VỀ BÀI TRUY VIỄN TIÊN KHẢO VĂN CỦA HỌ ĐINH

Ở THÔN XA LÝ XÃ HƯƠNG THỊ HUYỆN YÊN ĐỊNH

TỈNH THANH HÓA

PHẠM HƯƠNG LAN - PHẠM NGỌC HƯỜNG

Viện Nghiên cứu Hán Nôm

Trong một lần đi sưu tầm tư liệu Hán Nôm ở tỉnh Thanh Hóa chúng tôi được các cụ trong gia tộc họ Đinh ở thôn Xa Lý xã Hương Thị huyện Yên Định nhờ dịch một cuốn gia phả của dòng họ. Quyển gia phả này có độ dày 76 trang, chép tay viết theo kiểu chữ chân rất dễ đọc. Bìa bên ngoài có đề dòng chữ "Đinh gia thế phả". Quyển phả ngoài 2 bài tựa ra chúng tôi còn thấy có một số bài văn viết khá hay, văn phong rành mạch sáng sủa có trích nhiều điển cố điển tích. Đặc biệt hơn cả là bài văn tế mà chúng tôi sẽ giới thiệu dưới đây. Trong bài văn này, thể hiện tình cảm cha con nghĩa nặng tình sâu. Dù cha có mất đi rồi nhưng hình bóng của cha vẫn được khắc sâu trong tâm khảm trái tim người con. Những việc làm những hành động của người cha lúc sinh thời luôn là bài học để người con noi theo. Xét thấy đây là bài văn tế được viết theo lối biền ngẫu, giọng văn trong sáng giản dị nhưng vẫn toát lên sự đau thương ai oán, nên chúng tôi phiên âm dịch nghĩa để bạn đọc tham khảo.

Phiên âm:

PHỤ LỤC TIÊN KHẢO CHI VIỄN VĂN

Tiền gia Nghiêm đại nhân Đinh tính tự Thự, Hoàng Ngọc nhân dã, dĩ trước đôn tuế trọng thương nguyệt lĩnh đán huyện phái tiên tổ khảo tham đốc tôn đại nhân, tiên tổ tỳ tôn phu nhân Nguyễn quý thị chi trưởng châu dã, phụ từ tường nhã chất, hòa hậu chính trực, tức kỳ kiến chư hành sự, trị gia kiệm, đãi khách phong, ân mục thân, khoan tiếp hạ, như tễ nguyệt, quang phong thiên nhiên hòa xướng, tuy tông đảng hương khúc vô gian ngôn dã. Kỳ sở dĩ vi giáo tử tôn chức cầm chỉ nhật nhi hữu thành yên. Vu ký quán chi niên, dĩ phụng thị gia thần hỗ tòng Tây Định, thô hiệu vi trung Đăng sĩ lang ty, thăng thụ xuân quan chính thức. Túc dạ tại công, hữu tư tán nhật, trừ nhậm Từ Liêm huyện Tể. Đương quan thanh thận, lại dân thân chi: bách lý hòa phong tương phiến chi hoàn vũ hĩ.

Niên du bất hoặc, hỗ gia bình nhưng, phả năng điều cán, thăng thụ Thị nội giám thừa. Tả hữu thần cực, phong vân hợp hội, Vũ lộ ân chiêm. Tân Sửu niên phụng khảo lịch học, đề yết Thiên văn môn, danh tại trúng cách.

Nhật giả khâm phụng tưởng thưởng ban thăng Thị nội giám phó chức. Kiền cung quyết vị duật hậu hữu thanh. Lăng vân chi bộ, diệc tương tiến tiến bất dĩ. Kỳ sở dĩ vị năng bộ nguyệt thiên cù giả, thời tai nãi cơ thiên địa hối minh thời vận ký khải kỳ thủy dã. Khác tòng nghĩa nhi thung dung hồ quyền. Kỳ chung dã nhàn dưỡng thiên niên nhi ưu ốc hồ đạo khái. Cử lục thập thất niên chi tiền chi sự nghiệp khả kiến hĩ. Dữ kỳ loan phượng hòa minh, hùng hủy điệt mộng. Mẫu đích thất tiền Vũ thị, sinh hạ nhị nữ, kế thất tiền Vũ thị sinh hạ nhất nữ nhất nam. Tôn chi tùng mậu, qua điệt miên miên. Kỳ ư gia đình chi trung, hòa khí xuân phong, hựu thị hòa lạc cụ nhũ hĩ. Nãi ư Giáp Tý thất cao chi cửu thọ chung vu tẩm, đắc phi thiên mệnh nhiên hồ. Ta hồ quá khích quang âm, nhất chiêu thiên cổ. Cái quan thiên địa tam xích bách niên khái nhân sinh thất thập cổ lai hy, thiên thực vi chi vị như dã dĩ. Sở khả hám giả thụ dục tĩnh nhi phong bất đình, tử dục dưỡng nhi thân bất đãi. Bi mộ chi thiết tuy tắc trắc Hỗ lĩnh nhi vọng bạch vân diệc bất năng tận kỳ tình. Ư tư khấp chi tế, tĩnh ngôn tư chi, khái kỳ thán hĩ. Tưởng phụ chi khán dung hình thể chiêm tại tiền, hốt tại hậu, quan tinh bệ hạ thống nan tầm tưởng phụ chi động tĩnh khởi cư, tọa như thi, lập như trai. Vọng nguyệt đình tiền bi phất kiến, duy dư tiêu điều hoa hộ tà dương chi hoa thảo liêu nhân. Diểu ái phần hương trưởng nhất dạ chi càn khôn do khách. Bất năng bất vị thời tích giả, thử dã dĩ, yên tai thời chi bất ngộ bần dã Kham thương. Sinh tiền chi thăng đấu nan cung, nga uất không hoài ư cửu tự; một hậu chi ti hào vị báo, tần tảo thâm quỹ ư thâm chương. Thùy ma tạo hóa âm dương kiếm, nhẫn cát nhân gian phụ tử tình. Thử chúng chi bất năng bất quyện quyện hoài cố hoảng hốt nhiên nghi phụ chi thượng tại. Hựu mộng mị nhiên nhi kiến phụ chi lai dã. Thường cảm khái hữu thi vân:

Cố trạch tiêu điều bán tịch huy

Khả kham đối cảnh ức thân thì

Sương hoa diệc huyết tam thu lệ

Phong vũ thụ không hàm nhất bi

Bất quản đơn biều kim nhật thị

Khước ta khuông lữ dữ thời phi

Hu ta phụ tử tình thâm xứ

Ngô sở nan ngôn tri bất tri.

Dịch nghĩa:

BÀI VĂN TRUY VIỄN TIÊN KHẢO

Thân phụ ta họ Đinh, tên húy là Thự, vốn là người xã Hoàng Ngọc. Tiên tổ khảo là Tham đốc Tôn đại nhân làm quan ở huyện, tiên tổ tỷ là bà họ Nguyễn là con gái diệu của gia tộc họ Nguyễn. Cha là người hiền hòa, nho nhã, thông minh chính trực. Biết lo liệu việc nhà, cần kiệm, đãi khách hậu, hòa mục với người thân, khoan dung với kẻ dưới, trong sáng như trăng thanh gió mát. Trong xóm làng không có điều tiếng gì, dạy dỗ con cháu học hành canh cửu mau chóng thành đạt. Khi vào tuổi tráng niên làm gia thần đi phò giúp cho ông Tây Định, có chút công lao làm quan ở bộ Lại, sớm tối lo việc công, được trên khen thưởng phong cho chức Tri huyện huyện Từ Liêm. Làm quan thanh liêm cẩn thận, các nha lại dân chúng gần gũi mến mộ, vùng đất rộng 100 dặm như được gió xuân thổi mát mẻ. Năm ngoái 40 tuổi theo xa giá đi đánh giặc, có công lao mẫn cán, giúp dập được thăng làm chức Giám thừa trong phủ chúa. Từ đó luôn thân cận gần gũi như rồng mây gặp hội, được nhận nhiều ơn mưa móc của triều đình. Năm Tân Sửu vâng mệnh đi tham gia kỳ khảo hạch về phép làm lịch, có kiến giải về thiên văn môn, được trúng cách.

Bấy giờ hầu hạ bên chúa rất cần mẫn nên được phong làm chức Phó ở tòa thị nội giám. Khi ấy ông nổi tiếng siêng cần, làm việc có hiệu quả, nên con đường làm quan có khả năng tiến xa, xong bấy giờ vẫn chưa thăng tiến được âu là có số trời làm ra như vậy. Cũng ngày đó trời đất trong lúc tối tăm công việc cũng bắt đầu mở ra, song do theo đạo nghĩa mà thung dung bỏ lại quyền hành về nhàn dưỡng. Bấy giờ ông đã 67 tuổi công danh sự nghiệp đã được như vậy. Còn về phần gia đình thì loan phượng hài hòa, sớm ứng điềm sinh con trai con gái. Bà đích mẫu họ Vũ sinh được 2 con gái. Bà kế mẫu họ Vũ sinh được 1 gái 1 trai. Sau này con con cháu cháu nối dài mãi thành một đại gia đình, xuân phong hòa khí thực là vui vẻ lắm vậy. Đến năm Giáp Tý thì bị mất ngay tại tẩm thất. Mệnh trời làm ra như vậy, tiếc thay. Thời gian trôi qua như bóng câu qua cửa sổ một sớm đã trở thành người thiên cổ, tấm thân ba thước cuộc sống trăm năm sớm gửi vào vòng trời đất, than ôi! Con người ta sống đến 70 tuổi thì xưa nay hiếm, trời thực đã định ra như vậy rồi có điều đáng cảm khái là cây muốn lặng mà gió chẳng đừng, con muốn phụng dưỡng cha mẹ mà cha mẹ chẳng sống lâu thêm. Lòng cảm khái tuy có trèo lên núi Hỗ nhìn đám mây trắng cũng không sao kể xiết. Lẳng lặng mà nghĩ càng thêm cảm khái, tưởng tượng như là hình bóng của cha ở trước mắt, rồi thoáng ở sau lưng. Nhìn lên trên bệ mà lòng đau xót biết tìm cha ở đâu? Không thể tìm thấy những cử chỉ hành động của cha, có thể tưởng tượng ra dáng cha lúc đi, đứng, ngồi như là đứng ngây người ra, như ngắm nhìn trăng sáng, tưởng như đấy song chẳng thấy đâu. Tất cả chỉ là cảnh tiêu điều như hoa cỏ phất phơ dưới ánh tà dương trêu ghẹo con người ta nhiều lắm. Đất trời chìm đắm mãi trong đêm dài giống như người khách tha hương thương tiếc cho cuộc đời, cho thế sự vậy. Lúc bấy giờ cũng chẳng bần hàn cho lắm sao lại nuối tiếc bơ thóc đấu gạo. Khi còn sống không đủ để cung cấp để đến bây giờ sau khi mất cứ cảm khái mãi rằng, một chút tơ hào mãi chưa đền báo, lại xấu hổ vì tấc có chẳng báo đền ba xuân, tạo hóa khéo trêu ngươi, gây ra cảnh âm dương xa cách, phụ tử tình thâm tâm trạng ấy thảng thốt mông lung cứ ngỡ rằng thân phụ như đang còn đó, mỗi lần nằm mộng tưởng như cha đang về. Bấy giờ từng cảm khái mà có thơ rằng:

Nhà cũ tiêu điều ánh tà dương le lói

Bấy giờ trước cảnh ngộ càng thêm nhớ người thân

Hoa sương đã như máu nhỏ lệ suốt ba thu

Cây mưa gió như ngậm chút tủi sầu

Chẳng quản một mình bây giờ là đấy

Lại thương cho việc trước nay còn đâu

Than ôi, cha con tình thâm khó nói hết

Không hiểu người có hiểu thấu cho lòng con chăng?

* Chúng tôi xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ của dòng họ Đinh ở thôn Xa Lý tỉnh Thanh Hóa và PGS.TS. Nguyễn Tá Nhí đã giúp đỡ chúng tôi hoàn thành bài viết này./.

Thông báo Hán Nôm học 2008; tr.527-532