- Hai tác giả khi diễn đạt theo văn Nôm vẫn sử dụng một số cụm từ, câu văn chữ Hán có tính chất khuôn thức như: "đán tịch truân cần  旦 夕 訰 勤"[4], "thụy thế phúc nhân  瑞 世 福 人"[4], "tử đạo đa khuy  子 道 多 虧", "mậu ngôi thất hỗ  戊 嵬 失 怙"[5], "hữu phụ mẫu nhiên hậu hữu thử thân  有 父 母 然 後 有 此 身"[5], "vật bản hồ thiên, nhân bản hồ tổ  物 本 乎 天 人 本 乎 祖"[5]... Bên cạnh đó là những mẫu câu thường thấy trong văn bia Hậu thần, Hậu phật: "tịnh vi Hậu thần  並 為 后 神", "tịnh vi Hội chủ  並 為 會 主", "hựu xuất gia tài cổ tiền nhị thập quan 又 出 家 財 古 钱 二 十 貫", "tự tăng nhậm thủ vạn đại hậu thế  寺 僧 任 取 萬 代 後 世", "đệ tại bản giáp kỳ các nhật oản quả cúng tất 遞 在 本 甲 其 各 日   供 畢"[5]... Tác giả còn Việt hóa một số từ thường dùng trong Hán văn như: "Cụ" < “các điều tế tự cụ tại bi ký 各 條 祭 祀 具 在 碑 記”[5]>, "niệm cập"⁽⁵⁾ < “niệm cập song thân phụ mẫu 念 及 雙 親 父 母”[5]>, "ấu xung"⁽⁶⁾ < “khi còn ấu xung chưa được phụng dưỡng cha mẹ 欺 群 幼 冲 渚 特 奉 養 吒 ”[5]>, "tảo lạc" < “chẳng may tảo lạc 拯 梅 早 落”[5]>, "kính hứa"< “kính hứa bản giáp 敬 許 本 甲”[5]>, "đệ niên"⁽⁷⁾ < “đệ niên chỉnh biện các lễ 遞 年 整 辨 各 禮”[5]>.

- Về cấu trúc tính ngữ và danh từ, ở hai văn bia này, chúng tôi thấy ít xuất hiện những cấu trúc ảnh hưởng theo kiểu cấu trúc trong Hán văn. Trong các ngữ danh từ, đa phần trung tâm ngữ đã được đặt trước theo Việt văn. Chỉ còn lại một số trường hợp mà chúng tôi kể đến ở đây. Đó là những câu quen thuộc trong văn bia: "Thanh Oai huyện, Hữu Thanh Oai xã, Chu Xá thôn Hữu Đề điểm Đoàn Đình Kim tự ghi rằng  青 威 縣 右 青 威 社 朱 舍 村 右 提 點 段 廷 金 自 記 浪", "Giáp thượng hạ đại tiểu  甲 上 下 大 小" [5].

- Về hư từ, trong cả hai bài văn xuôi Nôm này, các tác giả dùng rất ít hư từ. Những hư từ được dùng có thể kể là: "vả lại" < “vả lại niệm cập song thân phụ mẫu  吏 念 及 雙 親 父 母/”[5] > với ý nghĩa là một từ chuyển chiết; "mà", "tịnh" (tịnh vi.., tịnh ký...) với ý nghĩa là một liên từ; "thửa" < “cũng trong đồng bào thửa sinh  拱 瑇 同 胞 所 生”[5] /> với ý nghĩa sở hữu; "chớ nữa" < “chớ nữa điều chi mà chẳng như ước 渚 女 調 之  拯 如 約”; “van ai chớ nữa ai  栕 埃 渚 女 埃”[5]> với ý nghĩa khuyên can.

Để có cái nhìn toàn diện về văn xuôi Nôm thời kỳ này chúng tôi xin trích dẫn dưới đây một đoạn văn trong bài văn bia của Hữu Đề điểm Đoàn Đình Kim:

有 父 母 然 後 有 此 身.   慇 本 村 叶 保 父 母 雙 親 並 為 后 神. 各 條 祭 祀 具 在 碑 記. 節 尼 本 村 些 廚 頹 弊, 善 男 信 女 共 脩 葺. 吏 念 及 雙 親 父 母, 欺 群 幼 冲 渚 特 奉 養 吒   裴 . 丕 固 出 家 財 古 錢 一 百 貫 會 主 朱 顯 考, 封 贈 總 兵 使 司 段 貴 公 青 嶺 侯 字 福 正, 顯 妣 封 贈 貞 人 阮 氏 行 號 慈 好, 並 為 會 主.

(Hữu phụ mẫu nhiên hậu hữu thử thân. Năm trước ơn lòng trong bản thôn đã hiệp bầu phụ mẫu song thân tịnh vi Hậu thần. Các điều tế tự cụ tại bi ký. Tiết này, bản thôn ta, chùa trong đồi tệ, thiện nam tín nữ cùng lòng tu tập. Vả lại niệm cập song thân phụ mẫu, khi còn ấu xung chưa được phụng dưỡng cha mẹ miếng bùi, miếng ngọt. Vậy có xuất gia tài cổ tiền nhất bách quan làm hội chủ cho Hiển khảo, phong tặng Tổng binh sứ ti Đoàn quý công Thanh Lĩnh hầu tự Phúc Chính, Hiển tỷ phong tặng Trinh nhân Nguyễn thị hàng, hiệu Từ Hiếu, tịnh vi hội chủ. [5])

         Như vậy, qua sự xuất hiện của hai bài văn xuôi toàn Nôm, chúng ta có thể nhận định rằng vào thế kỷ XVIII, văn xuôi Nôm trên bia đá đã phát triển.

1.3. Văn xuôi Nôm trên bia đá cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX

Đến cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, số lượng văn xuôi Nôm trên bia đá nở rộ. Hiện nay, chúng tôi đã sưu tập được 42 bài văn xuôi Nôm trên bia đá thế kỷ XX, và có lẽ con số đó sẽ không dừng lại. Chúng ta đã thấy những bài ký tả cảnh, những bài ký ghi công, gửi giỗ diễn đạt bằng văn xuôi Nôm mạch lạc dễ hiểu.

Do mức độ tiêu biểu khác nhau, ở phần này, chúng tôi lựa chọn 16 văn bia để khảo sát. Đó là các văn bia: Đồng Quang tự bi ký 同 光 寺 碑 記[7], An Duyên xã đại bi 安 沿 社 大 碑[8], Khải Định thất niên nhuận ngũ nguyệt thập nhất nhật bi ký  啟 定 七 年 閏 五 月 十 一 日 碑 記[10], Khải Định bát niên nhị nguyệt thập nhật lập bi ký  啟 定 八 年 二 月 十 日 立 碑 記[11], Trùng tu Hương Tích tự bi 重 修 香 跡 寺 碑[13], Danh phương thiên tải 名 方 千 載 [15], Di chúc bi văn 遺 囑 碑 文[16], Lê Thị Quyên thư bi ký 黎 氏 娟 姐 碑 記 [17], Bia ghi công 碑 記 功[22], Công tộc 1939 公 族 1939 [23], Bia ghi công 碑 記 功 [24], Đại Bi tự điều lệ chí 大 悲 寺 条 例 誌 [25], Nam mô A di đà Phật 南 無 阿 彌 陀 佛 [26], Hậu kị bi ký 后 忌 碑 記 [27], Bia truyền đăng chùa Linh Ứng 碑 傳 燈 廚 靈 應 [34], Công đức bi ký 功 德 碑 記 [40].

- Thông qua khảo sát số văn bia nói trên, chúng tôi tạm đưa ra một số nhận xét về các hiện tượng ngữ pháp trong các bài văn bia này như sau: /Về cấu trúc tính ngữ và danh từ, đến thời kỳ này, số lượng cấu trúc tính ngữ và danh từ ảnh hưởng của Hán văn đã ít hơn thời kỳ trước rất nhiều. Tuy nhiên, các cấu trúc này vẫn còn xuất hiện ở một số bia. Sau đây là một số ví dụ: "hậu thôn Đống Chanh 后 村 棟 " (<=> thôn Đống Chanh hậu) [26], "Nguyễn Bàng công tộc điền 阮 榜 公 族 田" (<=> công tộc điền Nguyễn Bàng), "sương thuế 霜 稅/" (<=> thuế sương) [23], v.v...

- Trong văn xuôi Nôm ở những thế kỷ trước, chúng ta thấy ít dùng những biện pháp tu từ đối xứng⁽⁸⁾. Đến thời kỳ này, trong các áng văn xuôi, chúng tôi thấy xuất hiện rất nhiều hiện tượng ngữ pháp đối xứng có giá trị tu từ như: "ngày qua tháng lại  戈 吏", "vật đổi sao dời 物   移" [40]; "sửa đình dựng miếu  亭  廟", "đắp đường làm cống 搭 塘  " [15]; "trước là theo dấu tổ tiên, sau lại gần nương cảnh phật     祖 先  吏   景 佛" [17]; "có bột mới gột nên hồ, nước nào cũng thế, ăn quả nhớ kẻ trồng cây, dân nào cũng vậy 固  買 滑 糊  拱     几   民  拱 丕"[8]; "chim rừng khua mõ, mai núi dâng hoa, nước biếc non xanh, bầu trời cảnh bụt  棱 摳  梅   花  碧   飄   景 ??"[13]... Bên cạnh những kết cấu có sẵn trong tục ngữ ca dao, còn có những kết cấu mới, mang tính sáng tạo. Sự xuất hiện của ngữ pháp đối xứng với ý nghĩa là một biện pháp tu từ trong những bài văn xuôi này đã khẳng định những giá trị văn học của văn xuôi Nôm.

- Đặc biệt, trong các bài văn xuôi Nôm trên văn bia cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, chúng tôi thấy số lượng hư từ xuất hiện đã nhiều hơn. Điều đó thể hiện sự phát triển trong ngôn ngữ diễn đạt. Các hư từ thường dùng có thể kể đến như⁽⁹⁾:

+ Ở đầu câu có: còn như, vậy nên, huống hồ, phương chi, thế thì, hễ, nhưng, nhược (“nhược ngày sau ai không tuân 若   埃 空 遵” [25]), thế mà...

         + Ở giữa câu có: mà, thì, cùng là ("Nền tả vu làm nhà tổ mới, đàn lệ tế cũng sửa sang lại, cùng là lát sân xây bể vén cảnh trồng hoa  左 蕪  茄 祖  壇 厲 祭 拱 ?吏 共 羅 ? 磋 ? ?景  花" [7]; "nào tam quan, miếu vũ, tượng pháp nguy nga, cùng là các đồ bài trí  三  廟 宇 像 法 巍 峨 共  各 圖 排 置"[24])...

+ Ở cuối câu có: vậy thay ("Vậy nên làm biên bản chữ Nôm tiện để sau này biết rõ vậy thay! 丕    編 板  喃 便 抵  尼 別  丕 " [15]), vậy, đó (đặt ở cuối câu, với nghĩa khẳng định: "là mong cho hương khói lâu dài về sau đó 羅 懞 朱 香      ? ? ?"; "người còn không dám di dịch đó  群 空 監 移 易 ?" [17])...

-Trong các văn bản vẫn tồn tại một số từ cổ:

+ Chất: hỏi, nói ("chất sự công bình   事 公 平", "chất sự trang trọng  事 莊 重"[15]);

+ Từ: lời ("hội kỳ hào có từ thỉnh bà sư Am đến trụ chùa Đồng Quang 會 耆 豪 固 詞 請 婆 師 庵  住 廚 同 光" [7]; "y theo những từ thỉnh cầu của Thị Vòng 依 訨 仍 詞 請 求  氏 " [23]);

          + Hòa: xuất hiện trong câu "có phận thôi thì, còn hòa hóa thương bi 古 分 催 辰 群 和 化 傷悲"[17]. Từ này thường được dùng với các nhóm nghĩa sau: cả, tất cả; vừa; và, cùng, mà. Trong câu trên nó được dùng với nghĩa là "mà";

+ Cải: thay đổi ("cải sáp về tỉnh Hà Đông 改 插  省 河 東" [7]);

+ Mỗi: lần nào cũng ("mỗi than tiếc rằng 每 嘆 惜 浪" [7]);

+ Duyên: nguyên do ("duyên cha mẹ tôi sinh được một mình tôi 緣 吒  碎 生 特 沒 碎" [44]).

         Thời kỳ này, tuy câu văn đã phát triển theo hướng thuần Việt, nhưng vẫn còn tồn tại một số hiện tượng trật tự từ ảnh hưởng của Hán văn như: "chuối hai mươi quả   " <=> hai mươi quả chuối, "rượu một hào  沒 毫" <=> một hào rượu [17]... Các bài văn đa phần vẫn dùng những câu văn Hán có tính chất khuôn mẫu để ghi lại số ruộng, địa bạ, ngày giỗ ("hiện đồng dân thỏa thuận kế kị phối minh bạch, phụng tôn như sau này 現 仝 民 妥 順 計 忌 配 明 白 奉 尊 如  尼" [26]). Đôi khi, do không có ý thức viết văn Nôm một cách triệt để, tác giả các bài văn xuôi vẫn dùng một số cụm từ Hán quen thuộc như: "hữu hằng tâm 有 恒 心" (có hằng tâm), "ký sự 記 事" (ghi lại sự việc), "thiết niệm 竊 念" (trộm nghĩ), "tỉnh giảm 省 減" (giảm bớt), "bồi thực 培 植" (vun trồng), "chu truân 周 訰" (chuyên tâm, chăm lo), "đệ niên 第 年" (hằng năm) v.v...

Nói chung, văn xuôi Nôm trên bia đá đến cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX đã có những bước phát triển đáng kể so với những thế kỷ trước. Chúng ta đã đọc được những áng văn xuôi mạch lạc, trong sáng và khá thuần Việt như Đồng Quang tự bi ký 同 光 寺 碑 記 [7]; Lê Thị Quyên thư bi ký 黎氏 娟 姐 碑 記[17]; Trùng tu Hương Tích tự bi 重 修 香 跡 寺 碑[13]. Một số bài văn không hề có cấu trúc tính ngữ kiểu Hán văn, không có từ cổ, không có sự xuất hiện các cụm từ Hán như bài Công đức bi ký 功 德 碑 記 ở chùa Trầm [40]. Dưới đây chúng tôi xin dẫn ra một đoạn để minh họa: