NGỮ ÂM TIẾNG VIỆT VÀ NHỮNG VAY MƯỢN TỰ HÌNH CHỮ HÁN QUA CUỐN TAM THIÊN TỰ

NGUYỄN ĐÌNH HÒA

Đại học Southern Illinoise

1. Trong số những cuốn sách giáo khoa dạy tiếng Hán (với tư cách là một ngoại ngữ truyền thống kinh điển) cho học sinh, và thường được xem như là những cuốn “từ điển văn hóa”, có Nhất thiên tự [Nguyễn Đình Hòa 1963 & 1989], Tam thiên tự, Ngũ thiên tự [Nguyễn Đình Hòa 1973], Tự Đức thánh chế tự học giải nghĩa ca [Chen 1971; Nguyễn Hữu Quỳ 1971; Nguyễn Đình Hòa 1988]. Tất cả những sách giáo khoa trên đều dùng thơ Việt như là một phương thức ghi nhớ để dạy chữ Hán cùng những lời chua nghĩa bằng tiếng bản địa được ghi bằng chữ Nôm (chữ của phương Nam hay chữ viết bình dân) [Nguyễn Đình Hòa 1959 & 1990].

Trong khi những cuốn sách khác đều dùng thể thơ lục bát, Tam thiên tự dùng thể thơ bốn chữ với sơ đồ vần như sau:

THIÊN trời ĐỊA đất 天俼地坦

CỬ cất TỒN còn 舉拮存群

TỬ con TÔN cháu 子岞孫刯

LỤC sáu TAM ba 六婅三倈

GIA nhà QUỐC nước 家茹國搩

TIỀN trước HẬU sau 前略後

Trong bài viết nhận định về cuốn Tự Đức thánh chế tự học giải nghĩa ca (cuốn Tự điển Hán Việt của vua triều Nguyễn) [Nguyễn Đình Hòa 1988], Nguyễn Trần Huân đã giới thiệu một bản in Hải Phòng do Xuân Lan in năm 1911 và một bản in ở Hà Nội do Ninh Hà in năm 1935, TS. Nguyễn Trần Huân [1974: 366] viết rằng bản in sau do Ngô Thì Sỹ (1726 - 1780) là soạn giả của bảng từ này vào năm 1776 [377].

Theo sự hiểu biết của người viết, có hai bản in khác: một bản biên tập bởi học giả Petrus Trương Vĩnh Ký (ông vốn là người thông thạo nhiều thứ tiếng) tại Sài Gòn năm 1898 và một bản biên tập bởi một nhà Phật học Đoàn Trung Còn, do Trí Đức Tòng Thơ xuất bản tại Sài Gòn năm 1959. Lê Văn Quán [1981: 168-169] cho biết Thư viện Khoa học xã hội (Hà Nội) có đến sáu bản mang tên Tam thiên tự giải dịch quốc ngữ khắc in dưới triều Duy Tân, thêm vào là một văn bản sớm hơn (được tìm thấy ở cuốn Đạo giáo nguyên lưu của Hòa thượng Phúc Điền). Văn bản này, theo ông, mang tên Tam thiên tự toản yếu, ông cũng cho biết thời điểm in là niên hiệu Thiệu Trị thứ 5 (1845).

Trong một bài viết năm 1973, chúng tôi đã sử dụng tư liệu do TS. Đỗ Linh Thông (Vienna, Virginia) gửi tặng, cuốn sách tên là Tam thiên tự giải dịch quốc ngữ do cha Vũ Khoa (nhà thờ Phát Diệm) biên tập và xuất bản vào cuối mùa thu năm Mậu Thân Duy Tân thứ 2 (1908). Trang nhan đề cuốn sách xác nhận rằng bản này là bản in lần thứ hai theo bộ ván lưu trữ ở nhà thờ Phát Diệm, với giá bán là 0.30 đồng.

Trong lời giới thiệu dài 52 dòng được viết bằng chữ Hán và chữ quốc ngữ, cha Vũ Khoa [1908: 1-4] nhận là không có thông tin nào về tác giả cuốn từ điển Hán Việt này, rằng đó phải là một học giả rất uyên thâm [Lời nói đầu, dòng 1-2]. Nhưng thực ra, Tam thiên tự không phải là tác phẩm của tác giả khuyết danh. Trong bài viết công bố trên tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, cố học giả Trần Văn Giáp, trong khi thảo luận về nguồn gốc chữ Nôm [Trần: 1969: 7-24], phát hiện ra rằng tác giả của Tam thiên tự hay Tự học toản yếu là Ngô Thì Nhậm (một học giả, thi nhân, nhà sử học) [Trần 1969: 14-17], chứ không phải là thân phụ của ông như theo sách của Nguyễn Trần Huân năm 1974. Điểm này đã được Đào Duy Anh khẳng định trong cuốn chuyên luận về chữ Nôm [1975: 123] cũng như Trần Văn Giáp [1990: mục 215: 14-17]. Ngô Thì Nhậm (1746-1803), cũng giống như thân phụ ông (1726-1780), sinh ra trong một gia đình danh tiếng tại làng Tả Thanh Oai (làng Tó) - một làng nổi tiếng về Nho học [1984: 324-325].

2. Một số bản quốc ngữ là Lê Văn Quán đề cập đến trong cuốn chuyên luận năm 1981 [160-170] & [176-177] và một số bản chúng tôi vừa tìm thấy tại thư mục quốc gia Paris đều là những bản in sau bản Trương Vĩnh Ký năm 1898, và gần đây hơn là bản Trí Đức Tòng Thơ năm 1959. Như bản phiên và biên tập của Trương Vĩnh Ký, bản Trí Đức Tòng Thơ không chua chữ Nôm mà chỉ chua chữ Hán và chữ quốc ngữ. Vì vậy, trong chuyến tới Nakang (Đài Bắc) vào tháng 1 năm 1989, chúng tôi rất mừng khi tìm được một bản in năm 1939 tại Thư viện Fu-Tsu-nien của viện Sử Triết - Viện Hàn lâm Sinica (Đài Loan).

Không có tên tác giả trên bìa cuốn sách này, chỉ thấy ghi là được in ở nhà in Thụy Ký và bán tại hiệu sách Quảng Thịnh (115 phố Hàng Gai, Hà Nội), giá bán là 1 đồng Đông Dương. Sách có 150 trang, mỗi trang có 20 chữ Hán xếp làm bốn cột, được đọc từ trên xuống dưới theo chiều từ trái sang phải. trong một cột, mỗi mục từ bao gồm: (1). Một chữ Hán, như 天; (2). Âm Hán Việt, thiên; (3). Chữ Nôm dùng để ghi nghĩa tiếng Việt; (4). Phần phiên âm quốc ngữ, giời 俼; (5). Từ tương đương trong tiếng Pháp, ciel. Ví dụ:

天Thiên

俼Giời ciel

地Địa

坦Đất terre

Chúng tôi so sánh bản 1939 và bản 1908 chủ yếu tập trung ở phần chữ Nôm được dùng để dịch sang tiếng Việt và lời giải thích tương ứng.

3. Tuy nhiên, chúng tôi trước tiên sẽ nghiên cứu lời nói đầu của Ngô Thì Nhậm để thấy rõ ý định của ông khi bắt đầu biên soạn cuốn sách này. "Thiếu thời tôi có cơ hội học văn chương bây giờ lúc làm quan, mỗi khi nghi ngờ về nghĩa của một chữ, tôi hỏi những người học rộng và cùng thảo luận, giải quyết những vấn đề liên quan. Sau khi lên làm ở Bộ Công, được đọc những cuốn sách hay, tôi thường tra những chữ khó trong các tư liệu khác nhau; những gì tôi hiểu thì thu thập và chỉnh lý lại, rồi dịch và làm lời chua, nghĩa được đặt liền với chữ ghi âm. Tôi tạm gọi đây là một bản sao đại thể của Tự học toản yếu. Sau khi viết xong, tôi đem khắc in thành sách.” [Trần: 16; 1990: 14-16].

Dù bảng từ này “chỉ là một cây giữa rừng, một giọt nước giữa biển” như Ngô Thì Nhậm nói [Trần 1969: 16; 1990: 14-16], nhưng văn bản mang tính Việt tạo này rất khác so với Tam thiên tự của Chu Hưng Tự, khác ở chỗ nó sử dụng vần lưng: chữ thứ tư của dòng này bắt vần với chữ thứ hai của dòng sau (750 câu).

4.1. Trước nhất, cuốn sách có một số từ cổ mà ngày nay không còn được sử dụng nữa hoặc chỉ dùng trong các từ ghép. Ví dụ: bợm 姂(con điếm) 28b, bui 戞 (chỉ có) 36a, chiêu 昭 (bên trái) 61b, chỉn㐱(rất, thực là) 37a, chưng 烝 (ở, vì) 26a, đã 乑 (khỏi ốm 53b), đẳng 等 (cấp), đau đáu 乣尦 (lo lắng) 50a, đùm 皅 (gói) 27a, ghẽ 技 (chia) 64a, ghín 謹(kính cẩn) 12b, gìn 廛 (cầm giữ) 51a, hen 栢 (ho) 56b, kín 謹 (mang, gánh) 28a, lét 姧 (liếc mắt) 13a, luống 浕 (phí, uống) 38a, mắng 渕 (nghe) 48b, náu 鬧 (trốn) 27b, nhà trò 茹路 (hề diễn) 29b, níp 饠 (cái nắp) 23b, tõi 撮 (tìm kiếm) 51b, thày mo 柴謨 24b, thửa 所 (của nó, của anh ấy) 25b, vã 土韋 (đi xa) 33a, vãi 壊 (gieo hạt) 38b...

4.2. Bản 1908 có một số từ có lẽ là từ địa phương của vùng công giáo Phát Diệm và Bùi Chu, ví dụ như lả 把 (3b, Lời nói đầu: 懄冊吏把冊chữ sách lại lả sách) với lả nghĩa là “trả ơn” chua cho chữ báo 報 (15b); “trả lại” chua cho chữ hoàn 還 (19a); “đáp lễ” chua cho chữ thù 酬 (49b). Động từ này rõ ràng là cũng như từ Blả [De Rhodes 1651], lái 鞩 (28a) chua chữ quả 旜 [cn. Blái trong De Rhodes 1651], vuối 貝 (3a, 4b, 49a) “cùng với”.

4.3. Tất cả những từ bắt đầu bằng / r-/ được phiên âm bằng những chữ có âm Hán Việt là / l /: ra 口卥 2b, 4a; rau 蔞 15b, 17a; rau 葈 (nhau thai) 27b, rỡ ràng 摖帲 25a; răn 竃 30b; răng 靭 29b; rất 慄49a; râu 鏓 15a; rét 洌 49b; rễ 媀 11b, 12b; rêu 繤 64a; rình 伶 35b; rìu 粶 13a; rõ 賋 2b, 4a; roi 檑 40b; ròm 燌 13a; rồi 耒(nhàn rỗi) 34a; rồng 纅 16b; rộng 鋥 21b, 27a, 53a; rơi 崊 24b; ruồi 晍 17b; ruộng 蜽 11b, 28b; ruột 婮 14a; rừng 峑 14a.

4.4. Đáng chú ý là có sự nhầm lẫn giữa phụ âm / l- / và / n- /: bản Vũ Khoa ghi loãn cho noãn (trứng) 27b.

5. Các mục từ Hán Việt vốn đã thú vị vì trong một số trường hợp, gồm cả những chữ ít gặp, thì phần giải lại có những nét nghĩa rộng hơn so với nghĩa gốc trong tiếng Hán. Ví dụ: hang 虫亢(kén tằm) 52b được chua là thằn lằn 忇氜; Biêm 砭(Hòn đá dùng để giặt) 53a, được chua là mài 砙; Phất 犭弗 (đười ươi) 55b được chua là lợn lòi 妌噑; thích (gai) 62b được chua là bướu cây 苼夛; Tương 緗(lụa vàng mà nhẹ) 64b được chua là vàng.

6. Tiếp nữa, các tự dạng Nôm trong Tam thiên tự khác với các chữ ở giai đoạn sớm hơn. Trong khi các tự dạng sớm hơn có xu hướng phản ánh ngữ âm lịch sử, sử dụng phép giả tá, thì chữ Nôm trong Tam thiên tự thường dùng phép hình thanh - chỉnh âm bằng cách thêm yếu tố trỏ nghĩa, thường là bộ thủ chân 觮16b cũng viết (cv) chân真 trong Bạch Vân am quốc ngữ thi tập (BV) của Nguyễn Bỉnh Khiêm; con岞 11a cv con昆 trong BV hay trong Truyền kì mạn lục (TKML); dại 塮 15a cv 曳 trong TKML; đỏ 雼 17a cv 覩 trong BV; đủ 霊 11a cv 堵 trong TKML; giục 滙33b cv 逐 trong TKML; khen 慿 19b cv 看 trong TKML; mai 旦枚 (buổi sớm) 13b cv 埋trong BV; ngửa 辀13b cv 語trong từ điển Taberd hay TKML; nhịn 口忍28a cv 忍trong TKML; no琘21a cv 奴trong BV; thăm 渘30a cv 探trong TKML; thấy 獕23b cv 体trong TKML; thơ 詩25b cv 撪trong BV; thử 試42b cv 此trong TKML; xanh 籑cv 青trong BV...

7. Tất cả những từ bắt đầu bằng phụ âm đôi TR- trong tiếng Việt hiện đại đều được ghi bằng những chữ có thuỷ âm / l- /, đây cũng là điểm mà một số học giả cho rằng đó chính là yếu tố thứ hai của tổ hợp phụ âm trong tiếng Việt trung đại, như ghi nhận trong từ điển của De Rhodes năm 1651 [Gregerson 1969; Nguyễn 1986]: 狝ghi trai (con trai) 16b; 娋ghi trẻ 11b; 撩ghi treo 7b; 撩ghi trêu 30b; ghi tròn 21b; 瑇ghi trong 12b; 粇ghi trôi 20a, 20b; 口耒ghi trối 51a; 擡ghi trống 13b; 炶ghi trồng 22b; 氵蘭ghi trơn 33b; 略ghi trước 48a...

8. Hơn nữa, nhiều từ có thủy âm / s- / ở Hà Nội và / ∫- / ở Sài Gòn được ghi bằng cách kết hợp những yếu tố thủy âm / l- /, điều này chứng tỏ từng có tổ hợp phụ âm / sl- /, như trong: 瀝ghi sạch 27a; 讍ghi sân 20b; 焵ghi sâu 15b, 66a; 螻ghi sâu 22a; 芁ghi soi 19b, 37b; 礌ghi sỏi 51b; 夲ghi sóng 21b, 45b; 芁ghi sôi 34b; 槣ghi sông 18a, 24a; 撡ghi sống 20a, 39a; ghi sớm 23a, 29b; 檋ghi sưng 29a...

Trong trường hợp ghi 巨郎sáng 25a, 30b, thì rõ ràng là tổ hợp phụ âm / kl- / được ghi bằng một dấu phụ như [Nguyễn 1989: 19-21].

9. Về hiện tượng từ láy mà cuốn sách liệt kê, chúng ta có thể nói rằng, cùng với những chữ láy hoàn toàn như ầm ầm 喑喑64a, đa đa 多多56b, mành mành 襊襊66a, le le 離離58b, mờ mờ 糵糵59b, ồ ồ 61b, ... một số dạng (a) phản ánh thanh tương ứng, thanh ngang/bằng xuất hiện cùng với hỏi, sắc và thanh huyền xuất hiện cùng với thanh ngã/ nặng; (b) chứng tỏ sự chuyển đổi giữa các âm tắc thanh hầu và âm mũi; hay (c) chứng tỏ mối quan hệ song song của độ cao nguyên âm (u-i, ô-, o-):

(a) chăm chắm<chắm chắm 占<占<55b

Đau đáu < đáu đáu 乣叺60b

Năm nắm < nắm nắm 朩捻55b

Ong óng < óng óng 忄雍忄雍64a

Phơi phới < phới phới 派派64a

Rầy rẫy < Rẫy rẫy 汜汜60b

Vò võ < Võ võ 宇宇55b

Vòi vọi < vọi vọi 堺堺55a

(b) Cun cút < Cút cút 阾鐄56b

(c) Thủng thỉnh 舂請58b, 62a

Mông mênh氵蒙溟56b

10. Các bản in 1908 và 1939 phản ánh tiếng địa phương của Phát Diệm và Hà Nội khá rõ; điều này được trình bày theo các cặp chữ Nôm dưới đây:

雤vắn thay vì ngắn, dưới 短ĐOẢN

把lả/ trả thay vì 者giả, dưới 報BÁO

全侖lọn thay vì 淿trọn, dưới 全TOÀN

須tua thay vì 年宜nên, dưới 須TU

鬧náu thay vì 玌dấu [cv giấu], dưới 隱ẨN

鞩lái thay vì 果至trái, dưới 旜QUẢ

土韋vã thay vì 步bộ, dưới 陸LỤC

木渉錽máy rối thay vì木渉錽máy dối, dưới 儡LỖI

11. Bản in 1908 tỏ ra được biên tập cẩn thận hơn bản in 1939 (bản này nhiều chỗ không theo phép chính tả). Như dưới chữ trì 遲viết nhầm là chì [tr.22], 遲甚chua là chậm không bắt vận với âm -ầy:

速TỐC 瀬chóng遲TRÌ 囜chầy

雲VÂN 詸mây火HỎA 帞lửa

Hơn nữa còn có

必TẤT 乙ắt 須TU 須tua

寺TỰ 廚chùa郵BƯU 驛dịch

Bản in 1908 (22b) dùng tua để chua cho TU, tua là từ cổ hay được dùng hơn nên年宜trong bản 1939: 32. Tiếp nữa:

尉UÝ 官尉(Quan úy) 丞THẰNG 官丞(quan thằng)

齒XỈ靭răng眸MÂU 姫mắt

Bản in 1939 (tr.50) đọc 丞là thừa, trong khi bản Vũ Khoa đọc là thừng (như thằng), bắt vần với răng (29b).

Về chữ Hán 炒sao, lời chua 火正rang (1939: 68) không chính xác bằng 粓thui (1909: 36a) bởi chữ bắt vần với nó ở dòng dưới là đồi.

燎LIÊU 嘥đốt炒SAO 粓thui

巖NHAM 讛đồi 穴HUYỆT 魯lỗ

12. Ai cũng thừa nhận rằng chữ Nôm được dùng theo những dạng thức mà cá nhân người viết/ người chép chọn lựa hay ghi nhớ. Tuy nhiên, tác giả vô danh của bản in năm 1939, ngoài lời chua bằng tiếng Pháp, còn tỏ ra có nhiều thiếu sót và nhầm lẫn (ở trang 61, cột thứ 3 thứ 4 có chữ Hán và chữ Nôm tương đương bị lẫn lộn). Vì vậy, có thể nói rằng bản in này không trung thành với những đóng góp của Ngô Thì Nhậm, và rằng, cuốn in trước, với một số dị bản, gồm cả những vấn đề quan yếu của nó, là cuốn giáo khoa hữu ích và là công cụ nghiên cứu giá trị hơn.

Trần Trọng Dương dịch

Nguyên bản tiếng Anh: Vietnamese Phonology and Graphemic Borrowings from Chinese: the Book of 3000 Characters Revisited của cố GS. Nguyễn Đình Hòa (1924 - 2001) đăng tải trên www.sealang.net/mks/copyright.htm Mon - Khmer Study (MKS) 20: 163-182 (c) 1992. Xin cảm ơn chị Trần Uyên Thi đã hiệu chỉnh những sai sót trong quá trình chuyển ngữ.

Tam thiên tự. Quảng Thịnh, Hà Nội.

Cao Hữu Lạng: Hán - Nôm Books in Vietnam until the End of the Nguyen Dynasty. Vietnam Courier, 08. 26-29, 1982.

Chen Ching-ho: Tự Đức thánh chế tự học giải nghĩa ca. The Chinese University of Hongkong. Hongkong, 1971.

Đào Duy Anh: Chữ Nôm - Nguồn gốc, cấu tạo, diễn biến, Nxb. KHXH, H. 1975.

Alexandro de Rhodes. Dictionarivm Annamiticivm - Lusitanvm - Latinvm, Sacre Congragationis de Propagada fide Cardinales. ROME, 1651.

Đoàn Trung Còn: Tam thiên tự, (Q1). Trí Đức Tòng Thơ, Sài Gòn 1959.

Gregerson, Kenneth J.: A Study of Middle Vietnamese Phonology. Bulletin de la Sociéte des Etudes Indochinoises, Nouvelle série, Tome XLIV, No.2 (Deuxième trimester), 131-193, 1969.

Lê Văn Quán: Nghiên cứu về chữ Nôm, Nxb. KHXH, H. 1981.

Minea, Toru: Etsunan Kanjion no Kenkyu. Studies o­n the Sino - Vietnamese. Toyo Bunko. Tokio, 1972.

Ngô Thì Nhậm: Tam thiên tự giải âm (Tự học toản yếu). Phú Văn đường, H. 1831.

Ngô Thì Nhậm: Tam thiên tự giải dịch quốc ngữ. Vũ Khoa (biên tập). Tổng Đường Phát Diệm, 1908.

Nguyễn Bỉnh Khiêm: Bạch Vân am quốc ngữ thi tập, Xuân Phúc (phiên âm), Nouvelle série. Tome XLIX, No.4, 607-850, 1974.

Nguyễn Dữ: Truyền kỳ mạn lục, Nguyễn Trần Huân (dịch chú). Gallimard, Paris, 1962.

Nguyễn Đình Hòa: Chữ Nôm: the Demotic System of Writing in Vietnam, Journal of American Oriental Society 79.4.270-274, 1959.

Nguyễn Đình Hòa. The Book of Three Thousand Characters: an 18th Century Chinese - Vietnamese Dictionary, Paper presented at the 183rd Meeting of American Oriental Society, 1973.

Nguyễn Đình Hòa: De Rhodes’ Dictionary (1651). Paper in Linguistic 19.1.1-18, 1986.

Nguyễn Đình Hòa. 1987a. Bishop Taberd’s Vietnamese - Latin Dictionary (1838), Paper presented at the Biannual Meeting of the Dictionary Society of North America, St. Joseph’s University, Philadenphia, PA.

Nguyễn Đình Hòa: 1987b. On Cultural Dictionaries in Vietnamese. Lexicographica (Tubugen) 3/1987, 142-157.

Nguyễn Đình Hòa: Tự Đức thánh chế tự học giải nghĩa ca: a 19th - Century Chinese - Vietnamese Dictionary. Paper presented at the 21st International Conference o­n Sono-Tibetan Languages and Linguistics, University of Lund, Lund. Sweden, 1988.

Nguyễn Đình Hòa: The Book of o­ne Thousand Characters: Nhat Thien Tu. Carbondale, IL: Asia Book. [Vietnam Culture Series, No.2], 1989.

Nguyễn Đình Hòa: Graphemic Borrowing from Chinese: the Case of Chữ Nôm- Vietnamese’s Demotic Script. The Bulletin of the Institute of History and Philology. Academia Sinica. Vol.LXI, Part II. Taipei, Taiwan, China, 1990.

Nguyễn Hữu Quỳ (Phương Thủ): ed. Tự Đức thánh chế tự học giải nghĩa ca. Tập 1. Q.I-II, Kham dư loại. Q.III-V. Nhân sự loại. Saigon: Phủ Quốc vụ khanh đặc trách văn hóa, 1971.

Nguyễn Khắc Kham. Chu Nom or the Former Vietnamese script and its past Contribution to Vietnamese Culture, “Area and Culture Series (Tokyo, Japan) 24.171-189, 1974.

Nguyễn Ngọc San: Chữ Nôm và văn bản chữ Nôm, in trong Cơ sở ngữ văn Hán Nôm. T.IV, Phần 2. Lê Trí Viễn cb. Pp.184-355. H. Giáo dục, 1987.

Nguyễn Phú Phong. A Propos du Nom, écriture Démotique Vietnamienne, Chíe de Linguitique Arie Orientale 4 (Sept). 43-55, 1978.

Nguyễn Quang Xỹ & Vũ Văn Kính: Tự điển chữ Nôm, Trung tâm học liệu, Saigon 1971.

Nguyễn Tài Cẩn: Nguồn gốc và quá trình hình thành cách đọc Hán - Việt, Nxb. KHXH, H. 1979.

Nguyễn Tài Cẩn & N.V Xtankevich: Điểm qua vài nét về tình hình cấu tạo chữ Nôm. Ngôn ngữ 28.15-25; 29.14-24, 1976.

Nguyễn Tài Cẩn & N.V Xtankevich: Một số vấn đề về chữ Nôm. Đại học và Trung học Chuyên nghiệp, 1985.

Nguyễn Trần Huân (dịch chú): Vaste recuel de legends merveilleuses (Truyen ki man luc) by Nguyen Du, Gallimard. Paris 1962.

Nguyễn Trần Huân: Review of Chen Ching - ho, Tự Đức Thánh chế tự học giải nghĩa ca, Bulletin de l’Ecole Francaise d’Extreame - Orient 61.365-371, 1974.

Schneider, Paul: Nguyễn Bỉnh Khiêm, Porte-Parole de la Sagesse Populaire: le ‘bạch vân am quốc ngữ thi tập’, Bulletin de la Société des Etudes Indochinoises, Nouvelle Série 49.4. 607-850, 1974.

Schneider, Paul: Les Idéogrammes Vietnamiens: Etude sur l’Ecriture Nôm au XVI ème Sièrie, Nice: Approchess Asie. Cahier du C.E.R.A.C, 1979.

Schneider, Paul: Son et Signification dans les Idéogrammes Vietnamiens, The Vietnam Forum 12.1-19, 1988.

Taberd, Jean Louis. Dictionarium Annamitico - Latinum. Serampore: J.C Marshman, 1838.

Takéuchi, Yonosuké 竹内与之助: Tự điển chữ Nôm, Tokyo: Daigakusiorin, 1988.

Tomita, Kenji富田健次: Chữ Nôm - the former Vietnamese demotic script - its Structure and Origin. Đông Nam Á Nghiên cứu (Osaka) 17.1. 85-98, 1979.

Trần Văn Giáp: Lược khảo về nguồn gốc chữ Nôm, Nghiên cứu Lịch sử 127.7-25, 1969.

Trần Văn Giáp: Tìm hiểu kho sách Hán Nôm: Nguồn tư liệu văn học sử học Việt Nam, T.1, Nxb. Văn hóa, H. 1984.

Trần Văn Giáp: Tìm hiểu kho sách Hán Nôm: Nguồn tư liệu văn học sử học Việt Nam, T.2, Nxb. KHXH, H. 1984.

Trương Vĩnh Ký P.J.B: Grammaire de la Langue Annamite, Guilland et Martinon, 1883.

Trương Vĩnh Ký P.J.B: Tam thiên tự giải âm. Tự học toản yếu. Rey et Curiol, Saigon 1898.

Trương Vĩnh Ký: Ecriture en Annam. Bulletin de la Société des Etudes Indochinoises de Saigon (Premier semestre), pp.5-9. [Exxtrait de ‘Annam polique et social de Petrus Ky]. 1888.

Tự Đức.1898 (1971). Tự Đức thánh chế tự học giải nghĩa ca, T.1, cuốn 1-5, ed Nguyễn Hữu Quỳ, Saigon: Phủ Quốc vụ khanh đặc trách văn hóa. 1971; Cuốn 1-13, ed Trần King Hòa, The Chinese University of Hong Kong, Hong Kong 1971.

Viện Ngôn ngữ học: Bảng tra chữ Nôm. Nxb. KHXH, H. 1976.

Vũ Khoa (biên tập): Tam thiên tự giải dịch quốc ngữ, Phát Diệm tổng đường. Phát Diệm. 1908.

Vũ Văn Kính & Nguyễn Văn Khánh: Tự vị Nôm, Đại học Văn khoa, Saigon 1970.

Wen Yu: The Formation of the Chu Nom and its Relation to Chinese Character. Yenching journal of Chinese Studies 14 (Dec). 201-242, 1933.

Schneider, Paul: Nguyễn Bỉnh Khiêm, Porte-Parole de la Sagesse Populaire: le ‘Bạch Vân am quốc ngữ thi tập’, Bulletin de la Société des Etudes Indochinoises, Nouvelle Série49.4. 607-850, 1974.

Schneider, Paul: Vấn đề đặt thời điểm cho các tác phẩm viết bằng chữ Nôm: Nói về cuốn Tam thiên tự. Diệu Pháp (Nice, Fr), 1979./.

(Tạp chí Hán Nôm, Số 3(88) 2008; Tr.18-24)