VI | EN
39. Sơ bộ giới thiệu sách Hán Nôm của người Dao ở xã Cao Bồ, huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang (TBHN 2008)
(TBHN 2008)

 

SƠ BỘ GIỚI THIỆU SÁCH HÁN NÔM CỦA NGƯỜI DAO

Ở XÃ CAO BỒ HUYỆN VỊ XUYÊN TỈNH HÀ GIANG

NGUYỄN THỊ HƯỜNG

Viện Nghiên cứu Hán Nôm

Tháng 3 vừa qua, chúng tôi(1) có thực hiện một cuộc khảo sát, tìm hiểu sách Hán Nôm của người Dao trên địa bàn xã Cao Bồ, huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang. Được sự chỉ dẫn của cán bộ văn hóa địa phương, chúng tôi đã chọn khảo sát kỹ tại hai làng Thăm Vè và Lùng Tao thuộc xã Cao Bồ. Qua khảo sát, chúng tôi nhận thấy tại các gia đình ở hai làng này còn lưu trữ khá nhiều sách Hán Nôm của người Dao. Chủ yếu tập trung tại các nhà thầy cúng và có cha hoặc ông trước làm nghề thầy cúng. Số đầu sách có nội dung trùng nhau ở các nhà là hiện tượng phổ biến. Hiện nay, trong hai làng này vẫn còn những người làm nghề sao chép sách.

Vì hiện tượng sách có nội dung trùng nhau nên chúng tôi tiến hành lập danh mục sách tại ba nhà có lưu trữ lượng sách lớn nhất tại hai làng này. Đó là nhà ông Bàn Văn Ý (thôn Thăm Vè), nhà ông Bàn Văn Thạch (thôn Thăm Vè), nhà ông Đặng Văn Thắng (thôn Lùng Tao). Số lượng cụ thể như sau:

Nhà ông Bàn Văn Ý: 33 cuốn.

Nhà ông Bàn Văn Thạch: 37 cuốn.

Nhà ông Đặng Văn Thắng: 69 cuốn.

Tổng cộng số sách lên danh mục là 140 sách.

Trong đó, chúng tôi thấy chủ yếu là sách cúng (111/140 cuốn), còn lại là một số kinh sách của đạo giáo (16/140), một vài sách dạy học (6/140 cuốn), sách ca hát trong các dịp lễ (8 cuốn), sách bói toán (7/140 cuốn), sách y (1/140), gia phả (1/140 cuốn).

Qua khảo sát, chúng tôi có một số nhận xét bước đầu về văn bản như sau:

1. Về mặt hình thức, sách chủ yếu viết bằng một loại giấy được làm từ rơm của người dân tộc Dao. Bìa sách có quyển được đóng bìa cậy, có quyển đóng bìa xi măng, có quyển không có bìa. Khổ sách chủ yếu là hình vuông.

2. Hơn một nửa số văn bản khảo sát là văn bản mới được chép lại trong vài chục năm gần đây.

3. Các văn bản đa phần không ghi đủ thông tin niên đại, rất khó khảo sát và thống kê.

4. Tác giả không ghi rõ ràng. Các sách đều ghi tên người chép lại. Ý thức về việc ghi tên cũng không được quán triệt. Nhiều sách do người bố chép để lại cho người con, về sau người con ghi chèn thêm tên chữ Hán của mình vào mục người chép. Ví dụ:

Vốn văn bản có câu “Thư chủ Bàn Huyền Hương ký”, về sau người con viết chen thêm một dòng “thư chủ Bàn Huyền Yên ký”

Điều này chúng tôi biết được qua phỏng vấn trực tiếp người con, là người đang giữ sách. Bên cạnh đó, căn cứ vào nét chữ khác trong văn bản, chúng ta cũng có thể thấy rõ đó là những chữ chép thêm vào.

5. Tên sách không nhất quán. Cùng một văn bản ở các dị bản khác nhau lại viết tên có phần khác nhau. Người chép không có ý thức rõ về việc để nguyên tên sách, đôi khi xen tên sách chính thức vào giữa cụm câu.

Trên đây là một số nhận xét khái quát khi tiếp cận các sách Hán Nôm của người Dao tại địa bàn. Dưới đây, chúng tôi xin trình bày Bảng danh mục sách Hán Nôm của người Dao ở Cao Bồ (trường hợp hai làng Thăm Vè, Lùng Tao):

 

TT

Tên sách

Nội dung

1 

An long khoa 安龍科

Sách cúng

2 

Án long bí ngữ 按龍秘語

Sách chép các câu thần chú

3 

Ấu tiểu thừa phong ngữ thực nhật dụng 幼小承風語實日用

Sách hát

4 

Bàn Thắng Năng khai quái bí 盤勝能開卦秘

Sách bói

5 

Bản tọa khoa nhất bản

Sách cúng

6 

Bát phóng long đồng khoa 撥放龍童科, Khải sư phá ngục khoa 師破獄科, Thích phục thoát hiếu khoa 釋服脫孝科

Sách cúng

7 

Cáo đấu khoa 告斗科

Sách cúng

8 

Cáo đấu khoa nhất bản ký 告斗科壹本記

Sách cúng

9 

Chiêu binh khoa 招兵科 (1)

Sách cúng

10 

Chiêu binh khoa 招兵科 (2)

Sách cúng

11 

Chư chương cách khoa 諸章格科

Sách cúng

12 

Chư phẩm kinh 諸品經 (1)

Kinh của Đạo giáo

13 

Chư phẩm kinh 諸品經 (2)

Kinh của Đạo giáo

14 

Chư phẩm kinh 諸品經 (3)

Kinh của Đạo giáo

15 

Chư tập bí nhất sách 諸集秘一冊

Sách cúng

16 

Chư tập bí 諸集祕

Sách cúng

17 

Chư thần mục nhất bản 諸神目一本

Sách cúng

18 

Cống diên hồng lâu thụ giới bí 貢筵紅樓授悈祕

Sách cúng

19 

Cống vương cứu khổ đản sinh túc khải khoa 王救苦誕生宿, Cống vương đơn thời 貢王單時

Sách cúng

20 

Cung lục khoa

Sách cúng

21 

Cứu hoạn hành giáo 救患行教

Sách cúng

22 

Cứu hoạn khoa (1)

Sách cúng

23 

Cứu hoạn khoa 救患科(2)

Sách cúng

24 

Cứu hoạn thông dụng 救患通用

Sách y

25 

Cứu ngô minh chân đại trai thiết tiêu khoa 救吾盟真大齋設醮科, Ngọc kinh 玉京

Sách cúng

26 

Đại đạo khoa 道科 (1)

Sách cúng

27 

Đại đạo khoa 大道科(2)

Sách cúng

28 

Đại đạo khoa 大道科 (3)

Sách cúng

29 

Đại thông thư tập đương nhất sách 大通書集楊壹冊

Lịch vạn sự

30 

Đại trai chiêu cô thủy đăng khoa 大齋召孤水燈科

Sách cúng

31 

Đại trai minh chân túc khải khoa 大齋盟真宿

Sách cúng

32 

Đản sinh tam thời khoa 誕生三時科

Sách cúng

33 

Đản sinh thời khoa 誕生時科

Sách cúng

34 

Đạo môn hành giáo 道門行教

Sách giáo khoa dạy trẻ con làm lễ.

35 

Đạo công thức 道公式

Sách chép về các cách thức của người Đạo công.

36 

Đạo môn hành giáo nhất bản 道門行教一本

Sách hành giáo của Đạo giáo

37 

Đạo môn nôm tướng khoa 道門喃相科

Sách xem bói

38 

Độ nhân đạo trường kinh nhất quyển 度人道場經一卷

Sách cúng

39 

Độ nhân kinh đại bộ 度人經大部

Sách cúng

40 

Đông nhạc bí toàn giáo ngữ bản 東嶽秘金語一本

Sách chép thần chú

41 

Đông nhạc khoa 東嶽科

Sách cúng

42 

Gia cầu ấu học thư 家救幼學書

Sách giáo khoa dạy về luật lệ

43 

Hà nhân ca nhất quyển 何人歌一卷

Sách hát

44 

Hà nhân ca 何人歌

Bài ca về những câu hỏi “hà nhân” (người nào, cái nào). Sách hát, một dạng như ca dao của người Việt. Viết bằng chữ Hán

45 

Hạp la tư trọng kinh 羅思重經

Kinh sách của Đạo giáo

46 

Hôn nhân bí ngữ nhất bản 婚姻秘語一本

Sách chép về các câu thần chú liên quan đến việc hôn nhân(2)

47 

Hôn nhân bí nhất bản 婚姻秘一本

Sách chép về các câu thần chú liên quan đến việc hôn nhân

48 

Hôn nhân ca nhất bản (1)

Sách hát trong lễ đám cưới, gồm 43 thiên chính

49 

Hôn nhân ca nhất bản 婚姻歌一本 (2)

Sách hát giao duyên trong lễ cưới.

50 

Hôn nhân ca nhất sách 婚姻歌一冊

Sách hát trong lễ cưới. Cuối sách có phần chú các chữ Hán đọc lúc làm lễ, Bảng tính ngày làm các lễ

51 

Hôn nhân hành giáo 婚姻行教

Sách dạy về việc tổ chức lễ cưới

52 

Hồng ân hành giáo 紅恩行教

Sách cúng

53 

Hồng lâu bán tọa khoa 半座科

Sách cúng

54 

Hồng lâu bí thụ giới dụng 紅樓秘授戒用

Sách nói về các phép thuật đạo giáo

55 

Hợp hôn thư 合婚書

Sách chọn ngày tốt kết hôn.

56 

Huyết hồ kinh thượng quyển 血湖經上卷

Sách cúng

57 

Khai khải hội thánh khoa 會聖科, Thăng đường khoa 陞堂科

Sách cúng

58 

Khai sơn khoa

Sách cúng

59 

Khai sơn khoa nhất bản 開山科一本

Sách cúng

60 

Lễ hạn khoa nhất bản 限科一本

Sách cúng

61 

Lôi phủ giải oan khoa 雷府解冤科

Sách cúng

62 

Lôi phủ khoan 雷府科 Triều thiên khoa 朝天科

Sách cúng

63 

Miếu mục bạch văn khoa 廟目白文科

Sách cúng

64 

Nam nữ tín 男女信

Sách hát

65 

Nam tử thu liên ca 男子秋蓮歌

Sách hát đối đáp nam nữ, mỗi câu 7 chữ

66 

Ngọc hoàng cứu phá bảo sinh khoa 玉皇救破保生科

Sách cúng

67 

Ngọc hoàng đại giáo thập thất từ quang khoa

Sách cúng

68 

Ngọc hoàng đại giáo trung đàn khoa 玉皇大教中壇科, Thập phương kết giới khoa 十方結界科

Sách cúng

69 

Ngọc hoàng hạ quyển 玉皇下卷

Sách cúng

70 

Ngọc hoàng hữu đàn khoa 玉皇右壇科

Sách cúng

71 

Ngọc hoàng tả đàn khoa 玉皇左壇科

Sách cúng

72 

Ngọc hoàng thanh tiêu tam thời khoa 玉皇清醮三時

Sách cúng

73 

Ngọc hoàng thanh tiêu túc khải 玉皇清醮宿啟, Lễ cảnh tam thời 禮境三時, Thanh tiêu thiết tiêu 清醮設醮

Sách cúng

74 

Ngọc hoàng thượng quyển kinh 玉皇上卷經

Sách cúng

75 

Ngọc hoàng trung quyển 玉皇中卷

Sách cúng

76 

Ngọc khu kinh quyển 玉摳經卷

Sách cúng

77 

Nhạ vương khoa 迓王科, Luyện độ khoa 煉度科

Sách cúng

78 

Nhật ngọ thanh đăng mật 日午清燈秘

Sách mật pháp của Đạo giáo

79 

Nhiễu quan khoa nhất bản 遶棺科一本

Sách cúng

80 

Quan tạo khoa 関造科 (1)

Sách cúng

81 

Quan tạo khoa 関造科 (1)

Sách cúng

82 

Quan tạo khoa 関造科, Đại đạo khoa 大道科, Tiểu tiếu khoa

Sách cúng

83 

Sơn trường phá lạp bí ng山場破臘秘語

Sách cúng

84 

Sư công nôm tướng khoa 師公喃相科

Sách xem bói

85 

Sư công thức 師公式

Sách nói về các quy cách của người sư công

86 

Tạ lôi khoa 謝雷科, Tạ cảnh khoa 謝境科, Tạ thủy khoa 謝水科, Tam điền lôi khoa 三田雷科, Giải giáp khoa 解甲科

Sách cúng

 

87 

Tạ lôi khoa 謝雷科, Tạ cảnh khoa , Tạ thủy khoa 謝水科

Sách cúng

88 

Tạ lôi khoa 謝雷科, Tạ cảnh khoa , Tạ thủy khoa 謝水科, Giải giáp khoa 解甲科

Sách cúng

89 

Tam quan diệt tội kinh 三官威罪經

Sách cúng

90 

Tân ân úc đường khoa 新恩郁堂科

Sách cúng

91 

Tán đăng khoa 讚燈科

Sách cúng

92 

Tân tăng cứu hoạn nhất khoa 新僧救患一科

Sách cúng

93 

Tang chung tam dạ khoa喪終三夜科

Sách cúng

94 

Tang chung tam dạ khoa 喪終三夜; Tịnh đàn khoa 凈壇科; Thiết tiêu khoa 設醮科, Phi chương khoa 飛章科

Sách cúng

95 

Tang chung tam thời khoa 喪終三時科 (1)

Sách cúng

96 

Tang chung tam thời khoa 喪終三時科 (2)

Sách cúng

97 

Tang chung tán đăng khoa 喪終讚燈科, Thôi linh khoa 催靈科

Sách cúng

98 

Tang gia bí ngữ nhất bản 喪家秘語一本

Sách cúng

99 

Tang gia thức nhất sách 喪家式一冊

Sách nói về cách thức trong tang gia.

100 

Tang gia thức 喪家式, Báo ân trạng thức 報恩狀式

Sách cúng

101 

Tang sự bí mật chân ngữ thư 喪事秘真語書

Sách chép những chân ngữ về các phép mật trong tang lễ

102 

Tang trung nhiễu quan khoa 終遶

Sách cúng

103 

Tảo vãn tế quỷ khoa bạch văn cộng tiếu bí pháp nhất bản 早晚祭鬼科白文共秘法一本

Sách cúng

104 

Tảo vãn thờ cộng pháp 早晚祭共法

Sách cúng

105 

Tảo vãn thờ quỷ bạch văn cộng pháp 晚祭鬼白文共法

Sách cúng

106 

Tập [xem] chế quái chưởng thư 制卦掌書

Sách xem bói

107 

Tập dương thư 集陽書

Sách về đạo thuật

108 

Tập dương tiểu 集楊小

Sách cúng

109 

Tập xuyên hoa khoa 集川花科

Sách cúng

110 

Thái thượng minh chân giải tụng khoa 太上盟真解訟科

Sách cúng

111 

Thái thượng minh chân tam thời khoa 太上盟真三時科

Sách cúng

112 

Thái thượng trủng chương cách 太上章格

Sách cúng, chép hết thì đốt cho tổ tiên.

113 

Thanh tiêu bí nhất bản 一本 (1)

Sách cúng

114 

Thanh tiêu bí nhất bản 一本 (1)

Sách dạy trẻ con, dạng sách giáo khoa

115 

Thập phương [thái] [hải] đại trai dụng 十方溙海大齋用

Sách cúng

116 

Thập vương ca nhất sách 十王歌一冊

Sách cúng

117 

Thập vương kinh nhất bản 十王經壹本

Sách cúng

118 

Thổ phủ tam thời khoa 土府三時科

Sách cúng

119 

Thổ phủ trác triều khoa 土府卓朝科

Sách cúng

120 

Thổ phủ túc khải khoa 土府宿啟,

Tịnh đàn thiết tiêu khoa 醮科

Sách cúng

121 

Thổ phủ túc khải 土府宿啟, Tịnh đàn khoa , Thiết tiêu khoa醮科

Sách cúng

122 

Tế quỷ khoa nhất bản 鬼神一本, Tiểu tập bí ngữ 小集秘

Sách cúng

123 

Tế tướng khoa 將科, Tài lâu thức 材樓, Chỉ đại từ biểu thức 紙袋詞表式

Sách cúng

124 

Thu liên ca nhất bản 秋蓮歌一本

Sách hát

125 

Thu liên ca tam bản 秋蓮歌三本 (Thu liên nam nữ đồng dụng)

Bài ca thu liên, con trai con gái cùng hát.

126 

Tiêu tai cứu khổ đạo trường kinh 消災救苦道場經

Sách cúng

127 

Tiểu tập dương 小集楊

Sách cúng

128 

Tiểu tập mật nhất bản小集秘一本

Sách cúng

129 

Tiểu thông thư 小通書

Sách xem ngày giờ đi đường

130 

Toát giản khoa 撮簡科, Phi chương khoa飛章科 (1)

Sách cúng

131 

Toát giản khoa 撮簡科, Phi chương khoa 飛章科 (2)

Sách cúng

132 

Tôn điển hạ quyển 尊典下卷

Sách cúng

133 

Tôn điển thượng quyển kinh 尊典上卷經

Sách cúng

134 

Tôn điển trung quyển kinh 尊典中卷經

Sách cúng

135 

Trát hạn khoa 札限科

Sách cúng

136 

Trung [] hợp hôn thư 合婚書

Sách bàn về việc hôn nhân

137 

Từ bi khoa 慈悲科

Sách cúng

138 

Văn võ hành giáo 文武行教

Sách dạy

139 

Vịnh tập trác triều khoa 詠集卓朝科

Sách cúng

140 

Vô đề

Gia phả họ Đặng

 

Trong danh mục trên đây, có 18 đầu sách có tên trùng nhau, đó là các dị bản khác nhau của cùng một cuốn sách, được người của 3 gia đình kể trên sao chép lại. Ngoài ra, còn có 19 đầu sách có nội dung tương tự nhau, tên sách chỉ xuất nhập một hai chữ, nhưng khi kiểm tra thì thực ra vẫn là chép từ một quyển sách.

Vì người chép không có ý thức chép thành quyển riêng, và cũng không chú ý nhiều về tiêu đề sách, nên việc tìm tiêu đề sách để lên danh mục cũng là một khó khăn đối với chúng tôi. Danh mục trên có rất nhiều trường hợp sách được ghi với nhiều tên liên tiếp nhau, đó thực chất là việc liệt kê các chương mục, quyển đã được chép và sưu tập trong cùng một quyển sách.

Trên đây chỉ là một số giới thiệu sơ bộ của chúng tôi về sách Hán Nôm ở xã Cao Bồ, huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang. Những khảo sát tỉ mỉ và kỹ càng, chúng tôi xin hẹn ở dịp sau.

Chú thích:

(1) ThS. Nguyễn Thị Hường và ThS. Trần Trọng Dương.

(2) Dị bản của cuốn Hôn nhân bí nhất bản 婚姻秘一本 nhà ông Giàu (Ý)./.

Thông báo Hán Nôm học 2008; tr.484-493

Nguyễn Thị Hường
Thống kê truy cập
  • Đang online: 1
  • Hôm nay: 1
  • Trong tuần: 1
  • Tất cả: 1
VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM - VIỆN NGHIÊN CỨU HÁN NÔM

Địa chỉ: 183 Đặng Tiến Đông - Đống Đa - Hà Nội
Email: hannom.vass@gmail.com
Tel: 84 24. 38573194
Chịu trách nhiệm nội dung: Viện Nghiên cứu Hán Nôm