NHỮNG TƯ LIỆU HÁN NÔM XƯA NHẤT

TÌM THẤY TẠI BÌNH ĐỊNH

ĐINH BÁ HÒA

Bảo tàng Bình Định

Đàng Trong hay xứ Đàng Trong từ Thuận Quảng trở vào bao gồm cả Bình Định ngày nay, là một vùng đất mới chỉ được xác lập cách nay 400 năm mà thôi.

Với thời gian 4 thế kỷ, khối tư liệu Hán Nôm ghi chép về Bình Định cũng khá đồ sộ, trong những tư liệu được biết phần lớn ghi chép dưới thời nhà Nguyễn, đáng chú ý là những tư liệu liên quan đến ruộng đất. Phần lớn trong số đó đã được tác giả Nguyễn Đình Đầu công bố trong tập Địa bạ Bình Định của xuất bản 1996. Hiện nay, tại Bình Định còn lại một số lượng lớn về tư liệu Hán Nôm nhưng chưa được khai thác, đó là những tư liệu về phân chia ruộng đất nằm dưới dạng phân thư được biên soạn vào các giai đoạn tiếp theo dưới thời Nguyễn, một số ít thuộc triều đại Tây Sơn. Ngoài ra còn một số sắc phong thần cho các đình làng, gia phả dòng họ v.v… và phong phú nhất vẫn là tư liệu ruộng đất. Đã đến lúc, chúng ta cần quan tâm đến nguồn tư liệu Hán Nôm này hiện còn nằm trong nhân dân, chưa được khai thác và nghiên cứu.

Trong bài viết này, xin không được bàn sâu đến thuật ngữ Hán Nôm mà chỉ xin thông báo những tư liệu Hán Nôm được xem là xưa nhất được tìm thấy ở Bình Định đó là: 9 sắc phong có niên hiệu từ Chính Trị thứ 7 (1564) đến Vĩnh Thịnh thứ 2 (1715), liên quan đến nhân vật Trần Đức Hòa, một trong những bề tôi có công mở nước. Ông người làng Bồ Đề, huyện Bồng Sơn, phủ Quy Ninh (nay là tỉnh Bình Định).

Trong 9 sắc phong đó có 2 sắc phong là của ông bà nội, 2 sắc là của thân sinh ra ông, còn lại là các sắc phong liên quan đến ông. Xin được liệt kê phiên âm 9 sắc phong và đôi dòng tóm lược.

1/. Sắc Bồng sơn huyện, Bồ Đề xã, Hương lão bại trật Trần Ngọc Trách, vi Đặc tiến phụ quốc Thượng tướng quân Cẩm y vệ, đặc chỉ huy sứ ty, chỉ huy sứ Đường hàm hầu Trần Ngọc Phần thân phụ, Huệ trung bá. Cố Sắc.

Chính Trị thất niên (1564), bát nguyệt sơ thập nhật.

2/. Sắc Bồng Sơn huyện, Bồ Đề xã, Bùi Thị Phần, vi Đặc tiến phụ quốc Thượng tướng quân, Cẩm y vệ, Đô chỉ huy sứ ty, Đô chỉ huy sứ, Dương hàm hầu Trần Ngọc Phân, thân mẫu, khả phong Huệ trung bá tư phu nhân. Cố Sắc.

Chính Trị thất niên (1564), thất nguyệt, nhị thập bát nhật.

3/. Quảng Nam xứ, Đô Tổng binh sứ ty, Đô Tổng binh Thiên sự, trấn doanh phó tướng, Dương hàm hầu Trần Quí Phủ, trượng phu tư cách, quốc sĩ phong lưu. Tổng binh nhung biên cảnh lập công, Triệu biên lương tướng. Khống ngự biện hàn lưu ngữ loạn, Việt điện phúc thần. Đãng bình mặc tướng ư uy linh, Tôn tưởng tái gia ư lễ sắc: Khả phong Quảng Nam xứ, Đô Tổng binh sứ ty, Đô tổng binh Thiên sự, Trấn biên doanh phó tướng, Dương hàm hầu Trần Quí Phủ. Cố Sắc.

Quang Hưng thập nhất niên (1593) ngũ nguyệt, thập lục nhật.

4/. Sắc Bồng sơn huyện, Bồ Đề xã, Nguyễn Thị Ngọc – Vi đặc tiến phụ quốc Thượng tướng quân, Cẩm y vệ, Đô chỉ huy sứ quân, Đô chỉ huy sứ, Dương hàm hầu Trần Ngọc Phần thê Khả phong Dương đàm chánh phu nhân. Cố Sắc.

Chính Trị thất niên (1564) thất nguyệt, thập bát nhật.

5/. Hành tại bộ Lại vi hành sự.

Chính Trị thất niên, thất nguyệt, thập nhất nhật Hành tại, thuần tiến cẩn lễ lý Minh Nghĩa công thần, Đặc tiến Kim tử vinh lộc đại phu, tư lễ giám Tổng Thái giám Chưởng giám, kiêm Hoàng thành ty thương lâm viện sự, An lễ hầu Lê thanh sử.

Khâm phụng sắc chỉ chuânghệ thuật bản bộ pjhụng tế thụ Trần Đức Hòa, Hoằng tín Đại phu, Khâm thử, Bản niên nguyệt nhị thập bát nhật, bản bộ quan ư thành điện môn, cụ tấu: Điền tả quan tư nhất thiên tứ bách đình, thập bát hiệu bán ấn, khám hợp. Phó bản quan chấp chiếu, tu chí cấo bằng giả:

Trần Đức Hòa, Bồng sơn huyện Bồ Đề xã, quan viên vu hạ ban, vi đặc tiến phụ quốc Thượng tướng quân, Cẩm y vệ, Đô chỉ huy sứ ty, Đô chỉ huy sứ, Dương hàm hầu Trần Phần trưởng tử, kim phụng tế thụ Hoằng tiến Đại phu hạ ban.

Hữu cấp phó Hoằng tín Đại phu Trần Đức Hòa, chuẩn thử.

Chính Trị thất niên (1564) thất nguyệt, nhị thập bát nhật.

6/. Sắc tiến phụ quốc Thượng tướng quân, Cẩm y vệ, Đô chỉ huy sứ ty, Đô chỉ huy sứ, thự vệ sự, Phước điền hầu, trụ quốc trung trật, Trần Đức Hòa, vi Tả tướng Thái úy Chưởng quốc công Trịnh Tùng, đẳng loại tướng hiệu tùng quân hữu công, hữu triền thần thiên nghị, ưng thăng Quận tước, khả vi Đặc tiến phụ quốc Thượng tướng quân, Cẩm y vệ, Đô chỉ huy sứ ty, Đô chỉ huy sứ, thự vệ sự, Cống quận công, trụ quốc thượng trật, Cố sắc.

Quang Hưng bát niên (1554) lục nguyệt thập lục nhật.

7/. Thị Qui Ninh phủ, Sơn điền thuộc, Thọ sơn phường, Trần Đức Tấn, năng ưng vụ nhật, hựu hữu công, Ưng vi xã trưởng, xướng suất bản phường, trục hạng số, tùng bản thuộc ứng vụ. Nhược đãi mạn bất động, cấp sanh sự, hữu tội, Tư thị.

Chính Hòa thất niên (1686) bát nguyệt, thập bát nhật.

8/. Sắc chỉ các xứ, thuỷ bộ chư doanh, vi gia phong linh thần sự , chiếu đắc Cẩm y vệ, Đô chỉ huy sứ ty, Đô chỉ huy sứ, Đô thiên sự Trần Quý công chi thần, năng phúc quốc huệ dân, tiền sở đảo kỳ lũ, hữu linh ứng. Dương kim quang đăng bảo vị, tự thủ hồng đồ, quản thủ sơ chánh hoành qui, nghi tặng tôn thần hiến hiệu. Khảo gia phong: Cẩm y vệ, Đô chỉ huy sứ ty, Đô chỉ huy sứ, Đô thiêm sự Trần Quý công, Phu nghĩa chi thần, Dĩ báo thịnh đức giả.

Hữu chấp tặng, Cẩm y vệ, Đô chỉ huy sứ ty, Đô chỉ huy sứ, Đô Thiên sự, Trần Quý Công, phu nghĩa chi thần Chuẩn thử.

9/. Thị Qui Ninh phủ, Bồng sơn huyện, Bồ Đề xã, Đích tôn chính Đề đốc Vĩnh thị hầu. Trần Đức Tấn, ti thân vị Cao tổ, tiền khám lý Cống Quận Công Trần quí công, ư đức Tiên vương triều hứa vinh dưỡng tử năng tiến nạp binh lương chư thuế, hữu công tái bảo dưỡng vệ uý Lộc khê Hầu, thượng tiến đức Sãi vương triều, Trần mưu định sách, trúc luỹ lạp hãn, dĩ bản bang gốc thịnh trị. Tư hữu, Trần thị tôn điệt, khất chuẩn nhiêu phu lánh sự, vi thử, hức bằng nguyên tiễn Khám Lý Cống, ư quốc đa chuẩn nhiêu phu cập, sưu lánh như các ban lệ, tróc quan viên, bản phủ, các chức đẳng viên bất đẳng giảo nhiễu, dĩ biểu công thần, dĩ quang tiền đại, Tư thị.

Vĩnh Thịnh nhị niên (1715) cửu nguyệt, thập nhị nhật.

Đôi lời bàn luận:

Sau khi soát xét nội dung 9 sắc phong cho biết, sắc thứ nhất và thứ hai phong cho hai vị tổ thân sinh ra Trần Đức Hòa, sắc thứ ba và thứ tư phong cho thân sinh của Trần Đức Hòa, sắc thứ năm là bằng tập ấm của Trần Đức Hòa, sắc thứ sáu phong tước cho Trần Đức Hòa, sắc thứ bảy và tám phong thần cho thân sinh Trần Đức Hòa và Trần Đức Hòa, sắc thứ chín là chiếu chỉ ban cho Trần Đức Tấn hâu duệ của Trần Đức Hòa về việc miễn sưu, dịch cho con cháu Trần Đức Hòa.

Ngoài ra còn một tư liệu rất quan trọng liên quan đến Đào Duy Từ, đó là chiếu chỉ cho Trần Đức Tấn là hậu duệ của Trần Đức Hòa, người có công nuôi dưỡng và che chở cho Đào Duy Từ trong thời gian ông ở ẩn tại đây đồng thời tiến cử Đạo Duy Từ cho chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên, một nhân vật được đánh giá cao trong phương diện như: lịch sử, quân sự và văn hoá của nước nhà và Bình Định, được người đời tôn vinh.

- Đây là nguồn tư liệu được xem là đầy đủ nhất về nhân vật Trần Đức Hòa huyền thoại một bậc công thần trong buổi đầu mở nước.

Vùng đất Binh Định thuộc về Đại Việt, được sử sách ghi lại từ năm 1471 nhưng từ trước tới nay chúng ta chưa thấy một tư liệu nào ghi chép một cách cụ thể về bổ nhiệm quan lại đến cai quản vùng đất Bình Định của triều đình nhà Lê cho nên những sắc phong phát hiện như chúng tôi vừa phỏng dịch, được xem là tư liệu Hán Nôm có niên đại sớm nhất còn lại cho đến ngày nay trên đất Bình Định.

- Qua tư liệu trên cho ta biết một cách chắc chắn, từ thế kỷ XV vùng đất Bình Định đã thực sự đặt dưới quyền cai quản của nhà Lê.

- Về phương diện lịch sử, đây là nguồn sử liệu quí, có thể xem là độc nhất vô nhị ở tỉnh Bình Định còn lại cho đến ngày nay, một tư liệu ghi dấu ấn một thời mở nước của cha ông trong những buổi đầu tiến về phía Nam định cư và sinh sống.

Thông báo Hán Nôm học 2003, tr.257-261