BIA MAI TỘC GIA PHẢ MỘT DÒNG HỌ KHOA BẢNG ĐẤT ĐÀO VIÊN, HUYỆN QUẾ VÕ, TỈNH BẮC NINH

NGUYỄN VĂN HỨA

(Bảo tàng Bắc Ninh

Làng quê của dòng họ Mai thuộc thôn Trung, còn có tên gọi là thôn Cổng, xã Đào Thông, tổng Đào Thông, huyện Quế Dương, trấn Kinh Bắc xưa. Nay là xã Đào Viên, huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh.

Trấn Kinh Bắc theo sách Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú thì: “Kinh Bắc đó là nơi có mạch núi cao vót, nhiều sông quanh vòng, là mạn trên của nước ta. Phong cảnh thì phủ Bắc Hà, Lạng Giang là đẹp hơn cả. Văn học thì phủ Từ Sơn, phủ Thuận An nhiều hơn. Mạch đất tốt tụ vào nên sinh ra nhiều danh thần. Vì là khí hồn trọng (khí tốt của tự nhiên) ở phương Bắc phát ra nên khác với mọi nơi”.

Huyện Quế Võ là một trong 8 huyện thị nằm ở phía đông nam của tỉnh, đây là một miền đất trù phú từ ngàn xưa đời đời phồn hưng. Miền đất này đã đóng góp rất nhiều nhân tài cho đất nước. Hơn nữa, đây là khu vực đồng bằng tạo nên vựa thóc cho đất Kinh Bắc xưa và Bắc Ninh ngày nay. Tuy nhiên ngay ở khu vực đồng bằng này vẫn nhô lên những ngọn núi xinh xắn như Lãm Sơn, Vân Mẫu, Phù Lãng… ngoài ra còn có sông Cầu chảy qua, lại có ngòi Tào Khê và một số hệ thống sông nhánh luồn lách giữa một vùng văn hóa tuyệt diệu nên đã đi vào thơ ca làm rung động lòng người.

Dòng họ Mai hiện còn lưu giữ được 7 tấm bia đá từ thời Lê Cảnh Hưng năm thứ 45 (1784) đến thời Bảo Đại năm thứ 16 (1941). Tất cả đã nói lên một dòng họ có truyền thống về khoa bảng. Nhưng ở đây chúng tôi quan tâm nhất là một tấm bia gia phả mang tên Mai Tộc gia phả, ghi lại thế thứ và phản ánh những nét lớn về lịch sử dòng họ, nhất là về mặt khoa cử và quan chức.

Bia được khắc trên đá có kích thước (86x53x15cm) gồm 4 mặt. Mặt trước trán bia được khắc 2 con rồng chầu mặt trời, phía dưới trán bia có tên Mai tộc gia phả, dưới trán bia là lòng bia được trang trí diềm, hoa dây cách điệu.

Nội dung của bia này ghi lại tên tuổi, thụy hiệu của dòng họ Mai. Đặc biệt có ghi chép về 4 tiến sĩ trong dòng họ là: Tiến sĩ Mai Trọng Bang, thi đỗ khoa Tân Mùi triều Lê (1511), trúng Đệ nhị giáp Chánh tiến sĩ xuất thân, làm quan đến chức Hàn lâm viện, hiệu Lý; Tiến sĩ Mai Khuyến, thi đỗ khoa Ất Mùi triều Mạc (1535), trúng Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân, phụng mệnh đi sứ làm quan đến chức Lễ bộ Tả thị lang, tặng phong tước Tử, phong Quận công; Tiến sĩ Mai Công, thi đỗ khoa Quý Sửu triều Mạc (1550), trúng Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân, phụng mệnh đi sứ làm quan đến chức Hình bộ Thượng thư; Tiến sĩ Mai Trọng Hòa, trúng Hoàng giáp khoa Kỷ Hợi triều vua Vĩnh Thọ (1659) khi đó ông 50 tuổi, làm Hình pháp xứ Sơn Tây, sau đó ông làm quan đến chức Hiến sát sứ.

Ngoài ra, trong bia con ghi các vị nho sinh trúng thức, các vị hội trưởng hội tư văn hàng tổng, hàng xã.

Mai tộc gia phả là nguồn tài liệu quý đáng tin cậy để tìm hiều dòng họ Mai trên nhiều mặt. Đặc biệt là sự thành đạt về khoa cử của 4 tiến sĩ và các vị nho sinh.

Mai tộc gia phả là tư liệu quý để tìm hiểu lịch sử dân tộc, qua các thời kỳ mà các danh nhân khoa bảng họ Mai ở Đào Viên là những người đã trải qua. 4 vị đại khoa của họ Mai đỗ đạt và làm quan của hai vương triều đó là triều Mạc và triều Lê.

Mai tộc gia phả còn là tư liệu về dân tộc học, ta có thể hiểu được các quan hệ gia đình, dòng họ, việc thừa kế, chia hương hỏa của xã hội đương thời, việc tìm lại và thông tin các dòng họ.

Qua một số nội dung và giá trị của bia Mai tộc gia phả, chúng tôi thấy đây là một tài liệu có giá trị về nhiều mặt. Đặc biệt, những tư liệu này góp phần cùng các tài liệu lịch sử khác từ trong việc nghiên cứu về các vị đại khoa của dòng họ Mai, xã Đào Viên (Quế Võ) được phong phú hơn.

Thông báo Hán Nôm học 2003, tr.283-285