14. Văn bản Hán Nôm liên quan đến tục kết nghĩa giữa hai làng Vạn Phúc (huyện Thanh Trì) và Nga My (huyện Thanh Oai, thành phố Hà Nội) (TBHNH 2011)
VĂN BẢN HÁN NÔM LIÊN QUAN ĐẾN TỤC KẾT NGHĨA GIỮA HAI LÀNG VẠN PHÚC (HUYỆN THANH TRÌ) VÀ NGA MY (HUYỆN THANH OAI), THÀNH PHỐ HÀ NỘI
BÙI XUÂN ĐÍNH (Viện Dân tộc học)
NGUYỄN THU HIỀN (Bảo tàng Hà Nội)
Kết nghĩa (hay Kết chạ, Ăn chạ, Đi chạ, Đi nước nghĩa, Giao hiếu...) giữa hai (hoặc nhiều) làng với nhau là một trong những phong tục tốt đẹp của người Việt trên vùng đồng bằng Bắc Bộ, hình thành từ rất xa xưa, do nhu cầu tình cảm, hợp sức làm thủy lợi, phát triển sản xuất, bảo đảm an ninh, ổn định đời sống khi gặp thiên tai địch họa, tổ chức các hoạt động văn hóa, tâm linh của các động đồng cư dân. Tục kết nghĩa mang nhiều ý nghĩa nhân văn cao cả, có tác dụng giáo dục sâu sắc, như đề cao tính cộng đồng; trọng nghĩa tình, lễ nghĩa; tinh thần hy sinh, giúp đỡ lẫn nhau; hình thành lối sống có văn hóa, thể hiện từ lời ăn tiếng nói đến thái độ cư xử thường ngày. Chính vì thế, qua nhiều biến động của lịch sử, tục này vẫn được nhiều làng xã duy trì đến ngày nay.
Tuy nhiên, việc duy trì tục kết nghĩa của các làng chủ yếu thông qua truyền miệng. Trên thực địa, chúng tôi chưa gặp được các văn bản Hán Nôm liên quan đến tục này.
Theo các bậc cao niên trong làng, trước đây, có rất nhiều văn bản, được sao, lưu tại đình của ba làng: Nga My Thượng, Nga My Hạ và Vạn Phúc(1) không chỉ làm cơ sở cho việc duy trì các hoạt động của tục kết nghĩa, mà còn để đề phòng bị mất mát. Tuy nhiên, do đình làng Vạn Phúc bị lở năm 1971, đình làng Nga My Thượng bị thực dân Pháp đốt năm 1949, nên hai làng này hiện không còn văn bản gốc nào, ở đình Nga My Hạ cũng bị mất mát nhiều, chỉ còn lưu 7 văn bản soạn vào thời Nguyễn. Dưới đây, chúng tôi giới thiệu lần lượt nội dung các văn bản(2).
1. Văn bản của xã Vạn Phúc đề ngày mồng 8 tháng Hai năm Tự Đức thứ 31 (1878) đề nghị với làng (xã) Nga My xin sửa đổi 4 điều về thể lệ thăm và đón tiếp giữa hai bên cho phù hợp với tình hình mới phát sinh của làng. Văn bản có con dấu của Lý trưởng, cùng họ tên các chức sắc, đại diện 12 giáp của làng Vạn Phúc. Nội dung văn bản như sau:
- Điều thứ nhất: theo tục cũ, Vạn Phúc mở hội từ ngày mồng 6 đến ngày Rằm tháng Hai. Từ ngày 15 tháng trước, làng giao cho 2 người đưa thư mời Quan anh Nga My. Đến ngày 16, mỗi giáp lại cử 2 người đưa thư trình của giáp mình với giáp của Quan anh. Đến ngày 26 cùng Quan anh đến đình (Nga My) bái lễ. Sau đó các giáp trở về, Quan anh ban cấp cho mỗi giáp xôi thịt mang về. Điều ấy thật là phiền phức. Nay xin Quan anh cho sửa: trước tiên giao cho 2 người đưa thư vào ngày 26 (tháng Giêng) hẹn nơi đón rước, tiếp đãi.
Đến ngày mồng 6 tháng Hai, chính hội của Vạn Phúc, ngày mồng 8 mỗi giáp một người đưa thư mời đến quý đình yết lễ. Xong việc hội họp tại nhà đương cai Quan anh thụ lộc. Ngày 18 bái rước Quan anh đến đình yết lễ.
- Điều thứ hai: theo lệ cũ, Vạn Phúc mở tiệc đón tiễn Quan anh, tổ chức hai bữa tiệc hoặc tại bãi ruộng hoặc tại cửa miếu. Hai xứ đó nay hoặc đã trồng chuối, hoặc địa thế hẹp không tiện lợi, nên cần bồi đắp sửa đổi chỗ xuống ngựa, lên ngựa. Vậy nay xin đổi mời Quan anh lưu tạm tại đình.
- Điều thứ ba: theo lệ cũ, Vạn Phúc mở hội, bái rước Quan anh đến đình yết lế, xong việc lưu lại một đêm; việc tế lễ nghi trượng chưa được huấn thị, cần cải định. Nay xin mời Quan anh đến đình bái lễ, lưu lại một hôm cùng nhau kính tế để thêm long trọng. Lại mời lưu lại một đêm để giao hảo thù tạc cho thêm thịnh tình. Còn việc cỗ bàn không cần quá thịnh soạn vậy, xin Quan anh ban huệ.
- Điều thứ tư: theo lệ cũ, việc thưởng cho đào nương, e rằng có sự thái quá, xin từ nay về sau thưởng 12 trù, mỗi trù hạn mức 3 mạch tiền.
2. Đơn xin phép của xã Nga My mời dân xã Vạn Phúc dự hội tháng Một năm đầu niên hiệu Đồng Khánh (Bính Tuất, 1886), có nội dung:
Chức sắc kỳ mục trên dưới xã Nga My, tổng Nga My, huyện Thanh Oai, phủ Ứng Hòa khấu bẩm xin được gia ân về việc sau: nguyên dân xã chúng tôi cùng xã Vạn Phúc Châu, huyện Thanh Trì từ cổ xưa đến nay hai bên giao hảo, cứ 40 năm có lệ mở hội rước cờ, đánh trống nghênh thần hợp tế, cùng ca hát các việc. Nay dân xã bẩm xin vào ngày 18, 19 và 20 tháng này cho dân xã Vạn Phúc thuộc hạt khác được thực thi theo lệ nghênh thần. Xin quan tỉnh đường đại nhân phê chuẩn, để dân chúng tôi được tiện thi hành. Vậy nên muôn vạn bẩm tâu.
Ngày 10 tháng 11 năm Đồng Khánh thứ 1 (05-12-1886). Bên dưới có tên và chữ ký của các chức dịch xã Nga My.
3. Đơn của xã Vạn Phúc gửi tỉnh đường Hà Nội xin được đi vào dự hội tế với Quan anh Nga My có nội dung:
Chức sắc kỳ dịch xã Vạn Phúc Châu, tổng Vạn Phúc Châu, huyện Thanh Trì, phủ Thường Tín bẩm tâu xin được quan trên ban ơn. Nguyên dân xã chúng tôi cùng dân xã Nga My, huyện Thanh Oai, phủ Ứng Hòa từ xưa đến nay có lệ giao hảo, cứ 40 năm cùng tổ chức lễ rước thần, hội đồng hợp tế. Nay xã Nga My tuân theo lệ cũ, vào ngày 18, 19 và 20 tháng này mời dân xã chúng tôi đến đình xã đó để cùng hội tế nghênh thần, xin thần phù trợ cho xã dân. Thiết mong sự việc trình quan tỉnh đường cùng các hiến sát, các đại nhân hạ đèn trời chiếu xét phê chuẩn, cấp cho văn bằng để dân xã được tiện đi lại phụng sự. Muôn vàn khấu lạy.
Ngày 17 tháng 11 năm Đồng Khánh thứ 1 (12-12-1886). Bên dưới có chữ ký của các chức dịch, kỳ mục.
4. Văn bản về việc dân làng Vạn Phúc cảm ơn làng Nga My giúp làng Vạn Phúc sửa đình năm Kỷ Mão - Canh Thìn đời Tự Đức (1879 - 1880), có nội dung:
Sắc mục, kỳ lão cùng trên dưới 12 giáp của xã Vạn Phúc Châu, huyện Thanh Trì, phủ Thường Tín bái trình với Quý nghĩa huynh Nga My.
Nguyên vào tháng Tám năm trước (Tự Đức thứ 32 - năm Kỷ Mão, 1879), Vạn Phúc bị nước lũ sông Hồng làm hư hại đình chính. Dân xã tổ chức chuyển đình, nhân tu bổ lại. Đến tháng Giêng năm thứ 33 (Canh Thìn, 1880) hoàn thành. Biết được tin vui này, ngày 21 tháng Giêng, dân xã Nga My cử đoàn đại diện đem lễ vật và 640 quan tiền ra bái yết thần và mừng dân làng Vạn Phúc (Nga My Thượng góp 300 quan, Nga My Hạ 340 quan tiền). Số tiền này được sử dụng vào việc tu sửa đình 280 quan tiền, còn lại 360 quan chia đều cho 12 giáp, mỗi giáp 30 quan sử dụng vào việc chung.
Công việc tu sửa đình hoàn thành, xã Vạn Phúc cử 05 người trong Hội Tư văn đem theo lễ vật vào tạ thần và cảm tạ Quan anh Nga My.
Ngày mồng hai, tháng Hai, năm Tự Đức thứ 33 (12-3-1880). Bên dưới có chữ ký của các chức dịch, kỳ mục.
5. Văn bản về việc làng Vạn Phúc giúp làng Nga My Hạ sửa đình năm Thành Thái thứ ba (Tân Mão, 1891), có nội dung:
(Thôn) Nga My Hạ trùng tu đình vũ, Quan anh Vạn Phúc nhập bái yết thần.
Bài thơ “Đoạn kim” trong sách Kinh Dịch nói vàng có thể chặt đứt, gỗ có thể xẻ ra; song chúng em với Quan anh tình nghĩa anh em lân giao từ xưa thật là thân thiết, dù cách xa muôn dặm quan hà vẫn như gió trăng song hành.
Được tin Quan anh kết nghĩa (Nga My) trùng tu đình miếu, nay đã hoàn thành, 12 giáp chúng em hân hạnh được mừng cau trầu, hoa quả, giấy tiền 60 tờ, dâng mừng chúc thánh. Nay bái tạ.
Ngày 11 tháng Giêng năm Thành Thái thứ ba (19-02-1891).
6. Văn bản về việc Vạn Phúc cảm tạ Nga My Hạ ra mừng Vạn Phúc dựng lại Phương đình
Ngày 21 tháng Ba năm Khải Định thứ mười (13-4-1925)
Chức sắc, kỳ dịch cùng già trẻ 12 giáp xã Vạn Phúc Châu, tổng Vạn Phúc Châu, huyện Thanh Trì bái trình Quan anh Nga My Hạ. xã Nga My, huyện Thanh Oai.
Nhân dịp hạ ấp chúng em dựng lại Phương đình, công việc đã hoàn thành. Quan anh với tình nghĩa sâu nặng từ xưa đã đến làm lễ tôn thần, chia vui với chúng em. Chúng em xin được bày tỏ lời cảm tạ, mong tình cảm anh em từ xưa càng thêm đầy như nước sông Đáy, sông Hồng, nghìn năm trọng vọng. Xin cảm tạ.
7. Văn bảnvề việc Vạn Phúc cảm tạ Nga My ra mừng thành hoàng làng được phong sắc
Tiểu đệ chúng em, chức sắc, kỳ mục cùng toàn dân xã Vạn Phúc Châu, tổng Vạn Phúc Châu, huyện Thanh Trì, phủ Thường Tín, tỉnh Hà Đông bái trình quan Đại huynh kết nghĩa thôn Nga My Hạ, xã Nga My, huyện Ứng Hòa.
Bài thơ “Đoạn kim” trong sách Kinh Dịch nói vàng có thể chặt đứt, gỗ có thể xẻ ra; song chúng em với Quan anh tình nghĩa anh em lân giao từ xưa thật là thân thiết, dù cách xa muôn dặm quan hà vẫn như gió trăng song hành.
Nhân năm Đinh Mão (1927), thành hoàng làng Vạn Phúc chúng em được phong sắc, Quan anh Nga My ra làm lễ thần và chúc mừng. Dân xã Vạn Phúc chúng em lấy làm cảm tạ, trước nghĩa tình sâu nặng như nước sông Đáy, sông Hồng từ xưa của Quan anh. Chức sắc, kỳ dịch cùng toàn thể dân làng trên dưới chúng em dự định đến ngày 18 tháng Một năm Bảo Đại thứ ba, sẽ đến đình Quan anh bái tạ thần và cảm tạ Quan anh.
Ngày mồng 9 tháng Một năm Bảo Đại thứ ba (29-12-1928).
Các văn bản trên đây có giá trị nghiên cứu không chỉ về thể thức kết nghĩa giữa hai làng, mà còn về cơ cấu tổ chức, lệ tục của từng làng; đặc biệt là sự quản lý của nhà nước phong kiến đối với tục lệ làng xã.
Đến ngày 20 tháng 4 năm 1982 (tức ngày 25 tháng Ba năm Nhâm Tuất), thể theo yêu cầu của làng Vạn Phúc, một nhóm các cụ cao niên am hiểu chữ Hán làng Nga My Hạ đã tổ chức sao chép các văn bản trên, nên các văn bản sao này hiện được lưu tại đình Vạn Phúc.
Chú thích:
(Thông báo Hán Nôm học 2011, tr.563-568)