NGHIÊN CỨU THỐNG KÊ PHÂN LOẠI VĂN BIA HẢI PHÒNG(1)

NGUYÊN THỊ KIM HOA

Đại học Hải Phòng

Hải Phòng là một vùng đất giàu truyền thống lịch sử, tại đây còn lưu giữ được rất nhiều văn bản Hán Nôm có giá trị trong đó đáng lưu ý hơn cả là hệ thống bia đá. Do thời gian biến động nên số văn bia hiện thực ở các di tích đã bị thất lạc khá nhiều, song rất may là Thư viện Viện nghiên cứu Hán Nôm còn lưu trữ được hàng nghìn thác bản. Muốn tìm hiểu nghiên cứu khai thác những thông tin trong khối lượng văn bia khổng lồ ấy thì công việc đầu tiên cần thiết là phải thống kê phân loại. Số lượng văn bia Hải Phòng tổng số là 1208 thác bản được phân bố trải dài gần 500 năm trên khắp các quận huyện của thành phố Hải Phòng.

Để giúp cho mọi người có được cái nhìn tổng quát về văn bia Hải Phòng, chúng tôi xin thống kê phân loại văn bia Hải Phòng theo 3 tiêu chí: thời gian, không gian và loại hình di tích.

1. Phân loại văn bia Hải Phòng theo thời gian

Trong số văn bia thuộc địa bàn Hải Phòng có 162 văn bia không ghi niên hiệu. Về văn bản học, vì không xác định được chắc chắn là được tạo lập vào niên hiệu nào cho nên chúng tôi không đưa vào thống kê trong mục này.

1.1 Phân loại văn bia theo triều đại

Bảng 1: Phân loại văn bia theo các triều đại

Trong bảng trên triều đại Lê Trung hưng được tính từ 1593 bởi vì trong thời gian Lê - Mạc cùng song song tồn tại, địa bàn Hải Phòng có Dương Kinh là vùng ảnh hưởng mạnh của nhà Mạc cho nên không có bia mang niên hiệu nhà Lê trong thời kỳ này.

Qua số liệu thống kê chúng ta thấy bia thời Lê sơ chỉ có 03 bia, như vậy bia niên đại sớm ở địa bàn Hải Phòng là không có nhiều.

Bia tạo tác thời Mạc có 28 bia. Trong thời gian 65 năm nhà Mạc giữ ngôi 28 bia là không nhiều nhưng đây cũng là một số liệu đáng quý bởi vì sau khi nhà Mạc thất bại, vùng đất nơi đây như trong Việt sử thông giám cương mục có viết: “Nhà cửa của dân gian ở các phủ Thượng Hồng, Nam Sách, Kinh Môn đều bị thiêu huỷ gần hết” (q.14, tr.92, dòng 21 từ trên xuống) cho nên đã trở nên hoang tàn đổ nát. Bia đá vùng này cùng chung số phận với đất quê hương nhà Mạc đã bị tàn phá nặng nề, phá huỷ khá nhiều.

Bia thời kỳ Lê Trung hưng là nhiều nhất với số lượng 678 bia, trung bình một năm tạo tác 3,4 bia. Vùng đất này sau một thời gian bị triệt hạ với những điều kiện chủ quan và khách quan của nó đã thu hút rất nhiều dân cư từ nhiều nơi đến sinh sống cùng với dân bản địa, đời sống phát triển cho nên số lượng bia cũng nhiều hơn tất cả. Hơn nữa, thời gian trị vì của triều đại Lê Trung hưng dài và có những thời kỳ rất thịnh trị nên số lượng văn bia nhiều hơn cũng là hợp lý.

Trong 14 năm tồn tại của nhà Nguyễn Tây Sơn có 26 bia trên địa bàn Hải Phòng, như vậy trung bình một năm tạo tác gần 2 bia.

Nhà Nguyễn có 309 bia, tính trung bình một năm tạo tác 2,1 bia. Như vậy vào thời kỳ này số lượng bia và trung bình bia chế tác trong một năm đều không nhiều bằng thời kỳ Lê Trung hưng.

1.2 Phân loại văn bia theo niên hiệu

Bảng 2: Phân loại văn bia theo các niên hiệu

Nếu tính từ niên hiệu Hồng Đức cho đến Bảo Đại có 42 đời vua và 55 niên hiệu. Căn cứ vào bảng trên ta thấy bia trên địa bàn Hải Phòng xuất hiện ở 44 niên hiệu thuộc 31 đời vua.

Cũng từ số liệu bảng trên ta thấy văn bia có niên đại vào những năm của thế kỷ XV, XVI không nhiều, đến thế kỷ XVII thì tình hình đã đổi khác số lượng bia tăng lên rất nhiều. Đặc biệt cuối thế kỷ XVII đầu thế kỷ XVIII số lượng bia có thể nói là “bùng nổ ”, đó là vào niên hiệu Chính Hoà và Vĩnh Thịnh, tổng cộng là 318 bia chiếm số lượng gần 1/3 số bia của toàn địa bàn Hải Phòng trong suốt 469 năm từ năm 1479 niên hiệu Hồng Đức cho đến năm 1948. Đến thế kỷ XVIII số lượng bia vẫn tăng đều, niên hiệu Tự Đức / (35 năm) có số lượng bia nhiều nhất là 85 bia. Sau CM tháng 8/45 vào năm 1948 vẫn còn hai bia chữ Hán được tạo tác.

2. phân loại văn bia hải phòng theo không gian

2.1 Phân loại văn bia theo quận huyện trên địa bàn Hải Phòng

Bảng 3: Phân loại văn bia theo quận huyện trên địa bàn Hải Phòng

Qua bảng thống kê trên ta thấy văn bia phân bố trên tất cả các quận huyện trên địa bàn Hải Phòng. Nhìn tổng thể thì Kiến Thuỵ là nhiều văn bia nhất với 248 bia chiếm tỷ lệ 20,5 % tổng số bia của Hải Phòng. Trên 10% có 3 huyện, bao gồm huyện Tiên Lãng với 201 bia chiếm 16,6%, huyện An Hải với 185 bia chiếm 15,3% và Vĩnh Bảo 153 bia chiếm 12,6%. Trên 5% có 4 quận huyện, bao gồm Thuỷ Nguyên với 102 bia chiếm 8,4%, Lê Chân với 79 bia chiếm 6,5%, Ngô Quyền với 74 bia chiếm 6,1% và An Lão với 73 bia chiếm 6,0%. 4 quận huyện còn lại Cát Hải, Kiến An, Đồ Sơn, Hồng Bàng tỷ lệ chiếm dưới 5% so với tổng số bia trong đó quận Hồng Bàng có số lượng ít nhất.

Cũng từ bảng thống kê trên ta thấy ở địa bàn các huyện có số lượng bia nhiều hơn các quận trong nội thành thành phố Hải Phòng. Điều đó được lý giải bởi các huyện ở ngoại thành địa bàn rộng hơn nội thành nhiều đơn vị làng cư trú, có những làng là trung tâm xưa kia của một vùng, địa bàn cư dân ít bị xáo trộn. Trong khi đó nội thành thành phố Hải Phòng diện tích nhỏ hơn các huyện rất nhiều, đồng thời lại là một thành phố xuất hiện vì nhu cầu xây dựng một cảng biển, mang nặng tính công nghiệp, cho nên để đáp ứng nhu cầu ấy khi xây dựng thành phố đã thay đổi xáo trộn những làng cũ, di sản văn hoá nói chung và bia đã nói riêng đã bị mai một theo tốc độ đô thị hoá.

2.2 Thống kê văn bia Hải Phòng theo mật độ bia/km2 ở các quận huyện

Bảng 4: Xét về mật độ văn bia trên diện tích của địa phương

Qua thống kê của bảng 5 ta thấy quận Lê Chân là có mật độ bia lớn nhất 19,75 bia /1 km2 . Sau đó là quận Ngô Quyền là 12,33 bia /1 km2. 3 quận huyện Kiến Thuỵ, Kiến An và Tiên Lãng mật độ bia là hơn 1 bia/1 km2. 7 quận huyện còn lại bao gồm Hồng Bàng, Vĩnh Bảo, Đồ Sơn, An Hải, An Lão, Thuỷ Nguyên, Cát Hải mật độ bia dưới 1 bia/1 km2. Trong đó Cát Hải có mật độ bia thấp nhất là 0,11 bia/1 km2. Các quận huyện có mật độ bia dưới 1 bia/1 km2 chiếm số lượng nhiều nhất 7 đơn vị quận huyện.

Qua nghiên cứu ta thấy những địa danh có mật độ bia thấp thường có vùng đất giáp biển như Cát Hải, Đồ Sơn, vùng trũng thấp hình thành các khu dân cư muộn như Thuỷ Nguyên, Hồng Bàng. Những vùng giáp biển dân cư chủ yếu sống bằng nghề chài lưới, sự quần tụ cố kết không bằng các làng thuần nông cho nên các bằng chứng về sự liên kết của cộng đồng làng xã như văn bia cũng ít hơn. Những vùng trũng thấp như phường Thượng Lý, Hạ Lý, Sở Dầu, Trại Chuối của quận Hồng Bàng hình thành các khu dân cư muộn cùng với sự hình thành của thành phố công nghiệp sau này cho nên bia cũng rất ít vì thời kỳ dựng bia để lại cho hậu thế đã lùi vào dĩ vãng.

2.3 Phân loại văn bia Hải Phòng của từng quận huyện theo niên hiệu

Bảng 5: Phân loại văn bia của từng quận huyện theo niên hiệu

Qua bảng 5 phân loại văn bia của từng quận huyện theo niên hiệu ta thấy các niên hiệu Chính Hoà, Vĩnh Thịnh, Cảnh Hưng, Tự Đức là hầu như có bia ở tất cả các quận huyện của địa bàn Hải Phòng. Đây là những niên hiệu của các vị vua có thời gian ở ngôi dài, đời sống dân chúng ổn định cho nên số lượng bia nhiều và có mặt ở tất cả các quận huyện là hợp lý.

Những bia có niên đại sớm thì thường nằm ở những vùng đất có lịch sử lâu đời, ít bị xáo trộn bởi những yếu tố thiên tai hay chiến tranh như Tiên Lãng, Vĩnh Bảo.

Trong 4 huyện có số lượng nhiều bia Kiến Thụy, Tiên Lãng, An Hải, Vĩnh Bảo qua bảng thống kê trên ta thấy bia ở Kiến Thụy xuất hiện đều qua các triều đại. Tiên Lãng thì tập trung nhiều vào thời kỳ đầu, đặc biệt là Lê Trung hưng, thời kỳ nhà Nguyễn thì số lượng bia ít hẳn. An Hải và Vĩnh Bảo bia xuất hiện có cách quãng nhưng số lượng bia của các triều đại khá đều.

Bia không ghi niên đại có ở tất cả các quận huyện của Hải Phòng.

3. Phân loại văn bia Hải Phòng theo loại hình di tích

3.1 Phân loại văn bia Hải Phòng theo loại hình di tích

Bảng 6: Phân loại văn bia theo loại hình di tích.

Qua bảng phân loại trên ta thấy bia chùa chiếm 56,7% là hơn một nửa số bia có trên địa bàn Hải Phòng. Bia đình chiếm 25,9% là khoảng hơn 1/4 tổng số bia còn lại là các loại bia khác chiếm khoảng gần 1/5 tổng số bia. Như vậy ta thấy đình chùa vẫn là kiến trúc chủ yếu, quan trọng trong đời sống cộng đồng dân cư trên địa bàn Hải Phòng. Mặc dù Hải Phòng được gọi là vùng duyên hải nhưng các làng thuần nông với “cây đa, bến nước, sân đình" vẫn chiếm số lượng lớn trên địa bàn này.

3.2 Phân loại văn bia Hải Phòng theo di tích ở phường xã các quận huyện trên địa bàn Hải Phòng

Bảng 7: Thống kê văn bia An Hải theo di tích ở huyện

Huyện An Hải theo thống kê có 25 xã và thị trấn(2) thì có 21 xã, thị trấn có bia. Trong huyện có tổng số 186 bia trên 84 di tích. Toàn huyện chỉ 1 xã có số lượng trên 15 bia, 8 xã có số lượng trên 10 bia, 7 xã có số lượng trên 5 bia còn lại 6 xã có số lượng từ 5 bia trở xuống.

Bảng 8: Thống kê văn bia An Lão theo di tích ở huyện

Huyện An Lão theo thống kê có 16 xã và thị trấn(3) thì có 9 xã có bia. Trong huyện có tất cả là 73 bia trên 75 di tích. Trong đó có 3 xã trên 15 bia, còn lại 6 xã có số lượng dưới 4 bia.

Bảng 9: Thống kê văn bia Đồ Sơn theo di tích

Thị xã Đồ Sơn theo thống kê có 5 phường xã(4) thì chỉ có 1 xã Bàng La là có 16 bia trên 8 di tích .

Bảng 10: Thống kê văn bia Cát Hải theo di tích ở huyện

Huyện Cát Hải có 13 xã và thị trấn(5) nhưng chỉ có 2 xã là có bia. Tổng số bia của huyện này là 37 bia trên 11 di tích. 1 xã có số lượng trên mức 15 bia còn một xã có số lượng trên 10 bia.

Bảng 11: Thống kê văn bia quận Hồng Bàng theo di tích ở quận

Quận Hồng Bàng theo thống kê có 9 phường(6) nhưng hiện chỉ có 2 phường có bia. Tổng số bia của quận này là 8 bia. 1 phường có số lượng trên 5 bia còn 1 phường số lượng bia là dưới 5 bia.

Bảng 12: Thống kê văn bia quận Kiến An theo di tích ở quận

Quận Kiến An theo thống kê có tất cả là 10 phường(7), trên bảng thống kê Kiến An có 9 phường là có bia. Tổng số bia là 33 bia trên 17 di tích. 1 phường có trên 10 bia, còn lại các phường khác đều dưới 5 bia.

Bảng 13: Thống kê văn bia huyện Kiến Thuỵ theo di tích ở huyện

Theo thống kê huyện Kiến Thuỵ có tất cả là 24 xã, thị trấn(8). Theo bảng 12 thì có 20 xã trong huyện là có bia. Tổng số bia là 248 bia trên 80 di tích. Trong đó 6 xã có trên 15 bia đặc biệt là xã Đại Hợp có đến 50 bia, 4 xã có trên 10 bia, 3 xã có trên 5 bia và còn lại 7 xã có dưới 5 bia.

Bảng 14: Thống kê văn bia quận Lê Chân theo di tích ở quận

Quận Lê Chân theo thống kê có tất cả 12 phường thì có 9 phường(9) có bia. Tổng số bia của toàn quận là 79 nằm ở 15 di tích. Trong đó 1 phường có số bia trên 15, 1phường số bia trên 10, 4 phường số bia trên 5 còn lại 3 phường có số bia dưới 5.

Bảng 15: Thống kê văn bia quận Ngô Quyền theo di tích ở quận

Theo thống kê quận Ngô Quyền có tất cả 14 phường(10), 7 phường có bia. Tổng số bia trên địa bàn phường là 74 năm ở 19 di tích. 2 phường trên 15 bia, 1 phường trên 10 bia, 2 phường trên 5 bia còn lại hai phường dưới 5 bia.

Bảng 16: Thống kê văn bia huyện Tiên Lãng theo di tích ở huyện