Đối với công tác nghiên cứu mỹ thuật cổ của chúng tôi, tư liệu văn bia đã có những đóng góp hết sức quan trọng. Đó là những tư liệu nói về việc trùng tu xây dựng các công trình kiến trúc cổ như đình, miếu, chùa, tháp, cầu, quán, lăng tẩm, đền đài.v.v. Đó cũng là những tư liệu nói về việc làm tượng Phật, các tượng hậu Phật, hậu thần, hoặc nói về các phường thợ, các nghề nghiệp thủ công, mỹ nghệ .v.v.

Trong số hơn hai vạn thác bản bia hiện có ở Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm, thì đã có gần 5.000 thác bản cung cấp những tư liệu thiết thực cho việc nghiên cứu mỹ thuật cổ nói trên. Tỷ lệ đó tự nó cũng đã nói lên vai trò quan trọng rồi…

Từ trước đến nay, do thấy được sự quý giá của tư liệu văn bia nên chúng ta đã có tiến hành sưu tầm, nhưng chưa có một tổ chức chặt chẽ, khoa học. ở đây, chúng tôi tạm chia làm hai thời kì: từ 1954 về trước và từ 1954 về sau.

1. Từ năm 1954 về trước:

Nếu không kể những bộ sưu tầm lẻ tẻ đã in thành sách thì đáng chú ý nhất vẫn là bộ sưu tập trên hai vạn thác bản hiện còn lưu trữ ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Nó vốn là bộ sưu tập do Trường Viễn Đông bác cổ trước đây tổ chức sưu tầm và đã giao lại cho chúng ta. Đây là một bộ sưu tập rất quý giá, vì:

- Nó có một số lượng lớn, với hàng ngàn nội dung khác nhau của nhiều vùng khác nhau. Số lượng lớn phản ánh một quá trình thu thập công phu, mặt khác nó giúp cho chúng ta có điều kiện thống kê tổng hợp.

- Nhờ tổ chức sưu tầm sớm, nên trong bộ sưu tầm này có giữ được khá nhiều thác bản bia có giá trị, mà trong thực tế hiện nay, những bia đó đã mất. Ví dụ như các bia có niên đại thời Mạc ở chùa Ngô (Ngô Sơn tự) thuộc ngoại thị xã Sơn Tây, và chùa Phẩm (Động Ngọ tự) ở huyện Thanh Hà, Hải Hưng. Các bia này hiện không còn ở các di tích trên nữa, nhưng thác bản sưu tầm thì đã có trong sưu tập. Đó là các thác bản có số ký hiệu: 20.366 và 7.217, 7.218.

Tuy nhiên, bộ sưu tập trên đây vẫn còn một số nhược điểm, thiếu sót, làm hạn chế phần nào giá trị của nó. Những nhược điểm đó là:

- Tuy số lượng lớn, nhưng vẫn chưa thật đầy đủ. Trong quá trình đi điền dã về các di tích, chúng tôi còn gặp nhiều bia giá trị mà bộ sưu tập này chưa có thác bản. Ví dụ như bia đình Phù Lãi (Lạng Giang, Hà Bắc), đình xã Chiến Thắng (Kim Thi, Hải Hưng) hoặc các bia thời Trần ở chùa Thanh Mai (Chí Linh, Hải Hưng) và nhiều bia Trần khác mà các hội nghị thông báo khảo cổ học trong những năm gần đây đã công bố. Sự thiếu sót này thực ra cũng là điều khó tránh khỏi, nhưng dù sao, qua đó cũng nói lên một điều là việc tổ chức sưu tầm trước đây còn chưa thật khoa học. Nhiệm vụ của chúng ta là phải tiếp tục sưu tầm bổ sung thêm.

- Sau khi sưu tầm về, việc tiến hành lập hồ sơ, vào sổ gốc các thác bản cũng còn luộm thuộm chưa khoa học, nên đã dẫn đến những hậu quả đáng tiếc. Đó là có những bia được in làm hai thác bản và lập hồ sơ có hai kí hiệu khác nhau. Ví dụ như bia thời Mạc của chùa Động Ngọ vừa nhắc đến ở trên. Bia này có hai thác bản, hai kí hiệu: một là 20.366 và một nữa là 11.518.

- Có những bia nhiều mặt, nhưng các mặt đó lại sắp xếp xáo trộn, nên làm cho người đọc theo dõi khó khăn và dễ tưởng lầm mỗi mặt là một bia riêng biệt.

- Một trong những giá trị của văn bia là vì nó có niên đại chính xác, cứ liệu cụ thể. Nhưng ở trong bộ sưu tập này, do một chế độ thù lao nào đó, nên khá nhiều thác bản đã trá hình niên đại. Nghĩa là, bia có nhiều niên đại muộn, những những người sưu tầm đã lấy niên đại của những bia cổ hơn thay vào, Loại này có khá nhiều. Nó đã tạo nên một sự xáo trộn, gây hoang mang, thiếu lòng tin cho người khai thác bia.

Những thiếu sót trên, dù sao cũng chỉ là những vấn đề nhỏ, chúng ta có thể giám định lại được. Theo chúng tôi biết, Tổ nghiên cứu bia của Viện Nghiên cứu Hán Nôm đã và đang tiến hành công việc đó.

2. Từ 1954 đến nay:

Việc sưu tầm vẫn được tiếp tục, nhưng là tuỳ theo nhu cầu khai thác khác nhau của các nhà nghiên cứu, tuỳ theo nhu cầu tư liệu của từng ngành, địa phương. Các nhà sử học tìm kiếm những bia ghi chép nhiều điều liên quan đến những cuộc khởi nghĩa, những chiến công chống xâm lược, hoặc sự tích các danh nhân.v.v. Các nhà kinh tế học lại thu thập những bia nói về ruộng đất, về lập chợ, về các phường buôn bán.v.v.

Còn Viện Nghiên cứu Mỹ thuật chúng tôi lại chú ý in rập các bia có liên quan đến các di tích nghệ thuật. Đó là những bia nói về công việc trùng tu xây dựng chùa Phật.v.v. Ngoài ra, một khối lượng khá lớn nữa là việc in dập các hoa văn trang trí trên các bia. Hiện nay bộ sưu tập tư liệu của chúng tôi cũng đã kha khá. Tuy nhiên, việc lập hồ sơ, phân loại để tạo điều kiện cho việc khai thác, nghiên cứu cũng chưa tốt lắm.

Nói chung, việc sưu tầm và khai thác các tư liệu bia mới của chúng ta từ 1954 đến nay làm còn lẻ tẻ, tuỳ tiện và thường không lưu giữ bản gốc. Điều đó đòi hỏi cần phải có một tổ chức thống nhất, khai thác toàn diện.

Từ tình hình trên, chúng tôi xin có mấy đề nghị cụ thể như sau:

1. Đối với những bia đã có trong sưu tập, Viện Nghiên cứu Hán Nôm nên tổ chức thẩm tra, giám định lại, tóm tắt giới thiệu và tạo điều kiện thuận lợi cho những người nghiên cứu bia được tiếp xúc dễ dàng hơn với thác bản.

Mấy năm qua, Viện nghiên cứu Hán Nôm đã có xúc tiến công việc này, nhưng do yêu cầu bảo quản nên việc khai thác các bia còn bị hạn chế. Theo chúng tôi, nên đầu tư một số tiền và chọn những bia có nhiều giá trị để tổ chức sao chụp lại.

2. Về công việc sưu tầm, Viện Nghiên cứu Hán Nôm nên phối hợp với nhiều cơ quan liên đới, đặt ra một chế độ sưu tầm cho thoả đáng để tiến hành tiếp tục công việc sưu tầm, in dập các bia. Đối với các bia chưa có thác bản, tất nhiên việc sưu tầm đó là cần thiết. Đối với những bia đã có thác bản rồi, nếu có giá trị, theo chúng tôi, có thêm thác bản thứ hai cũng không phải là thừa.

3. Hiện nay tình trạng bia bị phá hoại nghiêm trọng: nung vôi, bắc cầu, làm trụ đập lúa, bàn giặt,vv… Viện Nghiên cứu Hán Nôm nên phối hợp với Vụ Bảo tồn bảo tàng (Bộ Văn hoá) nghiên cứu một chế độ bảo vệ thích đáng. Những bia nằm ở các di tích đã liệt hạng, hoặc các di tích có người trông coi, thì việc bảo vệ còn chưa tốt. Còn những bia thuộc các di tích đã và đang bị huỷ hoại thì nên tìm cách thu thập về, hoặc để ở các phòng truyền thống, nhà bảo tàng của xã, hoặc để ở trụ sở Uỷ ban Nhân dân .v.v.