TÀI LIỆU HÁN NÔM “NHA KINH LƯỢC BẮC KỲ” -
MỘT NGUỒN SỬ LIỆU QUÝ

NGUYỄN THỊ THU HƯỜNG

Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I

Sau khi chiếm được Nam kỳ, thực dân Pháp bắt đầu thực hiện âm mưu tiến ra Bắc kỳ. Trước sự tấn công mạnh mẽ của thực dân Pháp, các tỉnh Bắc kỳ lần lượt rơi vào tay Pháp. Năm 1884, quân Pháp được tiếp viện đã chiếm được nhiều tỉnh giàu có của Bắc kỳ. Tháng 5 - 1884, hiệp ước Thiên Tân được ký, đại diện Pháp buộc quân Thanh phải rút về nước. Đồng thời triều Nguyễn cũng phải chấp nhận một số điều kiện trong hiệp ước Harmand và ký hiệp ước Patênotre. Với hiệp ước này, việc thiết lập quyền bảo hộ ở Việt Nam của Pháp không còn bị ngăn cản và triều đình nhà Nguyễn gần như phải phụ thuộc vào Toàn quyền Pháp ở Đông Dương.

Để trực tiếp cai quản xứ Bắc kỳ đất rộng người đông lại cách xa Kinh đô Huế, ngày 3-6-1886, được sự đồng ý của Toàn quyền Pháp ở Đông Dương, vua Đồng Khánh đã ra chỉ dụ thành lập Nha Kinh lược Bắc kỳ. Nha Kinh lược Bắc kỳ là cơ quan hành pháp nhà nước phong kiến cao nhất ở miền Bắc, có nhiệm vụ thay mặt vua trực tiếp điều hành và giải quyết mọi việc ở Bắc kỳ. Mặc dù có quyền hạn lớn như vậy nhưng thực tế Nha Kinh lược Bắc kỳ không được quyền sửa đổi nhiệm vụ, quyền hạn của mình cũng như của đại diện Pháp. Vì vậy, đến khi trực tiếp thiết lập điều hành bộ máy cai trị ở Bắc kỳ, Toàn quyền Pháp ở Đông Dương P.Doumer thấy Nha Kinh lược không còn cần thiết nên cho bãi bỏ. Ngày 26-7-1897 vua Thành Thái xuống dụ giải thể Nha Kinh lược Bắc kỳ. Ngày 13-9-1897 dụ này được Toàn quyền Pháp ở Đông Dương P.Doumer chính thức thông qua.

Trải qua 11 năm hoạt động, Nha Kinh lược Bắc kỳ đã hình thành được một khối tài liệu gọi là phông Nha Kinh lược Bắc kỳ gồm 3525 tập. Đây là tài liệu được viết bằng chữ Hán và chữ Nôm trên giấy dó phản ánh tương đối đầy đủ các mặt hoạt động chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội ở Bắc kỳ những năm cuối thế kỷ XIX. Trước năm 1975, tài liệu này được bảo quản ở kho Lưu trữ Nhà nước Trung ương (nay là Trung tâm Lưu trữ quốc gia I), một phần được bảo quản ở Nha Văn khố và Thư viện quốc gia Sài Gòn. Năm 1975, tài liệu ở Nha Văn khố và Thư viện quốc gia Sài Gòn được đưa ra Trung tâm Lưu trữ quốc gia I để đảm bảo tính toàn diện.

Nha Kinh lược Bắc kỳ được thiết lập nhằm thay mặt vua trực tiếp điều hành và giải quyết mọi việc ở Bắc kỳ, do đó tài liệu này chủ yếu là công văn hành chính với đủ các thể loại dụ, tư, tư di, trình, trát, sức, nghị định, hiển thị, báo cáo…. Những văn bản này do cơ quan các cấp như phủ Toàn quyền, triều đình, Nha Kinh lược, các Tổng đốc, Tuần phủ, Án sát, Bố chánh, Đề đốc… soạn thảo, mục đích trao đổi thông tin giữa các nơi. Ngoài ra, có một số ít là những thư từ được dịch từ tiếng Pháp sang chữ Hán Nôm. Về thời gian, Nha Kinh lược tồn tại từ năm 1886 - 1897 nên tài liệu chủ yếu có niên hiệu Đồng Khánh (1886 - 1888) và Thành Thái (1888 - 1897). Bên cạnh đấy, một phần tài liệu trong phông Nha Kinh lược Bắc kỳ là những bản sao các văn bản có niên đại từ Tự Đức thứ 18 (1865) đến Tự Đức thứ 36 (1883), Kiến Phúc (1884), Hàm Nghi (1885).

Với quá trình hoạt động từ năm 1886 - 1897 của Nha Kinh lược Bắc kỳ đã hình thành, quản lý và lưu giữ một số lượng tài liệu Hán Nôm phong phú về nội dung, đồ sộ về khối lượng, đa dạng về hình thức. Giữ vai trò chức năng hành chính nên nội dung của tài liệu phán ánh tương đối đầy đủ về chính trị, kinh tế - xã hội, lịch sử nước ta thời kỳ thuộc Pháp. Qua tài liệu, chúng ta có thể hiểu hơn về chế độ quan lại, bộ máy chính quyền lúc bấy giờ; hiểu về tình hình kinh tế, chế độ tô thuế, ruộng đất, địa giới hành chính trong việc tách nhập các làng, xã, huyện, phủ, tỉnh. Đối với vấn đề văn hóa, tín ngưỡng dân gian, giáo dục, thi cử cũng được phản ánh rõ nét trong tài liệu này. Đặc biệt, nội dung xử án, pháp luật khá chi tiết, cụ thể và chiếm tới 1/3 tài liệu của toàn phông. Ngoài ra, tài liệu còn phản ánh chính xác tình hình càn quét và lập đồn bốt của địch, cũng như phong trào đấu tranh yêu nước Cần Vương và những phong trào hưởng ứng theo chiếu Cần Vương như các cuộc khởi nghĩa Bãi Sậy, Hương Khê, Hùng Lĩnh, Hưng Hóa và nhân vật lịch sử của thời đại bấy giờ…

Tài liệu Hán Nôm Nha Kinh lược Bắc kỳ thực sự là nguồn sử liệu quý giúp chúng ta tìm hiểu và nghiên cứu trên các lĩnh vực giao thông, kinh tế, xã hội, chính trị, an ninh, tổ chức bộ máy nhà nước, địa giới hành chính, sự kiện và nhân vật lịch sử…. thời kỳ thuộc Pháp. Thông qua nguồn tài liệu này, các nhà nghiên cứu có thêm thông tin tin cậy, bổ ích phục vụ công trình nghiên cứu. Giới thiệu tài liệu Nha Kinh lược Bắc kỳ tôi hy vọng mang đến đông đảo độc giả những hướng tiếp cận mới đối với nguồn sử liệu giá trị này./.

(Thông báo Hán Nôm học 2012,tr.395-397)