VỀ TẤM BIA GIA PHẢ HỌ LÊ TẠI HUƠNG SƠN – HÃ TĨNH

NGUYỄN HỮU TƯỞNG

Viện Nghiên cứu Hán Nôm

LÊ KINH DUỆ

GS y học - hậu duệ họ Lê chi Xuân Trì

Đầu năm 1999, cán bộ Viện Nghiên cứu Hán Nôm kết hợp cùng dòng họ Lê về khảo sát nhà thờ họ Lê tại thôn Xân Trì, xã Sơn An, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh. Từ đường số 1 theo đường đi Hương Khê, vượt cầu Linh Cảm qua sông La khoảng 8,9 km là tới thôn Xuân Trì. Tại đây, họ Lê còn giữ nguyên vẹn ngôi nhà thờ dòng họ. Theo các cụ trong dòng họ kể lại, ngôi nhà thờ này đã được di chuyển nguyên vẹn từ vị trí khác cách vị trí hiện nay không xa. Trong nhà thờ còn giữ được khá nhiều đồ thờ cúng. Đặc biệt nhà thờ còn giữ được 6 tấm bia đá thời Nguyễn có nhiều tư liệu quý về dòng họ. Vào dịp khác chúng tôi sẽ xin giới thiệu cụ thể từng tấm bia. Ở bài này chúng tôi xin giới thiệu một tám bia cung cấp nhiều thông tin về lịch sử họ Lê tại xã Sơn An, Hương Sơn.

Tấm bia này được dựng phía bên trái nhà thờ. Bia hai mặt, khổ 43 x 50cm, không trang trí. Bia có nhan đề “Lê tộc phả lược bia” (Bia lược chép gia phả họ Lê). Bia chép được 13 đời theo kêt cấu: Số thứ tự đời, họ tên, hiệu, chức tước, đỗ đạt, vợ con. Qua cách ghi như trên, ta có thể lập được phả hệ của 13 đời chép trên tấm bia. Đầu bia cho biết cụ thuỷ tổ dòng họ Lê ở đây phát tích từ xã Đồng Phang, huyện Yên Định, phủ Thiệu Thiên, tỉnh Thanh Hoá. Bia chép cụ Thuỷ tổ là Lê Duy Thanh, giữ chức Đô chỉ huy sứ quân mã bộ, cai quản Tiền doanh. Cụ đánh giặc Chiêm bị tử trận, có sắc phong.

Đời thứ 2: Cụ Lê Duy Cần chuyển về xã Phú Nghĩa, Quỳnh Lưu, Nghệ An.

Đời thứ 3: Cụ Lê Duy Hành thiên cư về thôn Thiện Kỵ xã Hoàng Mai. Cụ sinh râ tiến sĩ Lê Quỳnh (đỗ đệ tam giáp Tiến sĩ khoa Quý Mùi 1643).

Đời thứ 4: Cụ Lê Công Phụ, sinh được 2 con là Lê Công Tá và Lê Công Bật.

Đời thứ 5: Cụ Lê Bật: Chuyển về giáp Xuân Lưu, thôn Xuân Trì, xã Ân Ấp, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh.

Như vậy chỉ có từ đời thứ 5 về sau chi họ Lê mới có ở Hương Sơn Hà Tĩnh, còn 4 đời trước đều ở Nghệ An.

Theo chỉ dẫn của tài liệu, chúng tôi trở ra xã Hoàng Mai, huyện Quỳnh Lưu. Tại đây chúng tôi gặp hai tấm bia viết về tiến sĩ Lê Quỳnh dựng năm Tự Đức 13 (1859). Tấm bia cũng ghi lại rõ thế thứ từ cụ Lê Duy Thành xuống tới cụ Lê Quỳnh khớp với bia Hương Sơn. Bia còn cho biết cho tới lúc dựng bia các chi họ Lê ở các nơi, trong đó có chi cụ Lê Bật tại Hương Sơn, vẫn giữ liên lạc. Địa phương cho biết hiện con cháu họ Lê không còn ở Hoàng Mai và chỉ chúng tôi về họ Lê tại làng Xuân Hoà, xã Quỳnh Xuân, huyện Quỳnh Lưu. Tại đây chúng tôi được các cụ trong họ tiếp đón tại nhà thờ họ Lê. Ngôi nhà thờ này mới xây dựng. Nhà thờ cổ đã bị bom Mỹ phá huỷ vốn ở tại nơi khác. Rất may tại đây các cụ còn giữ được gia phả. Gia phủ chép các đời giống với 5 đời đầu trong bia Hương Sơn. Từ đời thứ 6 chép riêng chi Xuân Hoà. Các cụ ở Xuân Hoà đã ra Đồng Phang tìm họ và đã khớp được gia phả với họ Lê Đồng Phang. Qua đó các cụ cho biết nguồn gốc họ Lê tại Xuân Hoà và các chi khác tại Nghệ An, Hà Tĩnh là hậu duệ cụ Lê Trừ, anh thứ hai của Lê Lợi. Như vậy chi họ Lê tại thôn Xuân Trì, xã An Sơn, huyện Hương Sơn, Hà Tĩnh là hậu duệ của triều Lê. Qua tấm bia này và các tài liệu sưu tầm được, chúng tôi có thể lập được lược đồ trực hệ của họ Lê tại thôn Xuân Trì, xã An Sơn, Hương Sơn, Hà Tĩnh như sau (xem trang bên):

Chú giải:

1. Lê Duy Thành: Được bia Hương Sơn ghi là thuỷ tổ.

2. Lê Quýnh: Tiến sĩ khoa Quý Mùi (1643).

3. Lê Tá: Có hai con trai, trưởng là Lê Công Nghiêm ở lại Hoàng Mai, Quỳnh Lưu. Con thứ là Lê Công Xước di cư vào Đức Thọ, Hà Tĩnh.

Thông báo Hán Nôm học 2000, tr.548-552