Ngư tiều y thuật vấn đáp trong tủ sách đông y thời Nguyễn (Tạp chí Hán Nôm, Số 6(103) 2010; Tr.56-62)
NGƯ TIỀU Y THUẬT VẤN ĐÁP
TRONG TỦ SÁCH ĐÔNG Y THỜI NGUYỄN
NGUYỄN THỊ DƯƠNG
ThS. Viện Nghiên cứu Hán Nôm
Trong thư tịch Đông y Việt Nam nói chung cũng như thời Nguyễn nói riêng, Ngư tiều y thuật vấn đáp của Nguyễn Đình Chiểu có một vị trí khá đặc biệt, không chỉ bởi nó là tác phẩm tiêu biểu duy nhất hiện còn của Đông y phía Nam cuối thế kỷ XIX mà đó còn là cuốn y thư diễn Nôm kinh điển y văn Trung Hoa đồ sộ nhất Việt Nam thể hiện một cách độc đáo dưới dạng tiểu thuyết, theo kiểu vấn đáp. Bởi thế Ngư tiều y thuật vấn đáp đã được nhiều thế hệ sau quan tâm giới thiệu, chú giải song chủ yếu vẫn chỉ được giới thiệu dưới góc độ một tác phẩm văn học yêu nước(1). Vấn đề học thuật Đông y trong Ngư tiều y thuật vấn đáp chưa được tìm hiểu toàn diện và thấu đáo, và vì vậy vẫn là vấn đề cần được đặt ra.
Ngư tiều y thuật vấn đáp (trở xuống viết tắt là Ngư tiều) là sách để dạy học thuốc, hành nghề y. Con đường tới rừng y đầy gian nan trắc trở, để tới được đích ấy người ta phải trang bị đầy đủ hành trang và phải vượt qua nhiều thử thách; trong Ngư tiều nó đã được hình tượng hóa một cách sống động qua những “ải”, những “động”, những “truông”, những “bến”, “rừng”… như ải Nhân khu, truông Âm chất, am Bảo dưỡng, bến Ngũ hành, non Lục khí, rừng Bản thảo… Nội dung y học trong Ngư tiều được trình bày trước hết là về đặc trưng cấu tạo cơ thể người (nhân khu), rồi tiếp đến các yếu tố thiên nhiên, môi trường trong mối tương quan, tác động tới cơ thể con người (ngũ vận, lục khí), sau mới là các khoa cụ thể như bản thảo, mạch học, châm cứu, ngoại khoa, thương hàn, phụ khoa, nhi khoa. Nguyễn Đình Chiểu đã tiếp thu quan niệm Đông y với triết lý nhất nguyên luận, xuất phát từ quan niệm nhân thân tiểu thiên địa để nhìn nhận về tình trạng sức khỏe con người. Những kiến thức này đều không nằm ngoài các kinh điển y văn Trung Hoa mà bất cứ người nào muốn theo nghề y đều phải đọc, như muốn hiểu về cây cỏ, tính chất vị thuốc và cách bào chế thì phải biết Bản thảo(2), rồi Lôi Công bào chế(3);muốn tìm hiểu căn nguyên của bệnh phải đọc Tố vấn(4; muốn học về các bệnh ngoại cảm thì phải đọc Trương Trọng Cảnh(5), bệnh nội thương thì đọc sách Đông Viên(6); tạp bệnh học phép Đan Khê(7); mạch kinh đọc sách Vương Thúc Hòa(8); khoa châm cứu đọc sách Hoàng Phủ Mật(9)… Trong Ngư tiều còn nhắc tới nhiều tên sách khác như Kim quỹ ngọc hàm(10), Bệnh nguyên, Yếu chỉ(11), (Nho môn) sự thân(12), Mạch thư san ngộ(13), Y quán(14), Vạn bệnh hồi xuân(15), Vĩnh loại kiềm phương(16), Thể nhân vựng lục(17), Nhự đạm, Âm hỏa(18), Hoàng Đình kinh(19), Âm phù kinh(20), Dịch kinh… Song có thể thấy, được trích dẫn nhiều hơn cả vẫn là sách Y học nhập môn - một cuốn y học toàn thư của Lý Đĩnh đời Minh.
Y thư nhiều vô vàn song Nguyễn Đình Chiểu cũng nhận thức được một sự thực là các sách y học trong quá trình truyền từ đời nọ sang đời kia không thể tránh khỏi những sai sót “Người sau lấy việc công truyền, Tới trong có chỗ chú biên lỗi lầm”; nên ông đọc sách với tinh thần chủ động và khuyên người học nên đào sâu suy nghĩ, tìm tòi, khám phá, những chỗ hay thì phải biết phát huy, mở rộng theo sở đắc của mình.
… Hỡi ai muốn trọn đạo tâm,
Xét nguồn, tỏ gốc, rộng tìm trong Kinh.
Nghĩa trong Kinh biết đặng tinh,
Chỗ hay nương lấy ý mình suy ra.
Lại coi các sách bách gia,
Chiết trung hai chữ, mặc ta học đòi …
(câu 887-892)
Và tinh thần ấy cũng đã được thể hiện ngay trong kết cấu nội dung của Ngư Tiều. Như trên đã nói, Ngư tiều chịu nhiều ảnh hưởng từ Y học nhập môn của Lý Đĩnh đời Minh song không phải là Nguyễn Đình Chiểu không có sáng tạo khi tham khảo sách này. Y học nhập môn gồm bảy quyển khá đồ sộ thì Ngư tiều chỉ với hơn 3500 câu nhưng cũng trình bày đủ các nội dung cơ bản như trong Y học nhập môn như kinh lạc, tạng phủ, châm cứu, bản thảo, ngoại cảm, thương hàn, nội thương, tạp bệnh, phụ khoa, nhi khoa, ngoại khoa. Có thể thấy trong Ngư tiều các đoạn trích nguyên văn theo Y học nhập môn là nhiều nhất(21), nhưng bên cạnh đó, tác phẩm cũng là một sự tích hợp của nhiều kinh điển y dược khác như Tố vấn, Mạch kinh, Bản thảo, Hải thượng, Bảo anh... Những tri thức y học ấy được Nguyễn Đình Chiểu diễn đạt dưới hai hình thức, đó là một số đoạn trích dẫn dùng nguyên văn chữ Hán, còn lại được diễn lại bằng chữ Nôm với một lối diễn đạt bằng những câu thơ dân dã, chất phác, không chỉ sát với nguyên bản mà đôi chỗ còn có sáng tạo.
Chẳng hạn ở Y học nhập môn, mục Vận khí viết:
“自天支兄弟次序言之甲乙東方木也丙丁南方火也戊已中央土也庚辛西方金也壬癸北方水也” (Tự thiên chi huynh đệ thứ tự ngôn chi Giáp Ất Đông phương Mộc dã, Bính Đinh Nam phương Hỏa dã, Mậu Kỷ Trung ương Thổ dã, Canh Tân Tây phương Kim dã, Nhâm Quý Bắc phương Thủy dã // Nói theo thứ tự lần lượt của thiên chi thì Giáp Ất ứng với Mộc ở phương Đông, Bính Đinh ứng với Hỏa ở phương Nam, Mậu Kỷ ứng với Thổ ở Trung ương, Canh Tân ứng với Kim ở phương Tây, Nhâm Quý ứng với Thủy ở phương Bắc). Trong Ngư tiều đoạn đó được diễn đạt như sau:
Dẫn rằng: mười chữ thiên can,
Anh em, thứ lớp rõ ràng chẳng sai.
Anh em một gái một trai,
Âm dương chia khác, lâu đài năm phương.
Giáp, Ất mộc ở Đông phương,
Bính, Đinh hỏa ở Nam phương tỏ tường.
Mậu, Kỷ thổ ở trung ương,
Canh, Tân kim ở Tây phương ấy thường.
Nhâm, Quý thủy ở Bắc phương,
Đều rằng chủ vận, sử đương việc trời.
(câu 413-422)
Theo quan niệm phương Đông, thập can được chia thành năm cặp (Giáp, Ất; Bính, Đinh; Mậu, Kỷ, Canh, Tân; Nhâm, Quý), trong đó mỗi cặp đều có một can thuộc dương, một can thuộc âm. Nguyên bản trình bày thiên can theo thứ lớp anh em, tương ứng với năm phương trong không gian. Tới văn bản của Nguyễn Đình Chiểu thì các cặp ấy được cụ thể hóa qua hình ảnh “một gái một trai” và “lâu đài năm phương”. Kiến thức rất trừu tượng của Đông phương về thời gian không gian được hình tượng hóa dưới ngòi bút của Nguyễn Đình Chiểu đã trở nên gần gũi và dễ hiểu hơn.
Hay để chuyển tải mục Hậu thiên sách Y học nhập môn “人之百病皆由水火不交故以後天坎離繼之血屬水氣屬火血陰而氣陽也離中虛真陰存焉坎中滿真陽寓焉陰陽虛實之機醫道思過半矣” (Nhân chi bách bệnh giai do thủy hỏa bất giao, cố dĩ hậu thiên Khảm Ly kế chi. Huyết thuộc thủy, khí thuộc hỏa, huyết âm nhi khí dương dã. Ly trung hư, chân âm tồn yên; Khảm trung mãn, chân dương ngụ yên. Âm dương hư thực chi cơ, y đạo tư quá bán hĩ // Trăm bệnh ở người phát sinh đều do thủy hỏa không giao nhau, cho nên mới lấy quẻ Khảm, Ly của Hậu thiên kế theo. Huyết thuộc thủy, khí thuộc hỏa, huyết âm còn khí dương. Quẻ Ly rỗng ở giữa [vạch âm], chân âm tồn tại ở đó; Quẻ Khảm đầy ở giữa [vạch dương], chân dương ngụ ở đó. Lẽ hư thực của âm dương, y đạo thường nghĩ sai tới một nửa). Nguyễn Đình Chiểu đã viết:
Hậu thiên Ly, Khảm vẽ hình,
Cho hay khí, huyết trong mình chủ trương.
Ly là hơi lửa, thuộc dương,
Khảm là nước máu, lẽ thường thuộc âm.
Song mà Ly trống vốn âm,
Khảm cung đầy giữa thật cầm chân dương.
Ấy chia hư thật, âm dương,
Nước đầy, lửa trống, khôn lường máy sâu.
Mạnh thời nước lửa hòa nhau,
Yếu thời nước lửa chia đau trong mình.
(câu 1467-1476)
Trong y lý phương Đông, ngoài yếu tố tiên thiên thì sức khỏe của con người phần nhiều chịu tác động của hậu thiên, được thể hiện qua mối quan hệ của quẻ Khảm và quẻ Ly - tượng trưng cho nước và lửa, nói rộng ra là huyết và khí, chân âm và chân dương. Khi thủy hỏa, âm dương hài hòa thì cơ thể khỏe mạnh, ngược lại cơ thể sẽ phát bệnh khi thủy hỏa, âm dương mất cân bằng. Quan điểm cơ bản này trong quan niệm y học phương Đông được Nguyễn Đình Chiểu làm rõ thêm so với nguyên bản Y học nhập môn bằng hai câu thơ “Mạnh thời nước lửa hòa nhau, Yếu thời nước lửa chia đau trong mình”.
Còn như đoạn:
Gái sinh, bảy tuổi răng thay,
Tóc lần lần rậm, phần đầy hơi âm.
Hai bảy thông mạch Xung, Nhâm,
Gọi “thiên quý chí” mở trầm nguyệt kinh…
… Con trai tám tuổi thận bồi,
Răng thay, tóc rậm, vừa ngôi tiểu đồng.
Hai tám hơi thận mới sung,
Rằng “thiên quý chí” mạch thông, tinh đầy…
(câu 1385-1444)
thì có thể thấy đó chính là Nguyễn Đình Chiểu đã diễn Nôm đoạn vấn đáp về “thiên quý” giữa Hoàng đế và Kỳ Bá trong thiên Thượng cổ thiên chân luận của sách Tố Vấn…
Trong quá trình trình bày về kiến thức y học, theo tinh thần của Thánh nhân xưa “bất trị dĩ bệnh, trị vị bệnh” Nguyễn Đình Chiểu cũng đã chú trọng phép dưỡng sinh, khuyên mọi người sống điều độ, thanh tâm quả dục, “giữ thân nuôi lòng”… đồng thời ông cũng hết sức đề cao y đức của người thày thuốc. Người thầy thuốc không những chỉ phải luyện rèn kiến thức nghề nghiệp, học đến nơi đến chốn, học phải có “hành” mà đồng thời còn phải trau dồi phẩm đức “Giữ nuôi khí huyết, ngăn lòng dục sâu” thì mới có thể cứu dân giúp đời. Chính xuất phát từ tinh thần ấy mà tác giả Ngư tiều - tiến xa hơn một bước so với Y học nhập môn - phê phán những hiện tượng tiêu cực, giả dối trong nghề y, đi trái với đạo đức, lương tâm của người thày thuốc chân chính. Ở đoạn gần cuối tác phẩm, Nguyễn Đình Chiểu đã dựng một cảnh tra án, gồm án thầy thuốc trái (đậu mùa), án thầy châm cứu, án thầy thuốc nam, án thầy pháp, án thầy chùa…, có lẽ đó cũng là một phần thực trạng của nền y học ở Việt Nam cuối thế kỷ XIX khi bắt đầu có sự xuất hiện của những người Pháp. Vào thời điểm ấy, cùng công cuộc khai thác thuộc địa của người Pháp, nền y học phương Tây xuất hiện, lại thêm các thày thuốc vì nhiều nguyên nhân từ Trung Quốc sang sinh sống ở Nam kỳ, đã tạo nên một thế cạnh tranh ác liệt hơn giữa các thày thuốc Đông y và hơn lúc nào hết, lương tâm nghề nghiệp, đạo đức cá nhân càng góp phần làm nên “thương hiệu” thầy thuốc.
Thực ra nội dung y học trình bày trong Ngư tiều không nằm ngoài kinh điển y văn Trung Hoa, song nó đã được Nguyễn Đình Chiểu dân tộc hóa - diễn đạt lại bằng chữ Nôm tiếng Việt, qua những câu thơ lục bát, với văn phong giản dị chất phác, nhiều chỗ diễn đạt sáng tạo, khiến cho những kiến thức Đông y vốn là trừu tượng khó nắm bắt trở nên gần gũi hơn. Tuy nhiên bên cạnh đó cũng thể hiện phần nào kiến thức thực tiễn của ông qua việc chỉ ra nhược điểm của các thầy thuốc đương thời. Chẳng hạn trong án thầy châm cứu, Nguyễn Đình Chiểu phê phán kẻ theo học nghề y mà học không tới nơi tới chốn, thành ra phụ thầy mà cũng hại người:
…Phép châm phép cứu rất màu,
Bổ hư, tả thực, cạn sâu có chừng.
Cớ sao làm việc pha rừng,
Đau đâu cứu đó, không chừng đỗi chi?
…Cấp kinh chứng đã cấm la,
Dám đem ngại hỏa giúp tà cho phong !
Bảy ngày ngoại trị chứng ung,
Còn đem lửa đốt thêm trong độc vầy.
Học thầy nào dạy cho mày,
Làm ngang không phép hại bầy sinh linh?...
(câu 3111-3124)
Còn với trường hợp trị bệnh đậu mùa (trái), Nguyễn Đình Chiểu phê phán những dung y chuyên ỷ phép gia truyền mà không học hỏi, tìm hiểu sách thánh hiền và nhất là lối trị bệnh không linh hoạt, quyền biến:
…Phán rằng: Cứ phép gia truyền,
Còn như kinh sách thánh hiền để chi?
Đậu sang mấy bữa có kỳ,
Trở tay thấy biến, phép y sao thường?
Chứng thời hàn nhiệt không thường,
Hoặc hư hoặc thực nhiều đường khác nhau.
Đậu bằng thực nhiệt nóng lâu,
Thần công, thanh giải ấy dầu, cũng cho.
Đậu bằng hư lãnh nóng co,
Thần công, thanh giải hốt dò sao nên?...
(câu 3077-3086)
Và:
…Thiên sang, hoa trái, nhiều tên,
Ai từng trị đậu mà quên mùa trời?
Đã không gia giảm theo trời,
Lại quen chấp nhất khuấy đời biết bao!
(câu 3093-3096)
Chính nhờ vượt khỏi lối học câu nệ vào kinh điển y văn mà Nguyễn Đình Chiểu đã thấy rõ sự “chấp nhất” của nhiều thầy thuốc đương thời và với bản lĩnh nghề nghiệp ấy, ông đã giúp được cho nhiều người qua cơn bệnh trọng. Đỗ Phong Thuần trong bài nói chuyện với các bào chế sư Sài Gòn năm 1956 có kể lại rằng: “Lúc tôi còn nhỏ có nghe bạn đồng song với cụ Đồ là cụ Nhiêu Tâm thuật lại, cụ đi khắp các tỉnh miền Nam, người ta đón rước cụ xem mạch, bốc thuốc, nhất là các bệnh nguy hiểm mà các ông lang đều chạy cả, đến cụ chữa thì phần nhiều đều lành. Những bài thuốc mà cụ chữa nguy thì rất mãnh liệt, các ông lang không thể nào dùng đến, thế mới biết cái kiến thức của cụ siêu thoát hơn người. Cụ có cái đặc tính, phàm chữa lành bệnh rồi, ai đền ơn bao nhiêu cũng đặng, người bệnh nào nghèo cụ còn cho tiền uống thuốc…”(22). Nguyễn Đình Chiểu được nhân dân kính trọng và yêu mến chính bởi tài đức và y đức ấy.
Ngư tiều được hoàn thành khoảng những năm 70, 80 của thế kỷ XIX, khi nền y tế thuộc địa của người Pháp đã xuất hiện ở Nam kỳ và trở thành một thách thức đối với nền y học truyền thống. Sự xuất hiện của Ngư tiều như là một bước đột phá của nền y học Đông y trước hết ở Nam kỳ trong tình hình bấy giờ. Mặc dù bước đột phá ấy không được tiếp nối nhưng rõ ràng với thể thơ lục bát gần gũi, dễ nhớ dễ thuộc đối với người Việt Nam, Ngư tiều góp phần phổ biến kiến thức y tế rộng rãi hơn so với chữ Hán. Như vậy, không nhiều thì ít, Ngư tiều cũng đã góp phần duy trì lý thuyết Đông y ở Nam kỳ trong điều kiện chữ quốc ngữ la tinh lấn át chữ Hán Nôm và Nho học truyền thống đang lụi tàn. Đó có lẽ cũng chính là nguồn mạch cho hàng loạt các thầy thuốc Đông y Nam kỳ sau này như Nguyễn Văn Phát, Nguyễn Văn Phấn, Nguyễn Quang Thanh, Nguyễn Ngọc Thơ, Kha Văn Lân, Nguyễn Minh Diệm, Đào Duy Chung…(23)
Cần lưu ý rằng lúc Ngư tiều ra đời ở miền Nam, cũng là thời kỳ ngoài Bắc xuất hiện khá nhiều tác phẩm y dược như Đậu khoa 痘科(Trần Đức Hinh, 1869), Nam dược tập nghiệm quốc âm diễn ca 南藥集驗國音演歌(Nguyễn Quang Lượng), Sử đồng tê thọ đậu hậu toàn thư 使童躋壽痘後全書(Nguyễn Hy Viên, 1880), Bản thảo yếu lục 本草要錄, Vân Khê y lý yếu lục 雲溪醫理要錄 (Nguyễn Địch, 1885), Tiên Phù Đặng gia y trị toát yếu 仙扶鄧家醫治撮要(Đặng Văn Đĩnh, Đặng Văn Suyền), Nam thiên đức bảo toàn thư 南天德保全書(Lê Đức Huệ), Y học thuyết nghi 醫學說疑(Bùi Thúc Trinh, 1885)… nhưng lồng kiến thức y học trong kết cấu tiểu thuyết thì sự độc đáo ấy chỉ có ở Ngư tiều. Sự xuất hiện của Ngư tiều rất đặc biệt, nó không chỉ góp phần làm nên diện mạo của Đông y Việt Nam thời Nguyễn với tư cách tác phẩm Đông y duy nhất ở Nam kỳ mà còn là bước tiên phong cho nền Đông y Việt Nam trên đường hướng nhân dân hóa bằng cách phổ biến kiến thức Đông y bằng chữ Nôm - tiếng Việt. Thực ra việc diễn Nôm kinh điển y văn không phải là hiếm thấy, trước Ngư tiều đây đó có thể bắt gặp trong các y thư, song chỉ là những chủ đề lẻ tẻ, chủ yếu là những đoạn diễn Nôm về kinh mạch hoặc chứng đậu mùa… Chỉ tới Ngư tiều thì chữ Nôm mới được dùng để chuyển tải lý thuyết Đông y trong một cuốn sách như cuốn “giáo trình” Đông y đầu tiên ở Việt Nam. “…Vì ý thức được lợi ích thực tiễn của y học, tác giả [sách Ngư tiều] đã vượt qua ý kiến của những người đương thời bằng cách phổ biến [kiến thức y học] và đem phục vụ trong quần chúng nhân dân”(24). Mặc dù chủ yếu chỉ là diễn lại các kinh điển y văn Trung Hoa nhưng có thể nói Ngư tiều là một tác phẩm đặc sắc trong tủ sách Đông y thời Nguyễn cũng như trong lịch sử Đông y Việt Nam, bởi Ngư tiều là một điển hình cho đường hướng phát triển “xã hội hóa” tích cực, hoàn tất quá trình dân tộc hóa bằng con đường nhân dân hóa nền y học dân tộc.
24Xem Nguyễn Đình Cát, Lê Văn Lâm: sđd, Nguyên văn tiếng Pháp: “…Considérant l’utilité pratique de la médicine, son auteur a bravé l’opinion de ses contemporains en vulgarisant cette science et la mettant au service du people…”
Tài liệu tham khảo
- Ngư tiều vấn đáp y thuật, Phan Văn Hùm hiệu đính và chú thích, Nhượng Tống tăng bổ, bình chú, Nxb. Tân Việt, 1952.
- Nguyễn Đình Cát, Lê Văn Lâm, Les principes de déontologie médicale d’apres l’ouvrage Ngu tieu van dap y thuat, 53 tr. (Bulletin du Syndicat des medecins du VN, No18, Oct-Dec, 1965.
- Ngư tiều y thuật vấn đáp, Ty Văn hóa - Thông tin Long An xuất bản năm 1982.
- 醫學入門kí hiệu R.1362, Thư viện Quốc gia Việt Nam.
-中醫人物詞典上海辞书出版社上海 1998./.
(Tạp chí Hán Nôm, Số 6(103) 2010; Tr.56-62)