VỀ TẤM BIỂN GIA HUẤN Ở

TỪ ĐƯỜNG HỌ NGUYỄN THÔN XA LONG

XÃ ĐẶNG XÁ HUYỆN GIA LÂM

Lê Thị Thu Hương

Viện Nghiên cứu Hán Nôm

Gia huấn là mảng tư liệu mang nội dung giáo dục gia đình, chiếm số lượng không nhỏ trong kho thư tịch Hán Nôm. Trong lần khảo sát tư liệu trước đây chúng tôi mới chỉ chú ý đến mảng sách có nội dung giáo dục gia đình(1) mà chưa chú ý đến mảng văn khắc mang nội dung giáo dục này hiện lưu trữ tại Thư việnViện Hán Nôm. Theo thống kê bước đầu, trong kho thác bản Viện Nghiên cứu Hán Nôm có khoảng hơn 10 thác bản văn khắc có nội dung giáo dục gia đình. Trong đó tác giả chủ yếu là những người đỗ đạt, có danh tiếng, như: Nguyễn Nghiễm (Tích thiện gia huấn bi N030461-62), Phạm Vĩ Khiêm (Tân san gia huấn bi N014534), Nguyễn Ninh Tốn (Vũ vu thiển thuyết N0198), Nguyễn Xí (Tổ tiên di huấn N030452), Nguyễn Khiêm Tố (Từ đường bi ký phu gia huấn N014528)... Về nội dung: có bản được khắc ra từ chính lời dạy bảo của tổ tiên dòng họ, có bản được khắc lại từ những sách gia huấn của Trung Quốc (Từ đường bi ký phu gia huấn khắc lại gia huấn của Chu Tử; Tân san gia huấn bi khắc lại 10 điều gia huấn của Trung Quốc)...

Tại từ đường Nguyễn Tướng công ở thôn Xa Long, xã Đặng Xá, Gia Lâm nay thuộc ngoại thành Hà Nội hiện nay còn một tấm biển bằng gỗ lim mang nội dung gia huấn. Biển một mặt, khổ 74x42 cm. Không hoa văn trang trí. Toàn văn chữ Hán, khắc chân phương, có 26 dòng, khoảng 550 chữ. Do Nguyễn Sĩ Trung soạn. Tạo năm Cảnh Hưng thứ 27 (1766) nhà Lê. Trong văn bản có hai chữ viết kiêng huý là chữ đề và chữ thành .

Nguyễn Sĩ Trung người thôn Xa Long Đặng Xá Gia Lâm đi đồn thú ở Nghệ An, có công đóng thuyền quan. Sau được thăng Đô đốc phủ Đô đốc đồng tri, đặc ban chức Đề đốc, thưởng thêm chức Đô hiệu điểm. Lúc về hưu được Ngự ban một bài thơ(2). Công thành danh toại, ông bèn cho khắc biển ở từ đường, viết bài minh 50 câu, căn dặn con cháu phải giữ gìn đạo đức, cần kiệm, trung hiếu, không rượu chè bê tha, không làm điều phi nghĩa, để giữ lấy truyền thống của tổ tiên. Nhờ có công giúp triều đình đóng thuyền lập được nhiều công lao mà Nguyễn Sĩ Trung từng được tôn làm ông tổ của nghề đóng thuyền quan ở Nghệ An(3). Ông sống rất đức độ, khi được làm quan, vinh hiển Nguyễn Sĩ Trung đã cho hai thôn Xa Long và Hoàng Hà 700 quan, lại cho thêm 5 con trâu, 10 quan tiền rượu để tổ chức ăn uống. Hai làng này đã bầu ông và cha mẹ ông làm hậu(4).

Hiện ở Từ đường Nguyễn tướng công còn một bức trướng của các quan đồng triều tặng ông và một bài thơ của Nguyễn Sĩ Trung lưu giản cùng 5 bài thơ họa của 5 vị quan võ.

Sau đây chúng tôi xin giới thiệu về tấm biển gỗ có nội dung gia huấn do Nguyễn Sĩ Trung soạn:

祠 堂 寶 訓 銘

N03375

奉差乂安處屯守永營造作官船管前捍舶隊兼督牧侍近侍內監司禮監總太監右校點奉陞都督府都督同知特頒題督職奉加賞陞壹次都校點職致仕肇義侯阮仕忠.

我以二朝舊弼內欽壹職外奏戎功再奉差往驩州永營監造船隻鼓孤之任二十五年于茲今年六十有七援例仕恭奉准陞五次正二品職榮回日奉賜御詩一幅五府階惠餞四總社齊迎畫錦故鄉功成名遂其所以儋國寵而賁家光雖則我之夙夜在公東南惟命洵由祖宗之播引父母之滋培以有今日也茲則杖屨頤年車巾遣日恒念閏先之澤益深裕後之圖因具訓辭銓之鐵板之祠堂扁曰祠堂寶訓銘俾我後人奉以周施云耳其銘曰

作楫成功和於鄰里

抽簪致事能謙者強

見始思終能忍者濟

居吾語汝儉則不虧

我祖宗兮勤則不匱

惟仁所履毋好訟爭

我父母兮毋耽游戲

惟善所止毋踐博場

迨及我躬毋游酒肆

篤承先志勿比匪人

仰荷國霑勿為非義

普施家裔男子之生

尒有宅焉教之書史

爰居爰處女子之生

尒有田焉教之機杼

或耘或耔想我德功

既籍昌基師我心意

當隆善址報本盡能

曰孝曰慈奉先盡禮

父父子子顒若有孚

曰友曰恭庶幾無恨

兄兄弟弟綮我言言

夫婦友懿丁一确二

長幼友序千萬吾人

睦於宗庭也須墨記

景興貳拾柒年歲次丙戌季冬止瀚.

Phiên âm:

TỪ ĐƯỜNG BẢO HUẤN MINH

Phụng sai Nghệ An xứ đồn thú Vĩnh Doanh tạo tác quan thuyền, quản Tiền hãn bách đội kiêm Đốc mục Thị, cận Thị nội giám tư Lễ giám, Tổng Thái giám Hữu Hiệu điểm, phụng thăng Đô đốc phủ Đô đốc Đồng tri, đặc ban Đề đốc chức, phụng gia thưởng thăng nhất thứ Đô hiệu điểm chức, Trí sĩ Triệu Nghĩa hầu Nguyễn Sĩ Trung.

Ngã dĩ nhị triều cựu bật, nội khâm nhất chức, ngoại tấu nhung công. Tái phụng sai vãng Hoan Châu Vĩnh Doanh giám tạo thuyền chích cổ cô chi nhiệm nhị thập ngũ niên, vu tư kim niên lục thập hữu thất. Viện lệ sĩ cung phụng chuẩn thăng ngũ thứ Chánh nhị phẩm chức. Vinh hồi nhật phụng tứ ngự thi nhất bức, ngũ phủ giai huệ tiễn, tứ tổng xã tề nghênh. Trú cẩm cố hương, công thành danh toại. Kỳ sở dĩ đam quốc sủng nhi bí gia quang. Tuy tắc ngã chi túc dạ tại công, đông nam duy mệnh, tuần do tổ tông chi bá dẫn, phụ huynh chi tư bồi dĩ hữu kim nhật dã. Tư tắc trượng lý di niên, xa cân khiển nhật. Hằng niệm nhuận tiên chi trạch, ích thâm dụ hậu chi đồ. Nhân cụ huấn từ thuyên chi thiết bản, yết chi từ đường. Biển viết: Từ đường bảo huấn minh. Tỷ ngã hậu nhân phụng dĩ chu toàn vân nhĩ. Kỳ minh viết:

Tác tiếp thành côngHòa ư lân lý

Trừu trâm trí sựNăng khiêm giả cường

Kiến thủy tư chungNăng nhẫn giả tế

Cư ngô ngữ nhữKiệm tắc bất khuy

Ngã tổ tông hềCần tắc bất quỹ

Duy nhân sở lýVô hiếu tụng tranh

Ngã phụ mẫu hềVô đam du hý

Duy thiện sở chỉVô tiễn bác trường

Đãi cập ngã cungVô du tửu tứ

Đốc thừa tiên chíVật tị phỉ nhân

Ngưỡng há quốc triêmVật vi phi nghĩa

Phổ thí gia duệNam tử chi sinh

Nhĩ hữu trạch yênGiáo chi thư sử

Viên cư viên xửNữ tử chi sinh

Nhĩ hữu điền yênGiáo chi cơ trữ

Hoặc vân hoặc tửTưởng ngã đức công

Ký tịch xương cơSư ngã tâm ý

Đương long thiện chỉBáo bản tận năng

Viết hiếu viết từPhụng tiên tận lễ

Phụ phụ tử tửNgung nhược hữu phu

Viết hữu viết cungThứ cơ vô hận

Huynh huynh đệ đệKhải ngã ngôn ngôn

Phu phụ hữu ýĐinh nhất xác nhị

Trưởng ấu hữu tựThiên vạn ngô nhân

Mục ư tông đìnhDã tu mặc ký

Cảnh Hưng nhị thập thất niên tuế thứ Bính Tuất quý thu thượng cán.

Dịch nghĩa:

BÀI MINH GIA HUẤN QUÝ BÁU Ở TỪ ĐƯỜNG

Ta là Triệu Nghĩa hầu Nguyễn Sĩ Trung phụng sai đồn thú Vĩnh Doanh xứ Nghệ An, trông coi việc đóng thuyền quan, Quản Tiền hãn bách đội, kiêm Đốc mục Thị cận Thị Nội giám tư Lễ giám, Tổng Thái giám, Hữu Hiệu điểm, phụng thăng Đô đốc phủ Đô đốc Đồng tri, đặc ban chức Đề đốc, phụng thưởng thêm thăng một lần, chức Đô Hiệu điểm, từng là cựu thần phục vụ hai triều, trong thì làm tốt chức phận, ngoài thì lập được nhung công. Nay lại phụng sai đến Vinh Doanh ở Hoan Châu lo giám sát việc đóng thuyền, tính ra đã được 25 năm. Năm nay 67 tuổi, theo lệ làm quan cũ, phụng thăng năm bậc, đến hàng Chánh Nhị phẩm. Ngày vinh quy trở về được vua ban một bài thơ, năm phủ mở tiệc tiễn, các xã khắp bốn tổng đều ra đón. Ban ngày mặc áo gấm về quê, công thành danh toại, sở dĩ được đội ơn triều đình, làm rạng rỡ cho dòng họ, bởi do ta sớm tối biết lo việc công, lúc ở mạn đông nam luôn vâng mệnh vua. Tất cả đều do tổ tông dẫn dắt, cha mẹ đắp bồi để có ngày hôm nay vậy. Nay ta đến lúc già nua chống gậy, xỏ giày, đội khăn rước xe trở về, luôn nghĩ đến ơn trạch của tổ tiên, vậy nên cần phải làm lợi thêm cho cơ đồ đời sau. Vì vậy ta làm lời gia huấn khắc vào tấm biển treo ở Từ đường. Biển viết là Từ đường bảo huấn minh, để cho con cháu ta dựa vào đó mà làm theo vậy.

Bài minh rằng:

Tạo tác thuyền bè công

Rút trâm từ chức quan về nghỉ

Nhìn lúc trước nghĩ về sau

Người xuống nghe ta nói với các ngươi

Tổ tông họ ta

Chỉ làm điều nhân

Cha mẹ chúng ta

Chỉ dừng ở việc thiện

Ngay bản thân ta

Dốc sức theo chí tổ tiên

Được hưởng ân huệ của đất nước?

Ban phát khắp cho con cháu trong nhà

Ngươi có ngôi nhà

Này ở này yêu

Ngươi có ruộng đất

Hoặc cuốc hoặc cày

Đã có nền tảng tốt đẹp

Hãy làm thêm thiện

Nói hiếu nói từ

Cha cha con con

Nói thuận nói kính

Anh anh em em

Vợ chồng thông hiểu

Lớn bé thứ tự

Hiếu thuận gia đình

Hòa nhã hàng xóm

Biết nhẫn sẽ qua

Lấy khiêm nhường làm mạnh

Tiết kiệm thì không tốn kém

Chịu khó thì không thiếu thốn

Không thích tranh tụng

Không mê chơi bời

Không tới những nơi cờ bạc

Không rượu chè buông thả

Không gần gũi với người xấu

Không làm điều phi nghĩa

Nếu sinh con trai

Dạy cho chúng sử

Nếu sinh được con gái

Dạy chúng thêu thùa

Nghĩ đến công đức của ta

Hãy làm theo tâm ý của ta

Báo đáp hết khả năng

Phụng sự tổ tiên theo đúng nghi lễ

Mong rằng làm đúng được đạo lý không có sự ân hận

Lời nói của ta

Chắc chắn đích thực

Nghìn vạn con cháu ta

Hãy lặng lẽ ghi nhớ

Thượng tuần cuối Đông năm Bính Tuất niên hiệu Cảnh Hưng thứ 27 (1766).

Chú thích:

(1) Xin xem Lê Thị Thu Hương: Giới thiệu sách có nội dung giáo dục gia đình hiện lưu giữ tại Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Tạp chí Hán Nôm số 3/ 96.

(2) Xin xem thêm thác bản ký hiệu N0 3376.

(3) Xin xem thêm thác bản ký hiệu N0 10686-89.

(4) Xin xem thêm thác bản ký hiệu N0 3378./.

Thông báo Hán Nôm học 2006 (tr.350-357)