đến cửa Nam ngoài thành Đại La để đánh thành Đông Quan. (TT) - Bản Kỷ - Quyển X, tr.339.

Các dịch giả của Đại Việt sử ký toàn thư đều chú thích Đông Bộ Đầu 東步頭 là: tức bến Đông ở Thăng Long, bên sông Hồng, ở vào khoảng gần cầu Long Biên và dốc Hàng Than hiện nay. Lướt lại nguồn thông tin từ chính sử, kết hợp với khảo sát thực tế trên văn bản bia chùa Hòe Nhai càng cho phép chúng ta khẳng định trận chiến Đông Bộ Đầu ấy chính là khu vực phố Hàng Than, chùa Hòe Nhai ngày nay(6).

Việc nghiên cứu sử dụng những thông tin trên bia chùa Hòe Nhai làm bàng chứng 旁証để tìm ra địa danh trận chiến lịch sử Đông Bộ Đầu là có cơ sở khoa học, đã được giới nghiên cứu phát hiện biết đến từ lâu. Tuy nhiên, việc khảo sát kỹ lưỡng và phiên dịch công bố nguyên vẹn tấm bia này vẫn còn thiếu sót(7). Chúng tôi xin được giới thiệu lại nguyên văn chữ Hán và lời dịch văn bia này tới bạn đọc.

Văn bia tiêu đề là Thịnh đức hoằng công/Phúc diễn vô cương - 盛德宏功 / 福衍無彊(8). Bốn mặt đều có chữ. Tác giả là Hà Tông Mục(9), Tiến sĩ khoa Mậu Thìn (1688). Mặt 1 giới thiệu về việc trùng tu chùa Hồng Phúc. Mặt 2 là bài minh dài 160 câu ca ngợi công lao bà Nguyễn Thị Phán, từng làm nhũ mẫu trong cung, có công khởi xướng đóng góp việc xây dựng lại chùa. Hai mặt bên ghi tên, chức tước người soạn và cho biết vị trụ trì chùa năm 1703 là Tưởng Đình Khoa, có công vào thị giảng đẹp ý trên, được phong tặng là Tuệ Dung hòa thượng Đại Tuệ thiền sư bảo thiền phụ quốc.

Dưới đây chúng tôi xin giới thiệu nguyên văn chữ Hán, dịch nghĩa và chú thích văn bia Chính Hòa thứ 24 (1703) tại chùa Hòe Nhai.

Nguyên văn chữ Hán:

Mặt 1: 盛德宏功

蓋聞：夫善之種福之宗而修福行善者，豈必於山巔水涯足跡穻到之所然後為至哉！我大越昇龍城之東步頭槐街坊有寺名洪福，帶瀘江而襟蘇瀝，控傘嶺而拱宸居。風景有情精氣所萃，自古僧伽大士住持焚誦，上祝聖人壽下願民物康，國禱民祈應若桴鼓。誠古跡大伽藍都會中之勝概也。日月跡久平波靡常鄰房纔闕於鴟魚，梵宇盡灰於回祿。一區淨土侵尋為讙鬧之場，幾座金身零落於福林之境。禪扃煙鎖僧砌苔漫，歷閱星霜六十餘年，皈依像教者睹之者莫不太息然未有修而復之者。睠玆

內侍姆婆老優婆夷阮貴氏諱判號慈裕乃坊中之望族也，智惠其心慈悲其性。槐庭種楓閣有緣屬潛龍養德於乾初功多羽翼會旭日重光於震旦恩荷帡幪天祿霑濡漢家滋潤榮鄉晝錦彌深桑梓之情，觸日禪藍動起菩提之念。不以富貴為自足，深惟方便之力行，欲因舊址而崇成之。於是謹稟洞知懇官相度，乃左乃右，爰始爰謀。基址既成仍奉領官錢購求大木首興功德以為之唱。又請緇流沙彌僧字真融同會福緣，薰張其事普及諸尊貴善男信女十方功德巿群木鳩眾工規倕之能程輸之巧。是尋是尺，經之營之。正殿既成燒香繼作，前堂後堂之極其輪奐，左廊右廊之廠其規模。欄塵俗則閶闔之有三關。宣法教則鍾鼓之有二閣。馮馮削屢百堵其興，丹 之粉飭之，覆之以瓦翼然其形也。塑之以金儼然其像也。珠甍寶檻，一簇蟬聯，異木奇葩，四時燦爛。柳池邀月松韻敲風，鳥語和貝葉之經，魚游聽蓮池之咒。百年之香火既燼而復然，浩劫之檀梛既萎而復茁昔焉闤闠今焉道場昔焉兵房今焉紺宇，可謂大慈悲大菩提大有功於釋教者矣。功德圓完，因徵敘文於甫，顧甫儒也佛氏之教儒者未常謀求，斯敘之作泚筆難工然天下之善無窮君子之取善亦無窮。今姆婆富且壽矣，子孫貴且盛矣而能輕財喜施游心樂善，誠道林所謂在家菩薩者也。其河沙福慶顧可量歟！甫將不沒其善於是乎為之記而鐫之于石以壽其傳云.

銘曰

應姆壽年用獨韻八十音一百六十言

Mặt 2 : 福衍無彊

住持禪林洪福寺監寺法明楊心圓重鐫

天祿醇如石？

皇朝正和貳拾肆年拾貳月貳拾壹日。

Mặt 3

賜戊辰科弟三甲同進士出身，辭命弟二名，弘信大夫，陪從鴻臚寺卿，知水師，乂安天祿醇石 齋何宗穆淳如鈍甫撰。

Mặt 4

真定縣香艾社住持中都洪福寺僧和尚蔣廷科字真融。係能出家奉佛，日夜焚香密祝聖壽延長，宗社永久。再奉侍講有功頗能稱旨，推恩許應陞為慧融和尚大慧禪師保禪輔國。故敕。

正和貳拾肆年拾貳月貳拾壹日。

Dịch nghĩa:

Mặt 1:

THỊNH ĐỨC HOẰNG CÔNG

Từng nghe: Gieo mầm thiện là nối dòng phúc, mà tu phúc làm thiện, há phải ở những nơi góc biển chân trời nơi chân người ít đến mới được đâu! Phường Hòe Nhai, khu Đông Bộ Đầu, thành Thăng Long nước Đại Việt ta có ngôi chùa tên Hồng Phúc, men dòng Lô giang(10) mà bao dòng Tô Lịch, chống non Tản mà chầu hướng thần cư(11). Phong cảnh hữu tình là nơi tinh khí hội tụ, từ xưa là nơi các bậc tăng già đại sĩ trụ trì khấn tụng, trên thì chúc vua thánh thọ dưới nguyện dân vật an khang, quốc cúng dân cầu linh ứng vang truyền như trống dậy. Thực là nơi đại già lam cổ tích, thắng cảnh chốn đô thành. Năm tháng dài lâu, phong ba biến đổi, xóm thôn vắng vẻ đìu hiu, kèo cột tô khắc hình cá chim tiêu tán, cảnh chùa cũng mắc vòng lửa tai biến mà ra tro(12). Một khu Tịnh thổ(13) dần thành chốn hoan lạc bon chen, mấy tòa tượng báu điêu tàn giữa cảnh phúc lâm. Cửa Thiền mây tỏa, thềm tăng rêu đầy, trải bao phen ngó sao nằm sương hơn sáu chục năm, những người quy y Tượng giáo(14) mà trông cảnh ấy không ai không than thở vì chưa có người tu sửa mà khôi phục lại.

Nay có

Bà Nội thị mẫu bà(15), Ưu bà di(16) họ Nguyễn tên húy là Phán, hiệu là Từ Dụ vốn là dòng dõi vọng tộc trong phường, tấm lòng trí huệ, bản tính từ bi. Sân Hòe ý dựng đài Phong, vốn sẵn duyên nhắn từ buổi tiềm long, còn nuôi đức từ khi quẻ Càn mới nảy(17), công lao giúp rập nhiều phen, vừa thời nắng sớm lại soi vùng Chấn Đán(18). Ơn đội màn che, lộc trời nhờ ơn Hán thất(19). Kịp buổi áo gấm hồi hương, ơn trên thấm nhuần cả nơi quê cũ(20). Thấy cảnh thiền lâm, động dấy niệm Bồ đề(21). Chẳng coi phú quý là đủ đầy, duy ra sức làm điều Phương tiện(22). Muốn nhân nền cũ ấy mà tu tạo cho nên thành quả.

Thế là kính cẩn thưa trên, xin quan xem xét. Lo toan phải trái, tính trước toán sau. Nền móng đã thành, vâng lĩnh quan tiền tìm mua gỗ lớn. Trước thì hưng công đức để khởi xướng. Lại mời thầy Sa di tên tự là Chân Dung cùng hội phúc duyên, khuếch trương sự việc, phổ cập đến các bậc chư tôn quý, thiện nam tín nữ thập phương, công đức tụ tập, mua gỗ thuê thợ. Năng nổ quy mô, trình bày khéo đẹp. Từng tầm từng thước, xây xây dựng dựng. Chính điện đã xong, thiêu hương làm tiếp, các tòa tiền đường hậu đường sửa sang cực kỳ đổi mới, phải trái các bên hành lang mở rộng thêm quy mô. Cửa ngăn trần tục thì có cửa chính Tam quan(23). Để tuyên pháp giáo thì chuông trống có thêm hai gác. Bừng bừng mấy đợt, trăm tường đổ lại quây, tô vẽ thêm son biếc, lợp che thêm ngói lành mà nên hình dáng ấy. Tượng thì dát vàng trang nghiêm, rui đẹp ván quý(24), một dải tiếp liên. Cây lạ hoa kỳ, bốn mùa rực rỡ. Ao liễu mời trăng, gió lay tùng vận. Chim hót theo vần kinh lá bối, cá lượn nghe lời chú ao sen. Hương hỏa trăm năm đã tắt nay lại bừng rạng, muôn hạo kiếp cành Đàn Na(25) đã héo mòn nay lại đâm lộc mới. Xưa là chốn chợ búa, nay thành nơi đạo tràng. Xưa là chỗ đồn quân, nay thành nơi chùa miếu. Có thể gọi là đại từ bi, đại bồ đề, đại công lao với Thích giáo vậy(26).

Công đức tròn đầy viên mãn, nhân trưng lời văn của ta. Ta vốn dòng Nho học, giáo pháp của nhà Phật, những kẻ Nho học chưa từng mưu cầu, nay lại bày đặt ra, bút đẫm mực mà khôn thành. Nhưng những điều thiện trong thiên hạ thì vô cùng, người quân tử làm việc thiện cũng vô cùng vậy. Nay Mẫu bà đã phú quý lại thọ khang, con cháu nhiều mà lại thịnh. Coi nhẹ của tiền mà hoan hỉ với điều thiện, thực là điều mà trong chốn rừng đạo gọi là Bồ Tát tại gia vậy. Phúc khánh nhà ấy có thể đo tính được chăng！Ta đem cái điều thiện không thể mai một ấy mà soạn thành bài ký để khắc vào đá mà truyền lưu lâu dài vậy.

Lời minh rằng

Ứng tuổi thọ của Mẫu bà, dùng độc vận 80 âm 160 câu.

Mặt 2

PHÚC DIỄN VÔ CƯƠNG

Long thành mé đông

Hình thắng duy độc

Cảnh giữa Hòe Nhai

Chùa tên Hồng Phúc

Thế rồng uốn khúc

Hình hổ bái phục

Báo Thiên trấn nam(27)

Chân Vũ trấn bắc(28)

Tô Lịch ôm ngang

Nhị Hà đai buộc

Nguồn dẫn Tào Khê(29)

Mạch thông Kỳ Úc(30)

Núi chống cửa trời

Sông khơi trục đất

Thế lớn hình khoan

Tú chung linh dục

Cảnh chiếm bầu tiên(31)

Giáo tôn Tây Trúc(32)

Ứng nguyện như cầu

Nhanh như ảnh tốc

Lửa tai làm sao

Chẳng phân trong đục

Núi Côn hại sao

Thiêu liền đá ngọc

Chùa Phật thê lương

Kỳ Viên(33) trụi lốc

Tượng Phật tàng phong

Kinh Thiền giấu hộc

Cảnh lẫn chợ triền

Đường thông tiều mục(34)

Ấy họ là ai

Danh đeo lợi lộc

Khá nhẫn là ai

Thuyền chài rau cuốc(35)

Bao phen ở đây

Mấy mùa nóng rét

Mở lòng từ bi

Theo trí Bồ đề

Đại bồ đề tâm

Tu sáng trí tuệ

Nguyễn thị lệnh bà

Trong phường vọng tộc

Tính Phật từ bi

Thiên tư trinh thục

Tay vun gốc hoè

Thân đưa xe ngọc(36)

Khe Phong bồi nhân

Suối Mông dục đức(37)

Vận Dương Thái hanh

Cung Chấn(38) tự rạng

Lộc trời hưng vượng

Ơn nước tràn đầy

Trâm hốt dòng sang

Trân cam luyện đỉnh

Sáng trong muôn cực

Ơn mộc Hán gia

Tôn thân khánh hiệp

Xóm thôn cùng phúc

Phú quý chẳng kiêu

Hành nhân càng chóng

Thương cảnh đổ nát

Suy tư khôi phục

Thẻ ngọc thưa trình

Giờ lành thành bốc

Sao chính giữa trời

Tường bao kiến trúc

Cửa treo bảng văn

Sư cầu tăng lục

Tụ tập ngựa xe

Gần xa thuyền bè

Gái trai cúng thí

Đi đường nhắn nhủ

Tán ngọc tiêu vàng

Quyên tài cúng thóc

Thần giúp công lao

Giếng phun gỗ mộc(39)

Công lao vào đâu

Thường thường đốc thúc

Gỗ mộc nơi đâu

Thung Thu toàn khúc(40)

Kinh doanh sửa chữa

Không chậm không gấp

Cột điêu kèo khắc

Trụ chống xà to

Điện chính đã thành

Thiêu hương bồi đắp

Gian trước gian sau

Lung linh bốn phía

Phải trái hành lang

Ba ngang hai dọc

Gác cổ nguy nga

Lầu chuông đoan túc

Cửa dựng tam quan

Tường vuông bốn góc

Đẹp thay bánh xe

Thịnh thay đất trục

Đều như xếp loại

Tốt tươi như trúc

Thế giới ba nghìn

Lâu đài một chốc

Vàng tía huy hoàng

Trầm hương thơm nức

Ưu bát hoa khai

Bồ đề nảy lộc

Đạo sáng lâm thềm

Mây từ che chốc

Xuân trụ bốn mùa

Hương đưa vạn hộc

Cao yết đài cao

Cúi nhìn Uyển lộc

Xa ngóng cúi đầu

Gần trông kính chúc

Trong nghiêm pháp đàn

Ngoài răn trần tục

Tòa trên tượng báu

Trước án thanh lòng

Soạn cúng bồ đoàn

Bàn đầy rau sạch

Một bát một bình

Một xông ba gội(41)

Kính gửi chút lòng

Trình bày tấc ngọc

Kinh tụng Tam thừa

Sáu thời dâng cúng

Sớm hương chiều đèn

Khang cầu thọ chúc

Chống tai đuổi hạn

Độ túc sinh linh

Khổ hải thuyền từ

Đường mê đuốc sáng

Gieo tán thiên hoa

Thoát xa địa ngục

Rẩy sái linh chân

Rửa thanh vật dục

Giác được sắc không

Với đạo vô cùng

Nghèo nàn phấn khích

Điều ác tự thẹn

Tất cả trần ai

Đều về thiện thục

Đức lớn thơm hương

Thuần phong sâu sắc

Gõ trống ca dao

Vỗ bụng khen ngợi(42)

Tấm lòng Mẫu bà

Đất trời thấy được

Công đức Mẫu bà

Sử xanh phải thuộc

Tên tuổi Mẫu bà

Đáng kính đáng phục

Con cháu Mẫu bà

Được nối được tục

Ơn trời rõ rệt

Bia hay rất mực

Thần thấu được lòng

Ban cho tước lộc

Muôn thửa cao phong

Nghìn năm vết học

Ghi vào đá đẹp

Dựng nơi miếu đình.

Trụ trì thiền lâm chùa Hồng Phúc, Giám tự Pháp Minh Dương Tâm Viên kính khắc.

Thiên Lộc Thuần Như Thạch？(43)

Ngày 21 tháng 12 năm Hoàng triều Chính Hòa thứ 24 (1703).

Mặt 3

Đệ tam giáp Đồng Tiến sĩ xuất thân khoa Mậu Thìn (1688), Từ mệnh đệ nhị danh, Hoằng tín đại phu, Bồi tụng Hồng lô tự khanh, Tri thủy sư, người Thiên Lộc, Nghệ An, Thạch Trai Hà Tông Mục hiệu Thuần Như Độn Phủ soạn.

Mặt 4

Trụ trì chùa Hồng Phúc ở Trung đô, người xã Hương Ngải huyện Chân Định Hòa thượng Tưởng Đình Khoa tên tự là Chân Dung.

Được xuất gia phụng phật, sớm tối phần hương mật chúc cho thánh thọ diên trường, tông xã vĩnh cửu. Lại vâng phụng vào thị giảng có công, đẹp ý trên, được thăng là Tuệ Dung Hòa thượng Đại Tuệ thiền sư bảo thiền phụ quốc.

Vậy sắc cho.

Ngày 21 tháng 12 năm Chính Hòa thứ 24 (1703).

Chú thích:

(1) Ngày 12 tháng chạp (17/1/1258), quân Nguyên theo đường nước Đại Lý, Vân Nam sang. Giao chiến với quân nhà Trần trận đầu tiên ở Bình Lệ Nguyên (nay là khoảng Bình Xuyên, Vĩnh Phúc); Ngày 13 tháng chạp (18/1/1258) giao chiến lần thứ 2 bên sông Phù Lỗ (tức sông Cà Lồ); Trận thứ 3 là trận phản công chiến lược đánh bật quân giặc ra khỏi Thăng Long bên bến Đông Bộ Đầu ngày 24 tháng chạp (29/1/1258).

(2) Hà Văn Tấn, Phạm Thị Tâm: Cuộc kháng chiến chống xâm lược Nguyên - Mông thế kỷ XIII. Nxb KHXH. H,1972. Trần Quốc Vượng - Vũ Tuân Sán. Xác định địa điểm Đông Bộ Đầu. Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 77, 1965.

(3) http://www.hanoi.gov.vn/hanoiwebs1 /vn/huongtoi1000nam/group5/. Trần Văn Hà, Văn bia và Hà Nội học. Đã nhầm với tấm bia Chính Hòa thứ 19 (1698). Ở chùa Hòe Nhai hiện nay còn một số bia đá, trong đó có 2 bia niên hiệu Chính Hòa. Tấm bia có địa danh Đông Bộ Đầu là tấm bia soạn năm Chính Hòa thứ 24 (1703).

(4) Trần Trọng Kim, trong Việt Nam sử lược Bộ Giáo Dục Trung tâm học liệu xuất bản, S. 1951, tr.51.

(5) Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 77, 1965, tr.56; Theo chúng tôi, xã Bộ Đầu ở huyện Thượng Phúc, như trong Hoàng Việt địa dư chí chép thì địa danh Bộ Đầu ở đây gắn liền với một sự tích khác: “Ở xã Bộ Đầu, huyện Thượng Phúc, phụng thờ Huyền Thiên đại thánh. Tương truyền rằng mẹ của vương bị giao long bắt, vương từ trên trời xuống chân đạp lên đầu giao thần rồi giết đi, và hóa mất, chỉ còn vết chân đạp đầu giao long còn lưu lại [27b]. Người trong ấp bèn lập đền thờ, vì có chuyện đạp chân lên đầu giao long nên gọi là đền Bộ Đầu 步頭祠”.

(6) “Đông Bộ Đầu phải là bến sông đối diện với Gia Lâm”. Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 77, 1965. tr.58.

(7) http://www.dongtac.net/spip.php, Theo Thanh niên, 5/2006 có giới thiệu minh họa tấm ảnh bia với hàng chữ: Tấm bia ghi chiến công năm 1258 ở Đông Bộ Đầu.Khảo sát thực tế tấm bia Chính Hòa thứ 24 (1703), chỉ là bia trùng tu ca ngợi công đức, có ghi địa danh Động Bộ Đầu, nhờ đó giới nghiên cứu mới xác định được vị trí của trận đánh lịch sử này. Tấm ảnh trên là chụp tấm bia bên ngoài, niên đại tháng 11 năm Gia Long thứ 10 (1811) đã được Lưu Đình Tăng giới thiệu trong Thông báo Hán Nôm học 1996 (tr.362-366). Văn bia Chính Hòa thứ 24 (1703) là văn bia nằm phía tháp bên trong, bên tay trái tính từ ngoài đi vào, chứ không phải bia trong ảnh.

(8) Tại chùa Hòe Nhai hiện còn một số văn bia chữ Hán. Trong đó có tấm bia năm Gia Long thứ 10 (1811) Đạo phong trừ liệt / Danh thùy bất hủ - 道豐儲列/ 名垂不朽có kích thước tương tự với bia năm Chính Hòa thứ 24 (1703) Thịnh đức hoằng công / Phúc diễn vô cương - 盛德宏功/ 福衍無彊, 2 bia 4 mặt đều có chữ. Thác bản lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm NO48477-80; NO48493-96xếp nhầm thứ tự các mặt của 2 bia này với nhauthành Danh thùy bất hủ / Phúc diễn vô cương - 名垂不朽/ 福衍無彊và Thịnh đức hoằng công / Đạo phong trừ liệt - 盛德宏功/ 道豐儲列. Đề nghị sửa chữa bổ sung lại.

(9) Hà Tông Mục 何宗穆 sinh ngày 25-9 năm Quý Tỵ (1653) mất ngày 7-3 Ðinh Hợi (1707) tự Hậu Như, hiệu Thuần Như, Chuyết Trai, Ðôn Phủ; Người làng Tỉnh Thạch huyện Thiên Lộc (nay là xã Tùng Lộc huyện Can Lộc) tỉnh Hà Tĩnh. Là một danh thần nổi tiếng triều Lê, có nhiều công trạng đối với đất nước, tham gia đấu tranh đòi chủ quyền biên giới phía bắc với nhà Thanh, tham gia biên soạn Đại Việt sử ký tục biên, giữ nhiều chức vụ quan trọng.

(10) Lô giang: tức sông Hồng, còn gọi là Nhị-hà.

(11) Thần cư / 宸居chầu về nơi thiên tử, ý nói hướng về trung tâm. “Phường Hòe Nhai ở bến Đông Bộ Đầu của thành Thăng Long nước Đại Việt ta có ngôi chùa tên là Hồng Phúc, lấy Lô Giang (sông Hồng) làm đai, Tô Lịch làm vạt, chắn ngang non Tản mà chầu về cung vua”. Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 77, 1965. tr.58.

(12) Nguyên văn là Phạm vũ tận khôi ư Hồi Lộc /梵宇盡灰於回祿. Hồi Lộc: tên khác của thần lửa, sau để chỉ hỏa hoạnbất thường.

(13) Đất Phật, cảnh chùa thường xưng gọi là nơi Tịnh độ, hay Tịnh thổ.

(14) Tượng giáo: tức chỉ Phật giáo.

(15) Có ý nói làm nhũ mẫu trong cung, hoặc trong vương phủ.

(16) Người phụ nữ quy y Tam bảo, xưng là Ưu bà di.

(17) Buổi tiềm long, quẻ Càn mới nảy: Ý nói đã nuôi chí từ lúc ban đầu khó khăn, phải ẩn nhẫn chờ đợi tích tụ đủ thời cơ.

(18) Chấn Đán: phiên âm tiếng Ấn Độ là chỉ Trung Quốc, đây ý nói Phật nhật soi sáng cả vùng Đông thổ, đạo Phật đang được hưng thịnh.

(19) Nguyên văn: Hán gia /漢家: nhà Hán, điển này chỉ ý nhờ ơn vương thất, nhờ ơn triều đình.

(20) Nguyên văn: tang tử /桑梓: quê hương.

(21) Niệm Bồ đề: tức niệm thiện, niệm làm điều thiện.

(22) Phương tiện: chỉ pháp phương tiện để cứu độ chúng sinh của nhà Phật.

(23) Cửa chùa thường xây theo kiểu ba cửa: Không quan, Giả quan, Trung quan gọi là Tam quan.

(24) Nguyên văn: Châu manh bảo hạm/珠甍寶檻 là rui mè ngọc, ván gỗ quý báu.

(25) Đàn Na: chỉ những người thiện tín phụng Phật. Chỉ những người mộ đạo.

(26) Thích giáo: cũng như Tượng giáo, chỉ đạo Phật.

(27) Tháp Báo Thiên nằm ở phía nam chùa Hòe Nhai.

(28) Quán Chân Vũ nằm ở phía bắc chùa Hòe Nhai.

(29) Tào Khê: nơi bắt nguồn dòng thiền Tào Động.

(30) Kỳ Úc: 淇澳, sông Kỳ Úc, nơi xuất phát nhiều bài thơ phần Vệ Phong trong Kinh Thi - Kinh điển quan trọng của Nho gia. Có ý nói về đạo Nho. Hai câu tỏ ý hòa hợp tông chỉ giữa Nho và Phật.

(31) Nói cảnh biệt chiếm một vùng tiên cảnh riêng biệt với trần tục.

(32) Tây Trúc: tức nước Ấn Độ, nói nơi xuất nguồn của đạo Phật. Ở đây tôn chỉ đạo Phật.

(33) Kỳ Viên: tức vườn Kỳ Đà.

(34) Nguyên văn: Sô mục / 篘牧, nói người kiếm củi, trẻ mục đồng chăn dắt lẫn vào nơi chùa Phật

(35) Nguyên văn: Ngư xâm sơ cúc / 漁侵蔬鞠, nói nơi cảnh Phật bị thành nơi trồng rau thả cá.

(36) Nguyên văn: Nhật cốc / 日轂: xa giá của đế vương, gọi là nhật cốc. Ý nói việc Mẫu bà làm việc trong cung.

(37) Nguyên văn: Phong thủy豊水Mông tuyền蒙泉: đều có ý chỉ đạo hiếu nghĩa với cha mẹ.

(38) Chấn cung 震宮: chỉ cung của Thái tử. Có ý chỉ Mẫu bà là nhũ mẫu cho Thái tử hoặc Thế tử.

(39) Nguyên văn: tỉnh dũng kì mộc / 井湧其木giếng phun ra gỗ. Ý nói điềm lành, khơi giếng đào được gỗ quý để xây dựng.

(40) Thung thu 椿楸: đều là các loại gỗ tốt để trang trí xây dựng.

(41) Nguyên văn: Nhất bát nhất bình, nhất huân tam dục一缽一瓶一薰三浴/ Ý nói tu hành thanh sạch, thành kính.

(42) Nguyên văn: Kích nhưỡng dao cù, Hàm bộ cổ phúc / 擊壤謠衢含哺鼓腹: Nói cảnh già trẻ trai gái vỗ trống đất, vỗ trống bụng ca ngợi công đức của bà Mẫu thị.

(43) ? 1 chữ bị mờ, liên quan đến tên người soạn.

Thư mục tham khảo

1.Hà Văn Tấn - Phạm Thị Tâm: Cuộc kháng chiến chống xâm lược Nguyên - Mông thế kỷ XIII. Nxb. KHXH, H. 1972.

2.Trần Quốc Vượng - Vũ Tuân Sán: Xác định địa điểm Đông Bộ Đầu. Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 77, 1965.

3.Đào Duy Anh. Đất nước Việt Nam qua các đời. Nxb. Thuận Hóa, Huế, 1995, tr.227.

4.Nguyễn Thúy Nga - Nguyễn Văn Nguyên, Địa chí Thăng Long Hà Nội trong thư tịch Hán Nôm. Nxb. Thế giới, H. 2005, tr.509-605.

5.Trần Trọng Kim: Việt Nam sử lược. Bộ Giáo dục Trung tâm học liệu xuất bản, S.1951.

6.Tuyển tập văn bia Hà Nội. Nxb. KHXH, H. 1978.

7.Đại Việt sử ký toàn thư. bản năm Chính Hòa thứ 18 (1697) Nxb. KHXH, H. 2004.

8.Khâm định Việt sử thông giám cương mục.Nxb. Giáo dục, H. 1998.

9. http://hatoc.org/read.php?

10. Lưu Đình Tăng: Bia chùa Hồng Phúc, in trong Thông báo Hán Nôm học 1996 (tr.362-366).

11.http://tudien.daitangkinhvietnam.org/ index.php?title

12. http://www.thientam.vn/index.php/

13. http://www.dongtac.net/spip.php/

14.http://www.hanoi.gov.vn/hanoiwebs1/vn/huongtoi1000nam/

15. 皇越地輿志, A.1074. Viện nghiên cứu Hán Nôm, tờ 27b.

16. 辭願,商務印書館.北京.2002./.

(Tạp chí Hán Nôm, Số 2(99) 2010; Tr. 67-77)