LỜI KHAI MẠC

HỘI NGHỊ THÔNG BÁO HÁN NÔM HỌC NĂM 2010

TRỊNH KHẮC MẠNH

Viện trưởng Viện Nghiên cứu hán Nôm

Kính thưa quí vị đại biểu

Kính thưa các nhà khoa học

Thay mặt cán bộ viên chức Viện Nghiên cứu Hán Nôm xin chân thành cám ơn quí vị đại biểu và các nhà khoa học đã nhiệt tình tham gia Hội nghị thông báo Hán Nôm học năm 2010.

Nhân Hội nghị hôm nay, tôi xin vui mừng thông báo cùng các quí vị, năm 2010, Viện Nghiên cứu Hán Nôm đã trải qua 40 năm thành lập, toàn thể cán bộ viên chức của Viện ở các thời kỳ hân hoan đón chào sự kiện trọng đại này, trong bối cảnh cả nước nói chung và nhân dân thủ đô nói riêng đang hào hứng kỷ niệm Thăng Long - Hà Nội tròn 1000 năm lịch sử.

Như mọi người đều biết, ngày 13 tháng 9 năm 1979 Viện Nghiên cứu Hán Nôm được thành lập trên cơ sở hoạt động của Ban Hán Nôm (1970 - 1979) thuộc Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam theo quyết định số 326/CP của Hội đồng Chính phủ, và các thế hệ cán bộ viên chức Viện đã lấy năm 1970 làm mốc lịch sử để kỷ niệm năm thành lập Viện Nghiên cứu Hán Nôm.

Bốn mươi năm qua, Viện Nghiên cứu Hán Nôm đã triển khai nhiều công trình khoa học với ý thức xã hội hóa ngày càng nhiều tư liệu Hán Nôm, thực hiện nhiều dự án về điều tra sưu tầm và bảo quản quản tư liệu Hán Nôm, đặc biệt đã triển khai một số nhiệm vụ áp dụng công nghệ tin học để khai thác và bảo quản tư liệu Hán Nôm theo hướng hiện đại hóa. Thành tích mà Viện Nghiên cứu Hán Nôm đạt được trong 40 năm qua là đáng tự hào, song so với yêu cầu của đời sống văn hóa hiện nay còn ở mức khiêm tốn.

Để có được những thành tích hôm nay, lãnh đạo Viện và tập thể cán bộ viên chức đã biết kế thừa và phát huy những két quả công tác trong nhiều năm qua trên các mặt hoạt động theo chức năng của Viện. Tại Hội nghị hôm nay, thay mặt lãnh đạo Viện Nghiên cứu Hán Nôm, tôi xin nêu vài nét cơ bản về những thành tích mà tập thể cán bộ viên chức Viện Nghiên cứu Hán Nôm đạt được trong 10 năm qua (2000 - 2010).

I. VỀ NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

Cán bộ của Viện đã tham gia các công trình khoa học ở 3 cấp là: cấp Nhà nước, cấp Bộ và cấp Viện.

Đề tài cấp Nhà nước

Tham gia đề tài KX.09.08 về Phát triển khoa học và trọng dụng nhân tài ở Thăng Long - Hà Nội (Nhánh 1 và Nhánh 4) do Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì (2005 - 2007).

Đề tài và nhiệm vụ cấp Bộ

- Viện triển khai thực hiện 19 đề tài, trong đó 6 đề tài đã xuất bản thành sách, 3 đề tài đã chuyển bản thảo, và 10 đề tài sẽ hoàn thành trong năm 2010.

- Viện triển khai Nhiệm vụ sưu tầm, số hóa và nghiên cứu khai thác chữ viết cổ truyền các dân tộc Việt Nam (2008 - 2010). Trong hai năm thực hiện (2008 -2009), Viện đã phối hợp với các chuyên gia người dân tộc thiểu số ở một số địa phương, tiến hành biên soạn và xuất bản 2 tập Thư mục sách Hán Nôm dân tộc với 2876 đơn vị sách và 8 tập Truyện thơ Nôm Tày - Nùng với 14 truyện.

Đề tài và nhiệm vụ cấp Viện

- Về hệ đề tài khoa học cấp Viện, căn cứ vào chức năng nhiệm vụ của từng Phòng, các Phòng đề xuất hướng thực hiện đề tài, được Hội đồng Khoa học của Viện thông qua và Viện trưởng phê duyệt và triển khai đề tài theo đúng chức năng nhiệm vụ được giao.

- Về nhiệm vụ khoa học cấp Viện, chủ yếu là thực hiện nhiệm vụ khoa học trong Dự án Tổng thể của Viện, gồm các đề tài: Từ điển Hán Việt, Từ điển chữ Nôm, Thơ văn Ngô Thì Nhậm, Tổng tập văn học Nôm Việt Nam, Thư mục thác bản văn khắc Hán Nôm Việt Nam, Một số văn bản điển chế và pháp luật Việt Nam - Từ thế kỷ XV-XVIII, Thư tịch y dược cổ truyền Việt Nam, Từ điển quan chức Việt Nam, Thơ văn Nguyễn Bỉnh Khiêm, Địa phương chí Hán Nôm, v.v...

- Về những nhiệm vụ nghiệp vụ phục vụ nghiên cứu khoa học cũng được quán triệt theo chức năng nhiệm vụ của Phòng, đảm bảo các điều kiện cần thiết phục vụ cho việc nghiên cứu khai thác tư liệu Hán Nôm, gồm các nhiệm vụ: Số hóa thư tịch Hán Nôm, xây dựng cây thư mục nhập chương trình, ghi đĩa CD (Phòng Ứng dụng công nghệ Tin học); Xây dựng hệ CSDL Hán Nôm, ngoại văn và Việt văn (Thư viện); Xây dựng CSDL về thực trạng kho sách Hán Nôm và giải pháp bảo quản (Phòng Bảo quản); Xây dựng quy trình, kỹ thuật tu bổ phục chế sách Hán Nôm (Trung tâm phục chế và tu bổ); và Xây dựng, cập nhật nội dung website của Viện, v.v...

Hội nghị và hội thảo khoa học

- Từ năm 2000 đến nay, hàng năm Viện tiếp tục tổ chức Hội nghị Thông báo Hán Nôm học và in Kỷ yếu Hội nghị nhằm tạo điều kiện cho giới nghiên cứu Hán Nôm thông báo những kết quả sưu tầm và nghiên cứu mới nhất về Hán Nôm học ở trong nước và ngoài nước.

- Năm 2004, Viện kết hợp với Hội bảo tồn di sản chữ Nôm Hoa Kỳ tổ chức Hội thảo quốc tế về Chữ Nôm. Hội thảo đã nhấn mạnh về công tác bảo tồn các di vật có chữ Nôm, lưu trữ hình ảnh và trao đổi tìm kiếm trên mạng internet. Hội thảo đã đạt được sự nhất trí cao trong việc quốc tế hóa chữ Nôm, đây là cách tốt nhất để bảo tồn và phát huy hiệu quả giao lưu chữ Nôm Việt Nam. Kỷ yếu hội thảo được xuất bản với tên sách Nghiên cứu chữ Nôm.

- Năm 2004, Viện Nghiên cứu Hán Nôm cùng với Viện Harvard-Yenching Hoa Kỳ tổ chức Hội thảo quốc tế về Nghiên cứu Nho giáo ở Việt Nam. Kỷ yếu Hội thảo đã giới thiệu các bản tham luận theo 3 chủ đề chính: 1/ Quá trình du nhập và ảnh hưởng của Nho giáo ở Việt Nam. 2/ Thư tịch Hán Nôm Việt Nam về Nho giáo. 3/ Ảnh hưởng của Nho giáo trong đời sống văn hóa xã hội ở Việt Nam thời phong kiến.

- Năm 2006, Viện Nghiên cứu Hán Nôm cùng với Viện Harvard-Yenching Hoa Kỳ tổ chức Hội thảo quốc tế về Nghiên cứu tư tưởng Nho gia Việt Nam từ hướng tiếp cận liên ngành. Hội thảo đã đánh dấu một bước phát triển mới về phương pháp nghiên cứu tư tưởng Nho gia ở Việt Nam, đồng thời tập trung nghiên cứu khai thác giá trị của tư liệu Hán Nôm liên quan đến Nho giáo ở Việt Nam từ hướng tiếp cận liên ngành (tư tưởng triết học, văn hóa, văn học, lịch sử, tôn giáo, dân tộc, v.v…).

Hợp tác đào tạo và nghiên cứu khoa học

Hợp tác đào tạo, Viện đã hợp tác với một số viện nghiên cứu và trường đại học trong và ngoài nước để đào tạo cán bộ có trình độ đại học và sau đại học.

- Trong nước, như: với Viện Văn học, Viện Ngôn ngữ học, Viện Đông Bắc Á, v.v... thuộc Viện Khoa học xã hội Việt Nam; với trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội; với Trường Đại học Sư phạm Hà Nội thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo.

- Ngoài nước, như: Đại học Tổng hợp Tokyô, Ôsaka (Nhật Bản), Học viện quốc gia về Ngôn ngữ và Văn minh phương Đông (INALCO) và Trường Paris Sept (Cộng hòa Pháp), cùng một số nước khác như Trung Quốc, Hàn Quốc, Đài Loan v.v. Trong thời gian qua, Viện đã kí hợp tác đào tạo sau đại học với một số trường như: Đại học Thành Công (Đài Loan), Đại học Sungkyunkwan và Đại học Inha (Hàn Quốc)

Hợp tác khoa học

- Hợp tác với các địa phương, Viện đã tham gia tư vấn việc trùng tu sửa chữa di tích, tiến hành biên soạn và chỉnh lý các tư liệu Hán Nôm tại các di tích; tham gia hợp tác nghiên cứu khoa học và công bố nhiều tư liệu Hán Nôm có giá trị với các địa phương, như Lạng Sơn, Vĩnh Yên, Phú Thọ, Sơn La, Hải Phòng, Hải Dương, Hưng Yên, Hà Nội, Thái Bình, Nghệ An, v.v...

- Hợp tác với nước ngoài, Viện đã cùng với Đại học Sư phạm Thượng Hải hiệu chỉnh và xuất bản bộ Tổng tập tiểu thuyết Hán văn Việt Nam, cùng với Viện Nghiên cứu Khổng Tử thuộc Trường Đại học Nhân dân Trung Quốc nghiên cứu về Nho điển Việt Nam, cùng với Đại học Phúc Đán Thượng Hải Trung Quốc biên soạn bộ Việt Nam Hán văn Yên hành văn hiến tập thành. Về tài trợ của nước ngoài cho các đề tài và công trình có: Nghiên cứu văn bản Hương ước chữ Hán Triều Tiên từ thế kỷ XV đến đầu thế kỷ XX (Quĩ của Trung tâm Hỗ trợ nghiên cứu Châu Á), Tổng tập thác bản văn khắc Hán Nôm Việt Nam (Quĩ Bộ giáo dục Pháp, Tổ chức các nước sử dụng tiếng Pháp - AUF, Viện Viễn đông Bác cổ Pháp - EFEO). Viện xây dựng Quỹ học bổng Hán Nôm - Harvard-Yenching dước sự tài trợ của Harvard - Yenching Hoa Kỳ, nhằm tạo điều kiện cho những người làm công tác nghiên cứu Hán Nôm trong cả nước có điều kiện đến Viện Nghiên cứu Hán Nôm nghiên cứu khai thác các tài liệu Hán Nôm, phục vụ cho đề tài nghiên cứu khoa học.

II. CÔNG TÁC XUẤT BẢN

- Trong thời gian qua, công tác xuất bản đã đạt được những thành tích nhất định, nhiều sách của Viện và của cán bộ viên chức được công bố, số lượng có tới hàng trăm đầu sách, trong đó có những bộ sách rất có ý nghĩa, như: Nhìn lại Hán Nôm học Việt Nam thế kỷ XX, Ngữ văn Hán Nôm, Thơ văn Ngô Thì Nhậm, Từ điển chữ Nôm, Tổng tập văn học Nôm, Một số văn bản điển chế và pháp luật Việt Nam - Từ thế kỷ XV-XVIII, Tổng tập thác bản văn khắc Hán Nôm, Hán Nôm học trong nhà trường, Tổng tập truyện thơ Nôm các dân tộc thiểu số Việt Nam, v.v...

- Nhiều sách của Viện được Ban tổ chức Giải thưởng sách Việt Nam tặng phần thưởng: về sách hay có các giải vàng, giải bạc và giải đồng; về sách đẹp cũng có các giải vàng, giải bạc và giải đồng.

III. VỀ SƯU TẦM TƯ LIỆU HÁN NÔM

Hoạt động sưu tầm của Viện trong 10 năm qua chủ yếu nằm trong nội dung của Dự án Tổng thể, Viện đã và đang tổ chức tiến hành điều tra cơ bản và thu thập các văn khắc Hán Nôm hiện có ở các địa phương trong cả nước. Đến năm 2010, Viện đã hoàn thành việc sưu tầm văn khắc Hán Nôm ở 2.258 xã thuộc các tỉnh miền bắc và miền Trung. Bổ sung mới vào kho sách Hán Nôm của Viện Nghiên cứu Hán Nôm được nhiều đơn vị văn khắc Hán Nôm có giá trị mà lần sưu tầm của Viễn đông Bác Cổ (Cộng hòa Pháp tại Hà Nội) trước đây chưa thu thập Số lượng thác bản thu về kho lưu trữ của Viện Nghiên cứu Hán Nôm, nhiều hơn về khối lượng mà Viện Viễn đông Bác cổ làm trước đây.

IV. VỀ BẢO QUẢN TƯ LIỆU HÁN NÔM

Trong những năm qua, Viện Nghiên cứu Hán Nôm đã làm được khá nhiều việc trong công tác bảo quản tư liệu Hán Nôm, xin nêu cụ thể như sau: Làm hộp bảo quản cho các sách Hán Nôm, mỗi quyển (bộ) sách được đặt trong hộp bảo quản, đảm bảo cho sách đặt trên giá được tốt. Tiến hành sao chụp, nhân bản xong kho sách Hán Nôm. Mỗi sách được nhân thành 3 bản, các bản để phân tán ở các kho khác nhau và phục vụ bạn đọc bằng bản photocopy, bản gốc đưa vào kho lưu giữ theo chế độ bảo tàng. Lập phiếu quản lý sách Hán Nôm và thác bản văn khắc Hán Nôm, mô tả đặc điểm về nội dung và hình thức của sách, đề xuất những biện pháp bảo quản và triển khai nghiên cứu khai thác một cách hữu hiệu nhất. Tiến hành bồi vá, tu bổ, phục chế hàng ngàn trang sách Hán Nôm bị rách nát, hư hại.

V. CÔNG TÁC THƯ VIỆN VÀ ỨNG DỤNG TIN HỌC

- Công tác thư viện: Viện đã có một phông sách khá phong phú, gồm các sách tiếng Việt, tiếng Trung, tiếng Anh, tiếng Pháp và tiếng Nga với hàng chục ngàn đầu sách và hàng ngàn cuốn tạp chí các loại. Thư viện đã tiến hành thống kê, phân loại, và tổ chức khai thác nguồn tư liệu một cách hiệu quả.

- Công tác thông tin: Hệ thống mạng nội bộ phần nào đã đáp ứng nhu cầu khai thác tư liệu. Viện xây dựng phương án ghi lưu kho tư liệu Hán Nôm trên các phương tiện mang tin điện tử hiện đại đảm bảo phát huy tính ưu việt về độ an toàn, hiệu quả, chính xác, dễ bảo quản, dễ truy cập của phương tiện này. Thiết kế và xây dựng hệ CSDL Hán Nôm và tiếng Việt, bao gồm các thông tin văn bản, bản đồ, hình ảnh v.v. dựa trên biện pháp kỹ thuật tin học hiện đại. Xây dựng website của Viện, đưa thông tin hoạt động của Viện, của ngành Hán Nôm và hệ CSDL về: Tạp chí Hán Nôm, thư mục Hán Nôm, thông báo Hán Nôm và văn khắc Hán Nôm rất thuận tiện trong việc tra cứu và tìm tin.

VI. TẠP CHÍ HÁN NÔM

Từ năm 2002, Tạp chí Hán Nôm xuất bản mỗi năm ra 6 số. Tạp chí đã đăng 740 bài viết của 665 tác giả. Nhiều bài viết có chất lượng, đáp ứng nhu cầu tìm hiểu tri thức Hán Nôm, làm chỗ dựa tin cậy khi tìm về truyền thống văn hóa Việt Nam. Tạp chí Hán Nôm là tạp chí khoa học chuyên ngành, là diễn đàn của chuyên ngành Hán Nôm học, trong thời gian qua Tạp chí đã xác định rõ phương hướng phát triển trên 3 vấn đề chủ yếu sau đây: tính khoa học, tính cập nhật và tính xã hội.

VII. ĐÀO TẠO CÁN BỘ

Bồi dưỡng cán bộ

- Trong thời gian qua, Viện Nghiên cứu Hán Nôm đã tổ chức mở các lớp học Hán Nôm cơ sở và Hán Nôm nâng cao dạy cho cán bộ nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn ở Viện Khoa học xã hội Việt Nam có nhu cầu hiểu biết về chữ Hán và chữ Nôm. Đặc biệt Viện đã tổ chức thành công hai lớp chữ Nôm (với sự tài trợ của Hội bảo tồn di sản chữ Nôm Hoa Kỳ), tổ chức lớp chữ Nôm Tày - Nùng và lớp chữ Thái cổ. Nhiều cán bộ theo học các lớp chữ Nôm Tày - Nùng, nay đã trưởng thành và có người đã có ấn phẩm xuất bản về chuyên môn của mình.

Đào tạo sau đại học

- Đào tạo Thạc sĩ: từ khi Bộ giáo dục và đào tạo chuyển đổi việc đào tạo Thạc sĩ sang cơ chế phối hợp, Viện đã phối hợp với Khoa Văn học trường Đại học Khọc xã hội và Nhân văn Đại học Quốc gia Hà Nội đào tạo hệ Thạc sĩ. Trong thời gian qua có 15 Cán bộ của Viện đã hoàn thành chương trình Thạc sĩ.

- Công tác đào tạo Tiến sĩ vẫn do Viện đảm nhận, trong thời gian qua, có 7 cán bộ của Viện đã bảo vệ luận án Tiến sĩ.

Hiện Viện đang đào tạo 9 Thạc sĩ và 14 Tiến sĩ.

VIII. CƠ SỞ VẬT CHẤT

Từ năm 2000 đến nay, được sự giúp đỡ của Lãnh đạo Viện Khoa học xã hội Việt Nam và sự cố gắng của Lãnh đạo Viện cùng Phòng Hành chính - Tổng hợp, cơ sở vật chất của Viện ngày càng được tăng cường. Trụ sở làm việc được chống xuống cấp, nên khang trang sạch đẹp. Nhiều máy móc thiết bị đã được đưa vào sử dụng nhằm phục vụ cho công tác sưu tầm, bảo quản, nghiên cứu khai thác di sản Hán Nôm và đào tạo đội ngũ cán bộ nghiên cứu Hán Nôm. Tuy nhiên, sau một thời gian sử dụng trụ sở đã trở nên chật hẹp, máy móc thiết bị phần nào lạc hậu, bàn ghế làm việc cũ hỏng, thời gian tới công tác cơ sở vật chất cần được quan tâm nhiều hơn nữa.

Tất cả những thành tích mà chúng tôi vừa nêu ở trên về các mặt hoạt động của Viện Nghiên cứu Hán Nôm, nói lên công sức của mỗi cán bộ viên chức đã và đang công tác tại Viện cùng đóng góp để xây dựng Viện ngày càng phát triển. Thành tích mà Viện đạt được thật đáng khích lệ. Giai đoạn mười năm qua (2000 - 2010), Viện đã liên tục phấn đấu thi đua và đạt được các danh hiệu: Nhà nước tặng Huân chương Lao động Hạng Ba, Chính phủ tặng cờ thi đua, Viện Khoa học xã hội Việt Nam tặng cờ thi đua trong 3 năm và nhiều năm được công nhận là đơn vị lao động xuất sắc. Năm 2010, Viện Nghiên cứu Hán Nôm được Nhà nước tặng Huân chương Lao động Hạng Nhất, theo quyết định số 933/QĐ-CTN ngày 1 tháng 7 năm 2010 của Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Để có được danh hiệu cao quí này, chúng tôi vô cùng biết ơn các thế hệ lãnh đạo và các thế hệ cán bộ viên chức của Viện trải qua các thời kỳ đã cùng nhau chung sức xây dựng Viện; xin chân thành cám ơn lãnh đạo Viện Khoa học xã hội Việt Nam và các cơ quan chức năng đã quan quan giúp đỡ Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Chúng ta tin tưởng rằng Viện nghiên cứu Hán Nôm tiếp tục phát triển, làm tốt hơn nữa công tác sưu tầm, bảo quản, nghiên cứu khai thác và đào tạo đội ngũ cán bộ, đáp ứng yêu cầu của đời sống văn hóa xã hội hiện nay, góp phần vào việc xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc.

Kính thưa Hội nghị

Năm 2010, Ban tổ chức Hội nghị nhận được 101 bài tham luận của 104 tác giả. Bản danh mục các bài viết mà Ban tổ chức cung cấp tới quý vị đại biểu đã phần nào nói lên sự phong phú, đa dạng, chất lượng và hiệu quả của Hội nghị thông báo Hán Nôm học năm nay. (Xin xem Danh mục các bài tham luận Hội nghị Thông báo Hán Nôm học năm 2010 ở mục Tin tức trên website: hannom.org.vn)

Các tham luận gửi đến Hội nghị đã tập trung vào các vấn đề sau đây:

1/ Thông báo, giới thiệu những phát hiện mới trong công tác sưu tầm các tư liệu Hán Nôm hiện còn nằm rải rác ở các địa phương và trong các kho tư liệu trong cả nước. Những tư liệu Hán Nôm mới sưu tầm được là những thông tin rất có giá trị cho chúng ta.

2/ Giới thiệu các tác giả, tác phẩm Hán Nôm và tư liệu về các nhân vật lịch sử đem đến nhiều thông tin mới, bổ ích góp phần làm sáng tỏ nhiều vấn đề về các lĩnh vực này, cung cấp những tư liệu Hán Nôm có giá trị khi nghiên cứu những giá trị truyền thống văn hoá Việt Nam.

3/ Thông tin những giá trị của tư liệu Hán Nôm, khi nghiên cứu lịch sử, văn học, tôn giáo, pháp luật.

4/ Nghiên cứu văn bản học và thư tịch học

5/ Nghiên cứu về ngôn ngữ văn tự.

Kính thưa quý vị đại biểu

Kính thưa Hội nghị

Với tư cách là cơ quan chủ trì Hội nghị Thông báo Hán Nôm học hàng năm của ngành Hán Nôm, tôi trình bày một số thành tích cơ bản của Viện Nghiên cứu Hán Nôm trong thời gian qua và tuyên bố khai Hội nghị Thông báo Hán Nôm học năm 2010.

Chân thành cảm ơn quí vị đại biểu cùng các nhà khoa học./.

(Thông báo Hán Nôm hoc, 2010, tr.5-14)