ĐƠN VỊ HÀNH CHÍNH ĐẠO (道) QUA

CHÂU BẢN THỜI GIA LONG

PHẠM VĂN THẮM

Viện Nghiên cứu Hán Nôm

1-Vua Gia Long lên ngôi đã thực thi nhiều chính sách về chính trị, kinh tế, văn hóa để củng cố vương triều. Về chính trị, nhà vua thiết lập đơn vị hành chính mới, phân đất nước thành 2 khu vực, mỗi khu vực được gọi là Tổng trấn, mỗi tổng trấn do các trấn hợp thành: miền Bắc được gọi là Tổng trấn Bắc thành gồm 11 trấn, miền Nam được gọi là Tổng trấn Gia Định. Tổng trấn Gia Định có 5 trấn là Phiên An, Biên Hòa, Vĩnh Thanh và Vĩnh Tường. Dưới trấn còn có các cấp đơn vị hành chính nhỏ hơn. Ở miền Bắc dưới cấp Tổng trấn là trấn, phủ, huyện, xã; ở miền Nam là trấn, dinh, huyện, xã. Tuy nhiên, từ ttrước tới nay, các nhà nghiên cứu ít chú ý tới các đơn vị hành chính nhỏ hơn, nhất là đơn vị hành chính nhỏ ở những nơi xa xôi như các hòn đảo ngoài biển khơi.

2- Trong mảng tài liệu châu bản thời Gia Long, có một tờ tâu đề ngày 17 tháng 6 năm Gia Long thứ 4 (1805) liên quan tới đơn vị hành chính đạo (道), nội dung như sau:

公 同 傳 嘉 定 鎮 欽 差 留 鎮 官 遵知 。 。 。 崑 崙 新 捷 隊 欽 差 屬 內 該 奇 德 潤 侯 有 單 奏 謂 伊 道 民 常 年 二 期 修 簿 納 在 鎮 時 海 程 往 返 遙隔 貝 此 處 原 居 海 島 粟 米 不 週 ， 常 有 船 。 。 。 往 返 辨 買 度 口 迄 帶 隨 銃 口 器 械 以 防 海 劫 ， 年 迄 准免 各 道 支 牌 取 船 這 事 等 情 。 以 經 傳 奏 ， 欽 蒙 准 允 攽 下 許德 潤 侯 常 年 四 月 期 修 內 道 簿 軍 民 各 項 遞納 在 鎮 轉 納 在 京 以 詳 其 數 存 拾 月 期 宜 免 修 簿 。 再 許德 潤 侯 所 差 伊 道 船 。 。 。 越 行 某 事 時 朱 帶 隨銃 口 器 械 以 防 海 劫， 並 准 免 各 道 支 牌 取 船 。 。 。 以 便 往 返 辨 買 度 用 。 憑 如 德 潤 侯 拯 台 嚴 職 內 道軍 民 底 朱 眾 奴 因 固 帶 隨 銃 口 器 械 麻 吏 藉 。 。 。 滋 事 弊 生 役 劫 掠 時德 潤 侯 必 干 重 罪 不 恕 。 欽 此 欽傳 欽 差 留 鎮 官 宜 欽 体 此 意 詞 傳 朱德 潤 侯 裨 得 詳 知 遵 據 。 茲傳

嘉 隆 四 年 六 月 拾 柒 日

Phiên âm:

Công đồng truyền Gia Định trấn Khâm sai lưu trấn quan tuân tri… Côn Luân Tân Tiệp đội Khâm sai thuộc nội Cai cơ Đức Nhuận hầu hữu đơn tấu vị y đạo dân thường niên nhị kỳ tu bạ nạp tại trấn. Thời hải trình vãng phản giao cách với thử xứ, nguyên cư hải đảo lật mễ bất chu thường hữu thuyền… vãng phản biện mãi độ khẩu hất đãi tùy súng khẩu khí giới dĩ phòng hải kiếp, niên hất chuẩn miễn các đạo chi bài thủ thuyền giá sự đẳng tình. Dĩ kinh chuyển tấu, khâm mông chuẩn doãn, ban hạ hứa Nhuận Đức hầu thường niên tứ nguyệt kỳ tu nội đạo bạ quân dân các hạng đệ nạp tại trấn chuyển nạp tại Kinh dĩ tường kỳ sổ. Tồn thập nguyệt kỳ nghi miễn tu bạ. Tái hứa Nhuận Đức hầu sở sai y đạo thuyền… việt hành mỗ sự thuyền thì cho đái tùy súng khẩu khí giới dĩ phòng hải kiếp tịnh chuẩn miễn các đạo chi bài thủ thuyền… dĩ tiện vãng phản biện mãi độ dụng. Bằng như Nhuận Đức hầu chẳng hay nghiêm chức nội đạo quân dân để cho chúng nó nhân có đái tùy súng khẩu khí giới mà lại tạ…tư sự tệ sinh việc cướp lược thì Nhuận Đức hầu tất can trọng tội bất thứ. Khâm thử. Khâm truyền Khâm sai lưu trấn quan nghi khâm thấy thử ý, từ truyền cho Nhuận Đức hầu tỳ đắc tường tri, tuân cứ. Tư truyền.

Gia Long tứ niên lục nguyệt thập thất nhật

Dịch nghĩa:

Công đồng truyền: quan Khâm sai Lưu trấn trấn Gia Định tuân mệnh: viên Khâm sai đội Tân Tiệp đạo Côn Lôn là Cai cơ Đức Nhuận hầu có đơn trình rằng, dân đạo ấy hằng năm 2 kỳ làm sổ hộ tịch nộp tại trấn. Vì đường biển đi lại xa xôi cách trở, vả lại xứ ấy ở hải đảo, gạo ăn không đầy đủ nên thường có tầu thuyền qua lại phải mua các đồ ăn để sinh sống, nên xin đem theo súng và khí giới để đề phòng cướp biển, và xin chuẩn miễn thuế môn bài cho các đạo.

Tờ tâu đã được chuyển lên và đã được nhà vua phê duyệt ban xuống cho phép viên Đức Nhuận hầu hàng năm vào tháng 4 làm sổ hộ tịch ghi rõ các hạng quân dân trong đạo đem nộp tại trấn để chuyển nộp về kinh để [ triều đình] biết rõ dân số. Còn kỳ tháng 10 thì cho miễn. Lại cho phép tầu thuyền của đạo ấy do Đức Nhuận hầu sai phái đi làm việc gì đó được phép mang súng và khí giới đi theo để đề phòng cướp biển và cho miễn tất cả thuế môn bài của tầu thuyền của các đạo để tiện việc đi lại mua bán các vật dụng hàng ngày... Nếu như Đức Nhuận hầu chẳng biết giữ nghiêm quân dân trong đạo để cho họ nhân có súng và khí giới làm càn, sinh sự tệ hại đi cướp bóc thì Đức Nhuận hầu tất phải chịu tội không tha. Hãy tuân mệnh. Quan Khâm sai Lưu trấn hãy hiểu điều đó và truyền cho Đức Nhuận hầu để cho biết rõ mà tuân theo. Nay truyền.

Ngày 17 tháng 6 năm Gia Long thứ 4 (1805).

3- Theo tờ châu bản ghi ngày 17 tháng 6 năm Gia Long thứ 4 (1805), thì ngay từ những năm đầu khi nhà vua lên ngôi trị vì đất nước, các đảo ngoài biển khơi, mỗi đảo là một đơn vị hành chính gọi là đạo. Các đạo này trực thuộc Tổng trấn Gia Định. Nhiệm vụ của mỗi đạo là:

- Hàng năm làm sổ hộ tịch kê khai rõ số quân dân đem nộp về kinh vào 2 kỳ tháng 4 và tháng 10.

- Hàng năm thu thuế các thuyền bè buôn bán qua lại.

Nội dung tờ châu bản ngày 17 tháng 6 năm Gia Long thứ 4 (1085) cho biết quan Khâm sai đội Tân Tiệp đạo Côn Lôn là Cai cơ Đức Nhuận hầu có đơn trình về việc làm sổ hộ tịch, thuế thuyền bè qua lại và xin được trang bị vũ khí để đề phòng cướp biển. Nhà vua đã cho phép:

- Mỗi đạo hàng năm làm sổ hộ tịch kê khai rõ số quân dân chỉ phải đem nộp về kinh một kỳ tháng 4 còn kỳ tháng 10 thì cho miễn.

- Miễn thuế cho các thuyền bè đi lại trên vùng biển, tạo điều kiện cho các thuyền bè chuyên chở mua bán các nhu yếu phẩm để phục vụ cho cuộc sống của quân dân trên các đảo.

- Cho phép quân dân đạo Côn Lôn khi đi lại được đem theo súng để đề phòng bọn cướp biển.

Từ tờ châu bản này, cho thấy qui cách, các mã chữ nhất là các mã chữ Nôm được sử dụng trong châu bản. Đây là một tài liệu quí góp phần nghiên cứu các mặt chính trị, kinh tế, văn hóa nhất là việc nghiên cứu các mã chữ Nôm viết tay thời Gia Long. 

Tài liệu tham khảo:

1- Đại Nam thực lục. Quốc sử quán triều Nguyễn. Nxb. Giáo dục. H. 2007

2- Lịch sử Việt Nam. Chủ biên Nguyễn Khánh Toàn. T.II, Nxb. KHXH. H. 1985.

3- Mục lục Châu bản triều Nguyễn. Tập I. Nxb. Văn hóa Thông tin. H.2010.

(Thông báo Hán Nôm học 2012,tr.644-648)