Một bộ sử Việt Nam thế kỷ XVII, XVIII: Đại Việt sử ký toàn thư - Bản kỷ Tục biên
Bản
kỷ Tục biên
là một phần của Đại Việt sử ký toàn thư 大越史記全書- một trong những bộ thông sử quan
trọng của Việt Nam, do Quốc sử viện triều Lê nhiều đời nối nhau biên soạn. Nội
dung bộ sử ghi chép lịch sử dân tộc Việt Nam từ họ Hồng Bàng trở đi tới thế kỷ XVIII
tuy nhiên bản khắc in Đại Việt sử ký toàn thư hiện tồn chỉ dừng lại ở thời
điểm năm 1675 (tức từ quyển 1 tới quyển 19, tương ứng các phần Ngoại kỷ, Bản kỷ,
Bản kỷ Thực lục và một phần của Bản kỷ Tục biên [q.17- q.19]). Phần tiếp theo của
Bản kỷ Tục biên viết về giai đoạn 1676 - 1789, mặc
dù được sử quan triều Lê soạn nối rồi khắc in lưu hành song tới nửa đầu thế kỷ
XIX, vì lý do lịch sử đã bị chính quyền nhà Nguyễn sai thu hồi và tiêu hủy. Nhờ
nỗ lực kiếm tìm manh mối của một số học giả người Pháp và Việt Nam trong nhiều
năm của thế kỷ XX, các bản chép tay có thể coi là “dị bản xa gần của những
phần vốn đã bị đứt đoạn ở phần cuối bộ sách Đại Việt sử ký toàn thư” đã
được thu thập và công bố, như lời trong bài giới thiệu của Nguyễn Kim Hưng
trong bản dịch bộ sách.
Bản
dịch của Bản kỷ Tục biên hay Đại Việt sử ký Tục biên công bố lần
đầu tiên vào năm 1991 do Ngô Thế Long (Viện Nghiên cứu Hán - Nôm) cùng Nguyễn
Kim Hưng dịch và khảo chứng, Nguyễn Đổng Chi hiệu đính, nhà xuất bản Khoa học xã
hội (Hà Nội) ấn hành, 483 trang. Được tái bản nhiều lần và cho tới nay, bản dịch
của nhóm dịch giả này vẫn là bản dịch duy nhất của Đại Việt sử ký Tục biên.
Trong
bản dịch, Đại Việt sử ký Tục biên gồm các quyển 20 (chép sử đời Hy Tông
Chương hoàng đế), quyển 21 (chép sử đời Dụ Tông Hòa hoàng đế), quyển 22 (chép sử
các đời: Hôn Đức công, Thuần Tông Giản
hoàng đế, Ý Tông Huy hoàng đế, Hiển Tông Vĩnh hoàng đế và Chiêu Thống đế), tương
ứng quãng thời gian từ năm 1676 tới năm 1789.
Về
mặt văn bản, như đã đề cập, nguyên bản của Bản kỷ Tục biên không còn tồn
tại và các bản chép tay được thu thập và công bố đều là những “dị bản xa gần” và
đều không đầy đủ. Để có được bản dịch như chúng ta đang có trong tay, dịch giả đã
khảo cứu rất kỹ lưỡng 9 ký hiệu sách hiện lưu giữ tại Viện Nghiên cứu Hán - Nôm
và Viện Sử học để lựa chọn ra 2 bản tối ưu dùng làm bản trục (ký hiệu A.1415, Viện
Nghiên cứu Hán - Nôm và ký hiệu HV.119, Viện Sử học). Đồng thời, đối với một số
chi tiết dị biệt, dịch giả còn tiến hành khảo cứu, đối chiếu với các ký hiệu khác
như A.1189, A.2089, A.1210, A.6 (Viện Nghiên cứu Hán - Nôm). Qua đó, cung cấp
cho người đọc nhiều thông tin nhất về sự kiện được nêu qua các dị bản.
|

|
Bìa bản dịch Đại
Việt sử ký Tục biên do Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin (Hà Nội) tái bản năm 2011.
|
|
|
|
Viết
về lịch sử Việt Nam thế kỷ XVII, XVIII đã có không ít bộ sử được biên soạn bởi
chính quyền cũng như cá nhân, có thể kể tới Đại Việt sử ký Tục biên, Khâm
định Việt sử thông giám cương mục, Đại Việt thông sử (Lê Quý
Đôn), Lê quý kỷ sự (Nguyễn Thu), Lê quý dật sử (Bùi Dương Lịch), Lịch
triều tạp kỷ (Lê Cao Lãng), Lê triều dã sử, Lê sử bổ, Tây Sơn lược
thuật... Trong số các bộ sử nêu trên, Đại Việt sử ký Tục biên có vị
trí riêng. Được biên dịch, khảo cứu, hiệu đính một cách chỉn chu bởi những nhà
nghiên cứu uy tín, bản dịch Đại Việt sử ký Tục biên là một công trình dịch
thuật có giá trị. Sau bản in của NXB. Khoa học xã hội năm 1991, bản dịch Đại
Việt sử ký Tục biên còn được tái bản nhiều lần vào các năm 2011 (NXB. Văn
hóa - Thông tin, Hà Nội), 2012 (NXB. Hồng Bàng & Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ
Đông Tây), 2018 (NXB. Hồng Đức) và gần đây nhất là năm 2025 (NXB. Hà Nội) song tất
cả các lần tái bản đều theo bản in lần đầu năm 1991 và nguyên bản chữ Hán không
được in kèm trong bản dịch. Đây là một điều đáng tiếc ở bản dịch Đại Việt sử
ký Tục biên, cũng như ở một số bản dịch các bộ sách khác. Bởi đối với độc
giả nói chung, tiếp cận nguyên bản chữ Hán vốn không dễ dàng, việc tiếp cận bản
chữ Hán của Đại Việt sử ký Tục biên càng phức tạp hơn do hai văn bản được
kết hợp sử dụng làm bản trục hiện lưu trữ tại hai cơ quan khác nhau. Hy vọng
trong tương lai gần, Viện Nghiên cứu Hán - Nôm tổ chức tái bản bản dịch Đại
Việt sử ký Tục biên và nguyên bản chữ Hán sẽ được đưa vào cùng bản dịch. Đây
thực sự là việc làm hữu ích và cũng là điều mà các nhà nghiên cứu cũng như công
chúng bạn đọc ngày nay mong đợi.