VỀ MỘT “PHÔNG” TÁC PHẨM HÁN NÔM

CỦA PHAN CHÂU TRINH (1872-1926)

CHƯƠNG THÂU

Viện Sử học

Vừa qua, nhân sưu tầm và biên soạn bộ sách Phan Châu Trinh toàn tập, gồm 3 tập dày 2320 trang khổ 16x24cm do Nhà xuất bản Đà Nẵng ấn hành để kịp góp phần kỷ niệm 80 năm ngày mất của nhà chí sĩ (24-3-1926), chúng tôi thấy rõ hơn: Phan Châu Trinh, vị Phó bảng của kỳ thi Hội năm Tân Sửu (1901), không những là nhà chí sĩ yêu nước, lãnh tụ của Phong trào Duy Tân đầu thế kỷ XX, mà còn là một nhà thơ, nhà văn từng trước tác rất nhiều thơ văn đủ các thể loại và viết bằng nhiều thứ ngữ: Hán, Nôm, Quốc ngữ và Pháp ngữ.

Riêng về phần tác phẩm Hán Nôm của Phan Châu Trinh, chúng tôi cũng đã sưu tập được ngót 500 trang với trên 20 đơn vị tác phẩm hoàn chỉnh. Từ những trang viết của “nhà yêu nước - nhà văn hóa” mà trước kia dưới thời Pháp thuộc bị coi là “yêu thư, yêu ngôn”, nay tìm lại được thì thật là một thứ “của quý hiếm”, nó góp phần làm phong phú thêm kho tàng văn thơ yêu nước và cách mạng Việt Nam đầu thế kỷ XX. Đặc biệt, nó cũng sẽ giúp nhiều “tư liệu thành văn” quan trọng để tìm hiểu, nghiên cứu và đánh giá đúng đắn hơn về nhà chí sĩ yêu nước khả kính này.

Với số lượng tác phẩm Hán Nôm sưu tầm được cho đến nay rõ ràng là chưa thật đầy đủ, toàn bích. Tuy vậy khi tiến hành biên soạn bộ sách Phan Châu Trinh toàn tập (Nxb. Đà Nẵng - 2005), chúng tôi tạm sắp xếp thành 3 tập, tương ứng với ba thời kỳ hoạt động của Phan Châu Trinh.

Tập I: Gồm 8 đơn vị tác phẩm lớn nhỏ, cộng 202 trang:

1. Quốc âm tạp vịnh (Hán - Nôm)

2. Đầu Pháp chính phủ thư (Hán)

3. Hợp quần doanh sinh thuyết quốc âm tự (Nôm)

4. Khất lưu thư (Hán)

5. Trung Kỳ điền thổ thuế ngạch hà trọng thỉ mạt chi tình hình (Hán)

6. Trung Kỳ dân biến tụng oan thỉ mạt ký (Hán)

7. Lai cảo cánh chính (Hán)

8. Đông Dương tổng thống toàn quyền đại thần đại nhân các hạ (Hán)

Tập II:

Đông Dương chính trị luận (toàn văn 174 trang)

Tập III: Gồm 8 đơn vị tác phẩm lớn nhỏ, cộng 223 trang:

1. Đại Việt sử ký toàn thư tuỳ bút sao lục (Hán)

2. Tân ấp tướng công Hoàng đại nhân các hạ (Hán)

3. Tướng công Hoàng đại nhân các hạ (Hán)

4. Pháp - Việt liên hiệp hậu chi Tân Việt Nam (Hán)

5. Thất điều thư (Hán)

6. Thiết sinh sĩ Đông Dương hiện tình chi diễn thuyết (Hán)

7. Phụ lục: Khấp Việt Nam đại cách mạng gia Phan Tây Hồ tiên sinh chư đối liên (Hán)

8. Điếu Phan Tây Hồ tiên sinh (Hán)

Ngoài ra, ở tập I (Phần Thơ chữ Hán, Câu đối, Thơ Nôm, Diễn ca - Bản tiếng Việt) còn có một số thơ, câu đối Hán Nôm in kèm với bản dịch.

Trong tập I cũng có in thêm nguyên bản chữ Hán của tác phẩm Giai nhân kỳ ngộ (bản dịch Hán ngữ của Lương Khải Siêu, tức bản văn mà Phan Châu Trinh dựa vào để “diễn Nôm” thành tác phẩm gồm hơn 7500 câu thơ: Giai nhân kỳ ngộ diễn ca).

Và theo chúng tôi, tác phẩm Hán Nôm của Phan Châu Trinh còn nhiều nữa, nhưng chưa sưu tầm được hết. Chẳng hạn như các bài thi Hương, thi Hội của Cụ, cũng như còn có những bài nguyên văn chữ Hán: Chuyện người lương dân, Hiện trạng vấn đề v.v. cũng chưa hiện diện trong Phan Châu Trinh toàn tập xuất bản trong năm 2005 này.

Hy vọng rồi đây các nhà sưu tầm thơ văn chữ Hán Nôm cũng như học giới chúng ta sẽ bổ sung đầy đủ hơn cho một “phông” Hán Nôm về tác gia Phan Châu Trinh tại Thư việnViện Nghiên cứu Hán Nôm.

Hôm nay, nhân dự Hội nghị Thông báo Hán Nôm năm 2005, chúng tôi (người sưu tầm và biên soạn Phan Châu Trinh toàn tập xuất bản năm 2005) xin được kính tặng Viện Nghiên cứu Hán Nôm ba tập tác phẩm Hán Nôm của Phan Châu Trinh toàn tập để gọi là góp phần nhỏ công sức của một cộng tác viên vào Thư viện của Viện Nghiên cứu Hán Nôm./.

Thông báo Hán Nôm học 2005 (tr.567-569)