MỘT BẢN TẤU CỦA VIỆN CƠ MẬT

CÓ CHỨA ĐỰNG THÔNG TIN VỀ THỜI ĐIỂM RA ĐỜI

CỦA ĐẠI NAM ĐỒNG VĂN NHẬT BÁO 大南同文日報

PGS.TS. PHẠM VĂN KHOÁI

Trường Đại học KHXH & Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.

Khi đề cập đến lịch sử báo chí Việt Nam những thập niên cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, các bộ sách lịch sử báo chí Việt Nam thường dành rất ít trang cho báo chí chữ Hán. Thật là một điều đáng ngạc nhiên khi mà ở nước có cả một truyền thống Hán học, giáo dục khoa cử bằng chữ Hán đến tận năm 1919 mới bị loại bỏ hoàn toàn, thế mà số trang dành cho lịch sử báo chí chữ Hán lại ít đến như thế. Đúng là số báo chí chữ Hán ở ta quả có ít, nhưng cũng có một số tờ khá lớn, chúng là một bộ phận cấu thành của báo chí Việt Nam trong bước chuyển ngôn ngữ - văn tự từ Hán văn sang Quốc văn trong những thập niên giáp lai giữa hai thế kỷ. Trong số các tờ báo viết bằng chữ Hán ấy cần phải kể đến tờ 大南同文日報Đại Nam đồng văn nhật báo, ra vào chủ nhật hàng tuần, 8 trang, bán với giá 4 quan một năm, đăng tin tức của chính quyền và chịu sự kiểm duyệt của chính quyền. Báo được đóng gói gửi đi các làng ở Bắc Kỳ theo danh sách đã được chính quyền ấn định. Từ khi bắt đầu đến số 792, báo có tên là 大南同文日報Đại Nam đồng văn nhật báo. Từ số 793 đến 826, báo có tên là 大南同文日報 - 登鼓叢報Đại Nam đồng văn nhật báo - Đăng cổ tùng báo. Báo lại được in theo kiểu xếp chữ có tính công nghiệp cao chứ không phải ở tình trạng in mộc bản phổ biến lúc bấy giờ thì ta mới thấy hết những phương diện xã hội của tờ báo.

Thế nhưng thời điểm ra đời của nó lại được đề cập rất khác nhau trong các bộ lịch sử báo chí Việt Nam. Nguyên nhân của tình hình này là ở chỗ, báo không còn giữ được những số đầu tiên. Hiện nay tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm chỉ lưu giữ được từ số 171, ngày 2-1-1895 tức năm Thành Thái thứ 7 (1895) đến số 677 năm Thành Thái thứ 15 (1903), mang ký hiệu A.745/1-5. Vấn đề về niên đại của Đại Nam đồng văn nhật báo 大南同文日報được các nhà đề cập đến trong các công trình về lịch sử báo chí Việt Nam như sau:

Tiến sĩ Huỳnh Văn Tòng trong công trình Báo chí Việt Nam từ khởi thủy đến 1945, Nxb. Tp. Hồ Chí Minh, ở mục 3.2.1. Báo chí miền Bắc như sau: "Ông Schneider được phép cho phát hành năm 1892 tờ báo bằng chữ Hán, tờ Đại Nam đồng văn nhật báo, tờ này được đổi thành tờ Đăng cổ tùng báo năm 1907". (Huỳnh Văn Tòng, 2000, tr.76). Huỳnh Văn Tòng cũng đề cập đến nguyên nhân tiến triển tốt đẹp của Đại Nam đồng văn nhật báo là nhờ ông giám đốc Henri Schneider, một người thân cận của Toàn quyền Lanessan(1) mà tên ông này phiên âm chữ Hán là Đa La Niết Xan 多羅涅餐.

Các tác giả trong Lịch sử báo chí Việt Nam 1865-1945, Đỗ Quang Hưng chủ biên, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội, 2000, đề cập đến tờ báo này chi tiết hơn. Ở mục a) Trường hợp Đại Nam đồng văn nhật báo, trang 40 của sách này có dẫn ra ý kiến của nhiều người về thời điểm ra đời của báo, chẳng hạn như: “Dương Quảng Hàm trong Việt Nam văn học sử yếu cho rằng tờ báo xuất hiện lần đầu vào năm 1892”; Trần Huy Liệu khi: “giới thiệu lịch sử báo chí Việt Nam” thì ấn định tờ báo ra đời vào 1893". Đứng trước hai ý kiến đó, các tác giả của Lịch sử báo chí Việt Nam, trên cơ sở điều tra các số báo hiện còn đã lập luận rằng: “Song, sự bắt đầu tính từ số báo sớm nhất hiện còn giữ được (số 171, ngày 27-1-1895) lần ngược trở lên thì có thể, nó ra đời sớm hơn, vào năm 1891, tức năm Thành Thái thứ ba”. Sự chi li trong chi tiết đã làm cho lập luận của các tác giả Lịch sử báo chí Việt Nam 1865 - 1945 có cơ sở hơn, bởi lẽ, mỗi tuần ra 1 số thì một năm được khoảng 50 số. Thế mà số 171 là vào ngày 27-1-1895 thì 3 năm (1894, 1893, 1892) có khoảng 150 số. Còn gần 20 số sẽ thuộc về năm 1891 là hợp lý. Điều này đã thúc đẩy chúng tôi khi nghiên cứu báo chí chữ Hán ở Việt Nam thời Pháp thuộc đi tìm văn bản có ghi thời gian ra báo.

Rất may, trong khi đi tìm các tài liệu về thời gian ra đời của báo, chúng tôi đã thấy trong quyển Chúc thư văn khế, kí hiệu VHv.1253 được đăng ký trong tập 1 của bộ Di sản Hán Nôm Việt Nam - Thư mục đề yếu, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, H. 1993.

Tuy tập sách có tên đăng ký như trên, nhưng đó là tập sách in theo lối sắp chữ, chứa đựng 38 mẫu văn bản từ chúc thư, văn khế đến bẩm, phúc, biểu, tư, trình..., mà qua nội dung cụ thể có thể xác định được thời gian xuất bản của nó là vào giai đoạn tồn tại của Nha Kinh lược Bắc Kỳ (1886 - 1897). Trong tập này có bản tấu của Viện Cơ mật về Đại Nam đồng văn nhật báo đề ngày 16 tháng 11 năm Thành Thái thứ 3 (tức năm 1891). Bản tấu đó của Viện Cơ Mật được in ở trang 106, có số thứ tự là số 356, ở mục 35, với tiêu đề là Tấu phúc sớ biểu trong tập văn bản ký hiệu VHv.1253 nêu trên. Theo lời tấu ấy, “Vào tháng 7 năm nay (tức 1891), toàn quyền đại thần Đa La Niết Xan đã thiết lập tại Hà Nội báo quán chữ Hán Đại Nam nhật báo”. Nguyên văn bản tấu như sau:

356 . 成泰三年十一月十六日機密院臣等 O O 奏本年七月 O O 貴全權大臣多羅涅餐在河內設大南日報館漢字凡在 O 京錄咨與北圻注措興除民政商情諸事皆一一錄報是使視聽攸同眾情通達兩國交議益敦誠為美事仍奉查同慶元年奉設有大南公報隨以事繁停辨茲 O 貴大臣現設日報館且向例奉 O O 準諸大政均奉通錄中外茲請由臣府院並六部諸衙奉有擬議奏 O O 準事件並除授印官凡有關政體所在均錄由北圻經略衙一本 O 大使臣仍委參佐專辨日報臣楊琳詳檢就中有應登報全錄摘錄如何合宜炤日報章程辨理俾O O 朝廷經畫中外無間庶期日臻治理經呈輔政親臣閱炤輒敢聲敘侯 O O 旨遵辨機密院恭錄北圻經略衙遵辨

Phiên âm: “Thành Thái tam niên thập nhất nguyệt thập lục nhật. Cơ Mật Viện thần thần đẳng OO tấu. Bản niên thất nguyệt OO quí toàn quyền đại thần Đa La Niết Xan tại Hà Nội thiết Đại Nam nhật báo quán Hán tự. Phàm tại O kinh lục tư dữ Bắc Kỳ chú thố hưng trừ dân chính thương tình chư sự, giai nhất nhất lục báo. Thị sử thị thính du đồng, chúng tình thông đạt, lưỡng quốc giao nghị ích đôn, thành vi mĩ sự. Nhưng phụng tra. Đồng Khánh nguyên niên, phụng thiết hữu Đại Nam công báo. Tùy dĩ sự phồn, đình biện. Tư O quí đại thần hiện thiết nhật báo quán. Thả hướng lệ, phụng OO chuẩn chư đại chính, quân phụng thông lục trung ngoại. Tư thỉnh do thần phủ viện tịnh lục bộ chư nha, phụng hữu nghĩ nghị tấu OO chuẩn sự kiện, tịnh trừ thụ ấn quan, phàm hữu quan chính thể sở tại, quân lục do Bắc Kỳ Kinh lược sứ nha nhất bản. O Đại sứ thần, nhưng ủy tham tá chuyên biện Nhật báo thần Dương Lâm tường kiểm. Tựu trung hữu ưng đăng báo toàn lục, trích lục như hà hợp nghi, chiếu nhật báo chương trình biện lý. Tỷ OO triều đình kinh hoạch trung ngoại vô gián, thứ kỳ nhật trăn trị lý. Kinh trình Phụ Chính thân thần duyệt chiếu. Triếp cảm thanh tự. Hậu OO chỉ tuân biện.

Cơ Mật viện cung lục.

Bắc Kỳ Kinh lược nha tuân biện”.

Dịch: “Thành Thái năm thứ 3 tháng 11 ngày 16, Viện Cơ mật tấu.

Năm nay tháng 7, quí toàn quyền đại thần Đa La Niết Xan mở tại Hà Nội báo Đại Nam nhật báo bằng chữ Hán. Phàm là các việc có liên quan đến thương nghiệp, dân chính mà ở kinh lục ra để tư cho các tỉnh ở Bắc Kỳ, đều nhất nhất phải được trích lục cho báo in. Đó là làm cho: “thị thính du đồng - nhìn nghe thống nhất”, “chúng tình thông đạt”, “hai nước giao hảo hữu nghị càng thêm thắm thiết”, thành nên việc đẹp. Nhưng phụng tra, vào năm Đồng Khánh nguyên niên (1885), đã đặt Đại Nam công báo, song do công việc phồn tạp quá, nên đã bị đình lại. Nay quí đại thần thiết lập lại báo quán. Vả lại theo lệ trước, phụng chuẩn cho các chính sách lớn đều phụng thông lục trong và ngoài. Nay xin Phủ Phụ chính, Viện Cơ mật và các nha của Lục bộ nếu có những việc gì như tư nghĩ tấu đã được chuẩn tấu và những việc thăng giáng của các quan thuộc hàng ấn quan, nếu như chúng liên quan đến chính thể sở tại, thì đều phải sao lục cho Nha Kinh lược Bắc Kỳ một bản. Quan Bắc Kỳ Kinh lược đại sứ sẽ giao cho tham tá chuyên biện về Nhật báo là thần Dương Lâm tường kiểm. Tựu trung có những gì cần được đăng báo ở dạng toàn lục hay trích lục thế nào cho hợp thì phải chiếu theo chương trình của Nhật báo mà giải quyết, để triều đình kinh hoạch, trong ngoài không có gián đoạn, ngõ hầu ngày càng đi lên. Đã trình cho thân thần ở phủ Phụ chính duyệt chiếu. Dám xin, chờ chỉ tuân biện.

Viện Cơ mật kính lục.

Nha Kinh lược Bắc Kỳ tuân biện”.

Bản tấu đề “Thành Thái thứ 3", tức là năm 1891, vì niên hiệu Thành Thái từ 1889 đến 1907.

Như vậy, qua tờ tâu của Viện Cơ mật cũng như kết hợp và chắp nối các sự kiện và tư liệu về báo, ta biết rõ thêm một loạt vấn đề về Đại Nam đồng văn nhật báo như sau:

Một là, Báo quán chữ Hán này do Toàn quyền Đông Dương La Niết Xan chỉ đạo thiết lập. Quyết định ra đời của nó năm nay tháng 7 năm Thành Thái thứ 3 (1891). Qua đây cũng cho ta thấy Đại Nam đồng văn nhật báo lúc đầu còn có tên là Đại Nam nhật báo. Hai chữ "đồng văn 同文" là lấy từ cụm từ "thư đồng văn 書同文" của sách Trung dung 中庸.

Hai là, Nha Kinh lược Bắc Kỳ là chủ quản lúc đầu của tờ báo.

Ba là, đây là tờ công báo, đăng các văn bản của triều đình Huế liên quan đến Bắc Kỳ cũng như các văn bản của Nha Kinh lược, Thống sứ Bắc Kỳ, Toàn quyền Đông Dương, và chính phủ bảo hộ nói chung.

Bốn là, Dương Lâm là Tham tá chuyên biện nhật báo lúc thành lập.

Năm là, tờ báo hoạt động chủ yếu vào thời gian hoạt động của Nha Kinh lược Bắc Kỳ mà nha này tồn tại từ 1886 đến 1897 nên nó trực thuộc Nha Kinh lược sứ. Sau khi Nha Kinh lược bị bãi bỏ (26/7/1897), chuyển giao toàn bộ chức năng của Kinh lược sứ vào tay Thống sứ, chuyển toàn bộ các nhân viên của Nha Kinh lược vào phủ Thống sứ, quyền điều động, bổ nhiệm thăng giáng quan lại ở Bắc Kỳ đều do Thống sứ quyết định thì Đại Nam đồng văn nhật báo cũng hoàn toàn thuộc về Phủ Thống sứ.

Trong tờ tâu trên không hề đề cập đến François Henri Schneider - người mà trong các công trình lao động báo chí thường cho là “người sáng lập Đại Nam đồng văn nhật báo”.

Đúng là vai trò của F.Henri Schneider vô cùng quan trọng đối với đời sống của tờ báo nhưng vai trò đó thể hiện ở thời gian sau chứ không phải ở giai đoạn đầu của báo. F.Henri Schneider chỉ thể hiện vai trò của mình từ năm 1893. Điều đó ta có thể thấy được ngay trong lời của F.Henri Schneider đăng trong số 793 tháng 3 năm 1907, lúc Đại Nam đồng văn nhật báo chuyển thành Đăng cổ tùng báo.

Trong bài viết vào tháng 3 năm 1907 đó, F.Henri Schneider đã hồi tưởng lại việc của 14 năm trước đó như sau: “Đến năm 1893 tôi đã xin và được phép đặt ra ở Hà Nội một cái nhật báo bằng chữ nho vì khi bấy giờ ở Bắc Kỳ chưa mấy người biết chữ Quốc ngữ”.

Như vậy, từ các nguồn tư liệu trên, ta có thể khái quát lại 3 giai đoạn của Đại Nam đồng văn nhật báo như sau:

Giai đoạn thứ nhất: từ 7-1891 đến 1893 do Toàn quyền Đông Dương La Niết Xan đặt ra, Phủ Thống sứ Bắc Kỳ và Kinh lược sứ Bắc Kỳ là người tổ chức. Dương Lâm là người Tham tá chuyên biện của báo.

Giai đoạn thứ hai: từ 1893 đến 3-1907. Đây là giai đoạn Đại Nam đồng văn nhật báo do F.H. Schneider làm chủ, theo hợp đồng giữa chính quyền thực dân với ông chủ nhà in này.

Cả hai giai đoạn trên đều là quan báo, chữ Nho thuần túy, 792 số (từ số 1 đến số 792). Mỗi số 8 trang.

Giai đoạn ba là Đại Nam đồng văn nhật báo - Đăng cổ tùng báo 大南同文日報 - 登鼓叢報(34 số, từ số 793 ngày 28-3-1907 đến số 826 ngày 14-11-1907), báo tự do, song ngữ, chữ Nho và Quốc ngữ (Quốc ngữ abc và có khi lại có cả quốc ngữ chữ Nôm - Quốc âm tự).

Như vậy, việc tìm thấy văn bản tấu của Viện Cơ mật đề ngày 16 tháng 11 năm Thành Thái thứ 3 (1891) tạo cơ sở cho phép xác lập thời điểm ra đời của Đại Nam đồng văn nhật báo là từ tháng 7 năm 1891. Điều này càng chứng tỏ lập luận của các tác giảLịch sử báo chí Việt Nam 1865-1945, do Đỗ Quang Hưng (chủ biên), Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội, H. 2000 là vô cùng có cơ sở. Xin cung cấp tư liệu trên cho các nhà viết lịch sử báo chí Việt Nam.

Chú thích:

(1) Tức Toàn quyền Jean Marie Antoine de Lanessan (1891-1894).

Tài liệu tham khảo và trích dẫn

- Lịch sử báo chí Việt Nam 1865-1945, Đỗ Quang Hưng chủ biên, Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, H. 2000.

- Huỳnh Văn Tòng: Báo chí Việt Nam từ khởi thủy đến 1945, Nxb. Tp. Hồ Chí Minh, 2000./.

(Tạp chí Hán Nôm, Số 4 (107) 2011, Tr.23 - 27)