THÀNH TỰU NGHỆ THUẬT CỦA CUNG OÁN NGÂN KHÚC - TÁC PHẨM NỔI TIẾNG CỦA NỀN VĂN HỌC CỔ ĐIỂN VIỆT NAM QUA SỰ ĐÁNH GIÁ CỦA MỘT HỌC GIẢ TRUNG QUỐC

CHƯƠNG THÂU

Viện Sử học

Cách đây vừa đúng 50 năm, thời gian vào đầu tháng 3/1961, giáo sư Hoàng Dật Cầu, chủ nghiệm khoa Văn học Trung Quốc, Học viện Sư phạm Quảng Đông có gửi cho chúng tôi bản luận văn nghiên cứu về tác phẩm Cung oán ngâm khúc của Ôn Như Hầu, kèm theo bản dịch ra Trung văn toàn văn Cung oán ngâm khúc để trưng cầu ý kiến. Nay đọc lại vẫn thấy công trình nghiên cứu của Giáo sư Hoàng Dật Cầu có nhiều điểm bổ ích cho những người nghiên cứu Hán Nôm học và văn hóa nói chung, đặc biệt là các đánh giá của tác giả về thành tựu nghệ thuật của tác phẩm. Chúng tôi xin trích dịch và giới thiệu ở đây để cung cấp thêm một tài liệu tham khảo cho các bạn đồng nghiệp và những người có chung sự quan tâm.

THÀNH TỰU NGHỆ THUẬT CỦA CUNG OÁN NGÂM KHÚC

Thành tựu nghệ thuật của Cung oán ngâm khúc là rất to lớn.

Thứ nhất, nó đã xác lập và đề cao địa vị văn học dân tộc

Văn học dân gian của Việt Nam phong phú, nhiều màu sắc, thể tài cũng đa dạng. Trong đó, thể song thất lục bát với lối cách luật chỉnh tề, hình thức hoạt bát, rất thích hợp cho việc tự thuật trường thiên. Nhưng thể thơ dân gian này, từ trước đến nay nói chung không được tầng lớp sĩ đại phu coi trọng. Đến cuối triều Lê, một số văn nhân quý tộc có tư tưởng tiến bộ, không thích hình thức thể thơ cũ gò ép cố định. Họ chuyển sang học tập dân ca của dân quê đồng ruộng, chải chuốt và đề cao thêm, từ đó cải biến bộ mặt chất phác và địa vị thấp kém của thể thơ lục bát, khiến nó dần trở thành chủ lưu của văn học Việt Nam. Trong tình hình chuyển biến ấy, việc sáng tác Cung oán ngâm khúc có một ảnh hưởng rất lớn (Trước đó không lâu đã có Chinh phụ ngâm của Đoàn Thị Điểm, nhưng đây chỉ là bản dịch từ Hán văn chứ không phải là sáng tác). Thành tựu này là mẫu mực để về sau có được kiệt tác “Đoạn trường tân thanh” của Nguyễn Du.

Nguyễn Gia Thiều đã hoàn thành cải cách to lớn về thể thơ, đem khẩu ngữ dân gian đề cao trau chuốt thành ngôn ngữ thơ, đem khả năng biểu hiện của thi ca đề cao lên một bậc, khiến nó càng thích hợp cho việc biểu hiện đặc tính dân tộc và tư tưởng tình cảm. Thành tựu của ông về mặt sáng tạo nghệ thuật qua Cung oán ngâm khúc rất to lớn. Nhận định tác phẩm này đã xác lập và đề cao địa vị văn học dân tộc cũng không có gì là quá lời.

Thứ hai, nó đánh dấu một thành tích rất lớn trong việc trao đổi văn hóa Trung - Việt.

Tác giả Cung oán ngâm khúc không những khéo vận dụng phong cách dân tộc, ngôn ngữ dân tộc mà còn khéo tiếp thu tinh hoa văn học cổ điển Trung Quốc để tăng cường mức độ biểu hiện. Trong tác phẩm của mình, ông không cố ý xếp đống điển cố, gạn lọc lời thơ mà sử dụng tài liệu văn học Trung Quốc một cách thành thục điêu luyện, chọn lựa nhào nặn để phục dựng tác phẩm của mình một cách thuần thục, xác đáng. Ví dụ cụ thể thấy ở nhiều chỗ trong tác phẩm.

Do đó, tác phẩm của ông kết hợp một cách hoàn mỹ những danh từ, điển thực phong phú của Trung Quốc với tiết tấu đẹp đẽ của dân ca Việt Nam, biểu hiện cao độ khả năng tinh thâm về nghệ thuật của thi nhân. Lý Văn Phức, một thi nhân Việt Nam thế kỉ XIX trong Tạp chí lượm lặt có nói rằng Nguyễn Gia Thiều là “một người ứng khẩu thành thơ. Thơ của ông trai chuốt điêu luyện, lời lời đều làm cho người ta kinh phục. Tài năng ấy không thể mai một qua, “Cung oán ngâm khúc” lưu truyền đến nay, đã chứng minh điều đó”. Cũng có người cho rằng “tiên sinh tinh thông thanh luật, là một bậc khôi nguyên trong giới thi nhân thời Hậu Lê”. Chúng tôi cho rằng, với thành tựu nghệ thuật trác việt như vật thì sự đánh giá rất cao đó đối với ông cũng không có gì là quá.

Trên đây là sự đánh giá sơ qua của chúng tôi về thành tựu nghệ thuật Cung oán ngâm khúc của Nguyễn Gia Thiều.

Cuối cùng, chúng ta cũng cần chỉ ra rằng, do thành phần xuất thân và hạn chế giai cấp của tác giả nên trong tác phẩm còn tồn tại một số khuyết điểm. Điểm rõ nhất là tư tưởng giai cấp quý tộc lạc hậu, khuynh hướng tiêu cực nghe theo mệnh trời của ông. Ông đồng tình với số phận bất hạnh của người cung nữ, nhưng đồng thời cũng miêu tả một cách tượng trưng số phận không may, tiền đồ đen tối của mình. Ông không có cái dũng khí chống đối lại, cũng không tìm thấy con đường đi chính xác. “Phó mặc cho số phận” là tâm tình duy nhất đối với tiền đồ của chính tác giả và của người cung nữ được miêu tả trong tác phẩm. Vì vậy mà tác phẩm bao trùm một không khí bi thương sầu thảm, nó làm yếu mất sức phê phán hiện thực đối với xã hội. Ngoài ra, về mặt sáng tạo nghệ thuật cũng còn có điểm cần lưu ý. Phong cách của toàn tác phẩm, tuy là vận dụng thể tài văn học dân gian nhưng lại quá cầu kì, gần với văn học cung đình. Điều đó làm cho tập thơ có một số hạn chế nhất định.

Mặc dù tác phẩm có một số khuyết điểm, nhưng nhìn chung, chúng ta thấy khuyết điểm chỉ là thứ yếu, thành tựu mới là kiệt xuất. Nhất là trong xã hội phong kiến Việt Nam 170 năm về trước, tác phẩm này, nói về mặt cải cách văn học hay vạch trần chế độ phong kiến đen tối đều đóng một vai trò nhất định. Đồng chí Minh Tranh, nhà sử học Việt Nam đã nói rất đúng rằng: “Chúng ta không thể quên hai tác phẩm nổi tiếng lúc bấy giờ và đến ngày nay vẫn còn lưu truyền rộng rãi trong nhân dân ta. Đó là “Chinh phụ ngâm” của Đoàn Thị Điểm và Cung oán ngâm khúc của Ôn Như Hầu Nguyễn Gia Thiều”.

... ...

Ngày nay, chúng ta, nhân dân hai nước Trung - Việt đang cùng nhau sống hạnh phúc trong xã hội mới, những người công tác văn học Trung - Việt đang cùng nhau tiếng bước, nỗ lực xây dựng nền văn học xã hội chủ nghĩa vĩ đại xưa nay chưa từng có, với quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin tiếp thu có phê phán di sản văn học cổ đại. Mục tiêu của chúng ta giống nhau, lý tưởng của chúng ta nhất trí, sức mạnh đoàn kết của chúng ta chặt chẽ hơn, vững chắc hơn so với bất cứ một thời đại nào. Mối liên hệ trao đổi của văn học Trung - Việt càng có một ý nghĩa đặc biệt.

Hôm nay, được vinh dự giới thiệu “Cung oán ngâm khúc - một cái mốc đáng ghi nhớ của nền văn học Việt Nam”, chẳng những chúng tôi vô cùng hân hoan trước thành tựu trác việt của nền văn học cổ điển Việt Nam, mà còn làm tăng thêm sự hiểu biết của chúng tôi về tình hữu nghị văn hóa trong lịch sử Trung Việt, khiến cho tình hữu nghị muôn đời của chúng ta mãi mãi xanh tươi.

(Dịch theo bản Trung văn của Hoàng Dật Cầu - Khoa Ngữ văn, Học viện Sư phạm Quảng Đông Trung Quốc)

(Thông báo Hán Nôm học 2011, tr.868-871)