TẤM BIA MA NHAI MỚI ĐƯỢC PHÁT HIỆN

CỦA NGÔ THÌ SĨ

VƯƠNG ĐẮC HUY

Bảo tàng Lạng Sơn

Lạng Sơn mảnh đất lịch sử nơi đất địa đầu của Tổ quốc, nơi ghi dấu nhiều chiến công chói lọi của dân tộc ta trong lịch sử, và cũng là miền đất văn hóa với những di tích danh thắng, phong tục tập quán truyền thống đặc sắc do nhân dân các dân tộc địa phương tạo dựng nên. Có một yếu tố góp phần làm cho xứ Lạng và các di tích văn hóa có giá trị lên rất nhiều, đó là các bút tích thi văn của các văn nhân thi sĩ qua các thời kỳ lưu lại qua các văn bia di tích danh thắng Lạng Sơn nơi họ đã đi qua hoặc từng ở đó như Ngô Thì Sĩ, Ngô Thì Nhậm, Nguyễn Du… Đó là các tác phẩm rất có giá trị về mặt văn học nghệ thuật và tư liệu lịch sử, chứa đựng những tâm tư tình cảm của các tác giả đối với đất nước, với mảnh đất xứ Lạng tươi đẹp để truyền tải cho các thế hệ mai sau hãy giữ gìn và phát huy.

Với nhiệm vụ bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa của dân tộc. Năm 1993 UBND Thị xã Lạng Sơn đã phối hợp với Sở VHTT Lạng Sơn và Viện Nghiên cứu Hán Nôm tiến hành sưu tâm - dịch - xuất bản cuốn “Văn bia Xứ Lạng”. Đây là tuyển tập các văn bia của các tác giả qua các thời kỳ lịch sử khác nhau lưu lại trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn. Việc làm này rất có ý nghĩa và cần thiết trong việc nghiên cứu tìm hiểu lịch sử Lạng Sơn. Tuy nhiên về những bài văn bia đã được tập hợp và xuất bản trong sách. Lạng Sơn vẫn còn nhiều di tích văn bia có giá trị khác cần tiếp tục sưu tầm và giới thiệu tiếp.

Gần đây nhất trong đợt tổng kiểm kê di tích tại huyện Văn Quán tiến hành vào thời gian tháng 7-8/1998 phối hợp giữa Bảo tàng tổng hợp Lạng Sơn và phòng VHTT huyện Văn Quan, được sự chỉ dẫn của nhân dân địa phương, chúng tôi đã phát hiện thêm một tấm bia ma nhai của danh nhân văn hóa Ngô Thì Sĩ (TK 18). Chúng tôi xin giới thiệu tấm văn bia đó như sau:

Bia có tên là bia Đán Lài (do địa phương đặt), bia nằm ở vách núi đá gần cầu Khánh Khê, địa phận cuối huyện Cao Lộc - đầu huyện Văn Quán trên độ cao khoảng 10m, phía dưới chân núi là sông Kỳ Cùng, bia có kích thước 1,40m x 1,10m. Văn bia là một bài thơ của quan Trấn thủ Lạng Sơn Ngô Thì Sĩ sáng tác trong chuyến tuần du biên ải năm 1779. Như vậy bia này có niên đại cùng với Bia Na Sầm (Văn Lãng) và bia Quốc Khánh (Tràng Định). Sau đây là nội dung của bia:

Phiên âm:

Kinh lược đáo Văn Lan,

Đình quân trú thử san.

Đăng thuyền thám quái quật,

Thê bích khám nguy quan.

Tích địa đa tàng xảo,

Du nhân ngẫu thiết nhàn.

Cánh đăng cao động ẩm.

Phóng nhãn tứ bàng khoan.

Cảnh Hưng tứ thập niên, Kỉ Hợi nhị nguyệt, nhị thập nhật. Trấn thủ Ngô Thì Sĩ đề.

Dịch nghĩa:

Quan kinh lược đến Văn Lan,

Dừng quân nghỉ ở núi này.

Lên thuyền đi xem hang lạ,

Bắc thang leo lên vách đá xem cảnh vật.

Nơi đây đất hẹp mà có nhiều kỳ quan,

Làm cho người xem mất đi vẻ an nhàn.

Tiếp bước lên động cao uống rượu.

Phóng tầm mắt nhìn cảnh quan bồn bề rộng rãi…

Quan Trấn thủ Lạng Sơn đề ngày 20 tháng 2 năm Kỉ Hợi. Triều Cảnh Hưng năm thứ 40 (1779).

Qua nghiên cứu xem xét hệ thống văn bia Xứ Lạng ta nhận thấy mảnh văn bia của Ngô Thì Sĩ chiếm một số lượng khá lớn và rất có giá trị. Đây là những di sản văn hóa quý báu của ông để lại cho chúng ta, làm phong phú cho vốn văn hóa Xứ Lạng. Nếu như thời kỳ trước Thân Công Tài (thế kỷ 17) được đánh giá là người có công mở mang kinh tế, đô thị hóa Lạng Sơn, thì người có công giúp Lạng Sơn thực sự đổi sắc về mặt văn hóa – xã hội chính là Ngô Thì Sĩ: Phải là một con người hết lòng vì nước vì dân, vì Xứ Lạng, với một tâm hồn nhạy cảm với cái đẹp, với nghệ thuật như ông thì chúng ta ngày nay mới có được những di tích danh thắng để cả nước biết đến như Nhị - Tam Thanh, Chùa Tiên, Giếng Tiên, Bến đá Kỳ Cùng… Với những áng văn thơ tuyệt tác ca ngợi cảnh đẹp quê hương đất Xứ Lạng, chúng làm thi vị hơn những địa danh nơi ông đã từng sống, hoặc đi qua như Quốc Khánh (Tràng Định), Na Sầm (Văn Lãng), Nhị Tam Thanh, Chùa Tiên (Thị xã) và giờ đây lại là Khánh Khê (Cao Lộc). Cùng với tượng đá nàng Tô Thị, các di tích đó sẽ mãi là những biểu tượng văn hóa đặc sắc khi chúng ta nói đến Xứ Lạng.

Trước đây chúng ta đã biết đến Khánh Khê là một danh thắng - một di tích Khảo cổ học, hôm nay với sự phát hiện tấm bia ma nhai của Ngô Thì Sĩ, thì nó đã trở thành một cái mốc lịch sử sống làm phong phú thêm vốn di sản văn hóa của Xứ Lạng. Qua đó cũng chứng minh rằng mỗi địa danh trên đất nước ta đều là những di tích lịch sử văn hóa có giá trị. Điều đó càng làm cho chúng ta thêm tự hào và mến yêu quê hương đất nước.

Thông báo Hán Nôm học 1998 (tr.179-182)