Trong kho tài liệu của Lưu trữ Vatican hiện còn lưu giữ một văn bản đặc biệt liên quan đến lịch sử giao lưu Đông - Tây ở Việt Nam đầu thế kỷ XVII: Bức thư của chúa Trịnh Tráng gửi Đức Cha Dòng Tên vào năm 1627. Chúa Trịnh Tráng (1577–1657) là người cai quản Đàng Ngoài, tương ứng với khu vực miền Bắc Việt Nam hiện nay. Bức thư được khắc bằng văn tự Hán Nôm trên đồng lá, hiện vẫn còn gần như nguyên vẹn sau gần 5 thế kỷ, dù phần đầu thư đã bị gãy mất một số hàng chữ.

Đây là một quốc thư có giá trị đặc biệt, từng được cộng đồng Công giáo, giới nghiên cứu quốc tế và học giới Việt Nam qua nhiều thế hệ giới thiệu, khảo cứu. Trong đó, bản dịch Việt văn của nhà biên khảo Võ Long Tê (1927–2017) là một tàil iệu đáng chú ý, giúp công chúng ngày nay tiếp cận rõ hơn nội dung văn bản:

“… những lễ vật nhỏ dâng công như những bức đồ và bình phong, để hai giáo sĩ đến xem xét về tôn giáo. Nay ngài lại chọn hai giáo sĩ tinh thông thiên văn địa lý đến bản quốc để mở mang thánh giáo, dạy mười điều răn tóm vào ba mối, lại yêu cầu giúp đỡ và cho phép hai vị giáo sĩ ấy trú ngụ để được giao hảo, trao đổi hàng hóa, buôn bán với nhau. Ngài lại cống hiến mấy thứ lễ vật. Tôi đã nhận được mấy thứ vật lạ đẹp đẽ và đã tiếp hai giáo sĩ thông thiên văn địa lý ấy, thật là cảm kích vô cùng. Tôi cũng đã nghe giảng những điều răn cấm tóm vào ba mối, lấy làm tốt đẹp và mến chuộng lắm. Việc giúp đỡ hai vị giáo sĩ, tôi đã định xong, cho cư trú ở nơi dành cho khách ở phương xa, ở đó có thể xem hiện tượng của trời đất và xét nghiệm điềm lành. Việc giao hảo buôn bán là thuận lòng người và tiện cho sự cần dùng của dân, hà tất phải nói.

Nay phúc thư.

Kê: Trầm hương hai cân, vải trắng nhuyễn tám tấm, cát nhạn một xâu nặng 10 cân. Ngày này khắc đủ”.

Nội dung bức thư cho thấy sự hiện diện của các giáo sĩ Dòng Tên tại Đàng Ngoài, đồng thời phản ánh quan hệ tiếp xúc, trao đổi tôn giáo, tri thức thiên văn, địa lý và hoạt động giao thương giữa Đại Việt với phương Tây trong bối cảnh thế kỷ XVII.

Trong thời đại nhân văn số, bức quốc thư cùng chiếc hộp đựng thư đã được số hóa và giới thiệu trên trang web của Lưu trữ Vatican. Nhờ đó, công chúng và giới nghiên cứu có thêm điều kiện chiêm ngưỡng, tiếp cận và khai thác một hiện vật lịch sử quý giá, góp phần làm sáng rõ hơn những dấu ấn giao lưu văn hóa trong lịch sử Việt Nam.

Nguồn:

- Lưu trữ Vatican.

- Võ Long Tê (1965), Lịch sử văn học Công giáo Việt Nam, cuốn 1, Sài Gòn. Nhà xuất bản Tư Duy.