Khảo sát kinh nghiệm ở Hàn Quốc về xây dựng cơ sở dữ liệu không gian khoa học xã hội và nhân văn: Gợi mở hướng tiếp cận đối với dữ liệu lịch sử cấp xã ở Việt Nam
Trong
khuôn khổ nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp Bộ: “Cơ sở dữ liệu không
gian phục vụ nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn: lý thuyết, thực tiễn và đề
xuất cho giai đoạn tiếp theo”, thuộc Chương trình khoa học và công nghệ
cấp Bộ trọng điểm “Lập bản đồ dữ liệu phục vụ nghiên cứu khoa học xã hội và
nhân văn: thí điểm tại 3 tỉnh mới”, từ ngày 01/11 đến ngày 06/11/2026, Đoàn
công tác do TS. Nguyễn Đình Chúc, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới,
Chủ nhiệm nhiệm vụ làm Trưởng đoàn, với sự tham gia của các nhà khoa học đến từ
Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới, Viện Nghiên cứu Hán - Nôm và Cục Thống kê
thuộc Bộ Tài chính. Trong chương trình làm việc, Đoàn đã đến khảo sát và trao đổi
chuyên môn với bốn cơ quan, tổ chức nghiên cứu hàng đầu của Hàn Quốc, gồm: Kho
Lưu trữ Dữ liệu Khoa học xã hội Hàn Quốc (KOSSDA) thuộc Đại học Quốc gia Seoul;
Viện Nghiên cứu Định cư Hàn Quốc (KRIHS); Trường Kinh tế và Kinh doanh thuộc Đại
học Ngoại ngữ Hankuk (HUFS) và Viện Phát triển Hàn Quốc (KDI).
Theo
nghiên cứu chuyên đề của TS. Lê Quang Chắn, thành viên Đoàn công tác, dữ liệu
không gian lịch sử cấp xã không đơn thuần là một bản đồ số hay danh mục các di
tích, mà cần được xây dựng như một hệ thống tri thức lịch sử, kết hợp đồng thời
bốn chiều cơ bản: không gian, thời gian, chủ thể và sự kiện, nguồn sử liệu.
Trên cơ sở đó, khung dữ liệu được đề xuất gồm sáu lớp: (1) Di tích lịch sử và địa
điểm lịch sử; (2) Sự kiện lịch sử; (3) Nhân vật lịch sử gắn với địa phương; (4)
Địa danh lịch sử và biến đổi địa danh; (5) Không gian cư trú - làng xã truyền
thống; (6) Ký ức lịch sử và lịch sử truyền khẩu.
Trong
cấu trúc này, nguồn tài liệu Hán Nôm và thư tịch giữ vai trò đặc biệt quan trọng,
cung cấp căn cứ để nhận diện, xác minh và tái hiện lịch sử địa phương. Các loại
hình tư liệu cần được chú trọng thu thập bao gồm chính sử, địa chí, thần tích,
thần phả, gia phả, văn bia, minh chuông, sắc phong, địa bạ, đinh bạ, bản đồ cổ
và các tài liệu lưu trữ liên quan. Đây là những nguồn tư liệu chứa đựng thông
tin phong phú về quá trình hình thành làng xã, địa giới hành chính, địa danh cổ,
dòng họ, nhân vật lịch sử, thiết chế tín ngưỡng, hoạt động kinh tế, văn hóa và
đời sống cộng đồng qua các thời kỳ.
Đáng
chú ý, việc xây dựng cơ sở dữ liệu cần kết hợp chặt chẽ giữa nguồn sử liệu
thành văn với sử liệu vật chất, tư liệu dân gian và ký ức cộng đồng. Các di
tích, đình, chùa, đền, miếu, nhà thờ họ, văn từ, văn chỉ, địa điểm khảo cổ và
những dấu tích lịch sử cần được khảo sát, định vị bằng GPS, chụp ảnh, quay
video và lập hồ sơ khoa học. Đối với những địa danh cổ, địa điểm đã biến mất hoặc
không còn xác định chính xác vị trí, cần kết hợp tư liệu Hán Nôm, bản đồ lịch sử
và lời kể của người dân để từng bước phục dựng không gian quá khứ. Đặc biệt, cần
phân biệt rõ thông tin đã được kiểm chứng với truyền thuyết, ký ức cộng đồng và
giả thuyết nghiên cứu, tránh đồng nhất các nguồn tư liệu có mức độ xác tín khác
nhau.
Chuyến
khảo sát, trao đổi kinh nghiệm tại Hàn Quốc đã mang lại những kết quả thiết thực,
giúp Đoàn công tác tiếp cận các mô hình quản trị dữ liệu hiện đại, đồng thời gợi
mở nhiều hướng nghiên cứu và giải pháp phù hợp với điều kiện Việt Nam. Đặc biệt,
việc kết hợp phương pháp nghiên cứu lịch sử truyền thống với công nghệ GIS và
các nền tảng dữ liệu số sẽ góp phần chuyển đổi cách thức tiếp cận lịch sử địa
phương: từ sưu tầm, biên soạn các tư liệu riêng lẻ sang xây dựng hệ thống tri
thức lịch sử có cấu trúc, có khả năng định vị, kiểm chứng và liên kết theo
không gian, thời gian. Đây không chỉ là giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy giá
trị nguồn tư liệu lịch sử, Hán Nôm và thư tịch cổ, mà còn là cơ sở quan trọng để
hình thành hạ tầng dữ liệu khoa học xã hội và nhân văn có tính hệ thống, liên
thông và bền vững, góp phần thúc đẩy chuyển đổi số trong nghiên cứu lịch sử,
văn hóa và quản lý di sản ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay.

Đoàn
công tác khảo sát và làm việc tại KOSSDA

Đoàn
công tác tại Đại học Ngoại ngữ Hankuk

Đoàn
công tác làm việc với Viện Phát triển Hàn Quốc (KDI)

Đoàn công tác tìm hiểu hệ thống giám sát và phân
tích cơ sở dữ liệu không gian tại Viện Nghiên cứu Định cư Hàn Quốc (KRIHS)