DẤU ẤN ĐẮC LỘ VÀ KÝ ỨC HÀ NỘI

Nếu năm 1627 đánh dấu sự hiện diện của Alexandre de Rhodes – Đắc Lộ tại Thăng Long, thì những thế kỷ sau đó lại mở ra một lịch sử khác: lịch sử tiếp nhận, tưởng niệm và đánh giá nhân vật này trong ký ức Hà Nội. Theo các tư liệu về hoạt động truyền giáo tại Đàng Ngoài, khi đến Thăng Long, Đắc Lộ được một thương nhân cho mượn nhà làm nơi ở, tiếp khách và giảng đạo; ông được yết kiến Chúa Trịnh Tráng và tiến hành hoạt động truyền giáo tại kinh thành cùng vùng phụ cận. Những trải nghiệm ở Đàng Ngoài có ý nghĩa đặc biệt đối với quá trình truyền giáo cũng như việc học tập, ghi chép và sử dụng tiếng Việt của ông. Chính Thăng Long vì thế không chỉ là một địa điểm trong hành trình truyền giáo của Đắc Lộ, mà còn trở thành một địa danh quan trọng trong ký ức về ông.

Tuy nhiên, phải đến đầu thế kỷ XX, tên tuổi Đắc Lộ mới thực sự để lại những dấu tích vật chất rõ rệt trong không gian đô thị Hà Nội. Đáng chú ý nhất là nhà bia tưởng niệm được khánh thành chiều ngày 29 tháng 5 năm 1941, tại khu vực bên đền Bà Kiệu, đối diện đền Ngọc Sơn. Công trình được xây dựng theo kiểu phương đình bốn mái, bên trong đặt một tấm bia đá cao khoảng 1,70 m, rộng 1,10 m, dày 0,20 m. Nội dung bia được khắc bằng ba thứ chữ/ngôn ngữ: Quốc ngữ, Hán và Pháp; ghi lại hành trình truyền giáo của Đắc Lộ và nhấn mạnh vai trò của ông trong quá trình ghi âm tiếng Việt bằng mẫu tự La-tinh.[1] Nhà bia này do kiến trúc sư Joseph Lagisquet thiết kế; lễ khánh thành có sự hiện diện của Toàn quyền Jean Decoux cùng nhiều quan chức Pháp và nhân sĩ Việt Nam.

Điều đáng chú ý là lịch sử của nhà bia thực ra bắt đầu từ trước đó khá lâu. Ý tưởng dựng một công trình tưởng niệm Đắc Lộ được trung tá Auguste Bonifacy khởi xướng từ khoảng năm 1927. Một hội đồng được thành lập để vận động quyên góp trên phạm vi Đông Dương. Sau nhiều năm đình trệ, đến năm 1940, việc xây dựng được khởi động trở lại dưới sự điều phối của Bernard de Feyssal và chỉ hơn một năm sau công trình được hoàn thành. Như vậy, nhà bia năm 1941 là kết quả của một quá trình vận động kéo dài hơn một thập niên, phản ánh sự quan tâm của một bộ phận giới trí thức, chính quyền thuộc địa và những người quan tâm đến lịch sử ngôn ngữ Việt Nam đối với di sản Đắc Lộ.[2]

Sự kiện khánh thành cũng cho thấy cách Đắc Lộ được nhìn nhận ở Hà Nội vào thời điểm ấy. Tại buổi lễ, bên cạnh các đại diện chính quyền thuộc địa còn có những nhân sĩ Việt Nam như Ngô Tử Hạ và Nguyễn Văn Tố. Nguyễn Văn Tố, với tư cách người đứng đầu Hội Truyền bá Quốc ngữ, đã phát biểu về vai trò của Đắc Lộ đối với lịch sử chữ Quốc ngữ. Báo chí đương thời ghi nhận khá đầy đủ các bài diễn thuyết và lễ khánh thành; riêng Trung hòa nhật báo, số 2547, ngày 7-6-1941, và chuyên san Indochine, số 41, ngày 16-12-1941, đều dành sự chú ý đáng kể cho sự kiện này.[3]

Chỉ vài tháng sau, ngày 10 tháng 9 năm 1941, chính quyền thuộc địa lại đưa tên Alexandre de Rhodes vào bản đồ đô thị Hà Nội. Theo nghị định của Toàn quyền Đông Dương, phố số 219 được đổi tên thành phố Alexandre de Rhodes. Con phố này về sau trải qua những lần đổi tên và hiện mang tên Đặng Trần Côn.[4] Như vậy, trong năm 1941, ký ức về Đắc Lộ đồng thời hiện diện ở hai dạng thức rất khác nhau: một công trình tưởng niệm bên Hồ Hoàn Kiếm và một tên phố trên bản đồ hành chính của Hà Nội.

Nhưng ký ức đô thị không phải là một dòng chảy liên tục. Sau những biến động chính trị – xã hội giữa thế kỷ XX, nhà bia không còn tồn tại tại vị trí cũ. Công trình bị dỡ bỏ; tấm bia đá cũng trải qua một số phận khá đặc biệt. Theo các tư liệu được công bố, đến năm 1987, tấm bia được một cán bộ bảo tàng đã nghỉ hưu phát hiện trong tình trạng lưu lạc, sau đó được đưa về bảo quản và cuối cùng trở thành đối tượng được nghiên cứu trở lại.[5] Hiện nay, vị trí nhà bia cũ bên đền Bà Kiệu là nơi đặt Tượng đài “Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”.

Một bước ngoặt đáng chú ý diễn ra ngày 22 tháng 12 năm 1995, khi tại Hà Nội tổ chức hội thảo khoa học nhân 335 năm ngày mất của Alexandre de Rhodes. Hội thảo do Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia phối hợp với Bộ Văn hóa – Thông tin tổ chức, thu hút sự tham gia của các nhà sử học, ngôn ngữ học và nghiên cứu văn hóa. Đây là một dấu mốc quan trọng trong quá trình nhìn nhận lại Đắc Lộ từ phương diện lịch sử và khoa học. Một số nội dung của hội thảo được công bố trên Xưa & Nay, số 23, tháng 1-1996.[6]

Đáng chú ý, trong bối cảnh ấy, vấn đề phục hồi tấm bia tưởng niệm cũng được đặt ra. Các đề xuất khi đó hướng tới việc đưa tấm bia vào khuôn viên Thư viện Quốc gia ở Hà Nội; đồng thời vấn đề khôi phục tên phố Alexandre de Rhodes tại Thành phố Hồ Chí Minh cũng được đề cập. Tuy nhiên, những dự định đối với tấm bia ở Hà Nội về sau không được thực hiện đúng như phương án ban đầu. Điều này cho thấy ký ức về Đắc Lộ trong xã hội Việt Nam hiện đại không phải là một ký ức đơn tuyến, mà luôn gắn với những cách đánh giá, diễn giải và tranh luận khác nhau.[7]

Nhìn từ chiều dài lịch sử, có thể thấy dấu ấn Đắc Lộ tại Hà Nội đã nhiều lần thay đổi hình thức: từ một nhân vật từng trực tiếp hiện diện tại Thăng Long năm 1627, đến một nhân vật được tưởng niệm bằng bia đá năm 1941; từ tên một con phố trên bản đồ Hà Nội đến một đối tượng được giới nghiên cứu xem xét lại tại hội thảo khoa học năm 1995. Đến năm 2027, khi Hà Nội hướng tới kỷ niệm 400 năm ngày Đắc Lộ đến Thăng Long, lịch sử ấy lại được mở ra trong một hoàn cảnh mới.

Vì thế, nhân kỷ niệm 400 năm không chỉ nên được nhìn như dịp hồi cố một sự kiện của năm 1627. Nó còn là cơ hội nghiên cứu lịch sử của chính ký ức về Đắc Lộ ở Hà Nội: người Hà Nội từng tưởng niệm ông như thế nào, những thiết chế nào đã góp phần tạo dựng hình ảnh ấy, vì sao hình ảnh ấy có lúc được đề cao, có lúc bị lãng quên, và bằng cách nào tên tuổi Đắc Lộ trở lại trong đời sống học thuật đương đại. Từ ngôi nhà nơi ông từng cư trú và giảng đạo ở Thăng Long, đến nhà bia bên Hồ Hoàn Kiếm năm 1941, phố Alexandre de Rhodes trên bản đồ Hà Nội, hội thảo khoa học năm 1995 và hội thảo kỷ niệm 400 năm năm 2027, có thể nhận thấy Đắc Lộ đã nhiều lần “trở lại” trong không gian văn hóa của Thăng Long – Hà Nội.

Chính lịch sử tiếp nhận và tái diễn giải ấy cũng là một bộ phận đáng được nghiên cứu khi đánh giá vị trí của Đắc Lộ trong lịch sử giao lưu văn hóa, tôn giáo và ngôn ngữ Việt Nam.

Chú thích

[1] Đỗ Hoàng Anh, “Nhà bia Alexandre De Rhodes và những câu chuyện ít được biết đến”, Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước, 26-9-2021; xem thêm Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, “Chuyện về tấm bia Alexandre de Rhodes”, 15-7-2010.

[2] Đỗ Hoàng Anh, tài liệu đã dẫn. Hồ sơ lưu trữ cho biết sáng kiến ban đầu thuộc về trung tá Auguste Bonifacy; đến năm 1940 Bernard de Feyssal được giao thúc đẩy việc hoàn thành công trình.

[3] Trung hòa nhật báo, số 2547, 7-6-1941; Indochine, số 41, 16-12-1941. Xem thêm Nguyễn Hữu Sơn, “Tiếp nhận cha Alexandre De Rhodes ở Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX”.

[4] Nghị định ngày 10-9-1941 của Toàn quyền Đông Dương về việc đổi tên một số phố và quảng trường Hà Nội; phố số 219 được đặt tên Alexandre de Rhodes.

[5] Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, “Chuyện về tấm bia Alexandre de Rhodes”, 15-7-2010.

[6] Hội thảo khoa học kỷ niệm 335 năm ngày mất Alexandre de Rhodes, Hà Nội, 22-12-1995; một số nội dung được công bố trên Xưa & Nay, số 23, tháng 1-1996.

[7] Về những đề xuất sau hội thảo năm 1995 liên quan đến tấm bia và việc nhìn nhận lại đóng góp của Alexandre de Rhodes, xem các tư liệu tổng thuật về hội thảo và quá trình phục hồi tấm bia.