TƯ LIỆU VĂN BIA HÁN NÔM

VỀ DÒNG HỌ BÙI Ở TỈNH THÁI BÌNH

PHẠM THỊ HÀ CHÂU

Viện Nghiên cứu Hán Nôm

hiện nay, tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm lưu trữ một số thác bản văn bia Hán Nôm ghi chép về dòng họ Bùi ở xã Phất Lộc tỉnh Thái Bình do Viện Viễn đông Bác cổ Pháp (EFEO) sưu tầm. Đây là những thác bản không trùng lặp với lần sưu tầm gần đây của Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Hệ thống thác bản văn bia Hán Nôm xã Hạ Liệt và Phất Lộc thuộc huyện Đông Quan phủ Thái Bình (nay là thuộc huyện Thái Thụy tỉnh Thái Bình) có kí hiệu từ 4271 đến 4307 (tại kho thác bản của Viện Nghiên cứu Hán Nôm) đều ghi chép về dòng họ Bùi, là một nguồn tư liệu quý để nghiên cứu về một dòng họ. Hiện những tấm bia này hầu như đã thất lạc và dòng họ Bùi đã nhờ chúng tôi tìm lại.

Trong phạm vi bài viết này, chúng tôi xin giới thiệu về trữ lượng hệ thống văn bia tại xã Phất Lộc huyện Đông Quan phủ Thái Bình.

Xã Phất Lộc hiện còn thác bản văn bia kí hiệu từ số 4271 đến số 4288.

1.Bia số 4271 có tên Hậu thần bi ký 後神碑記được khắc năm Thịnh Đức thứ 4 (Bính Thân 1656).

2.Bia số 4272 có tên Bản xã bảo văn 本社保文 lập tháng 11 năm Nhâm Tý.

3.Bia số 4273 có tên Hậu thần bi ký 後神碑記được lập vào mùa thu tháng 8 năm Long Đức thứ 3 (Giáp Dần 1734).

4.Bia số 4274 không tên được lập năm tháng 8 mùa thu năm Long Đức thứ 2 (1733).

5.Bia số 4275 có tên Phụng sự Hậu thần bi ký 奉事後神碑記 không niên đại.

6.Bia số 4276 Hậu thần bi 後神碑lập tháng 7 năm Gia Long thứ 10 (Tân Mùi 1811). Bia số 4277 Khoán văn ký 券文記 không niên đại.

7.Bia số 4278 - 4279 lập tháng 9 năm Long Đức thứ 1 (Nhâm Tý 1732)

8.Bia số 4280 Hậu thần bi ký 後神碑記không ghi niên đại.

9.Bia số 4281 Hậu thần bi ký 後神碑記ngày 25 tháng 8 năm Gia Long thứ 5 (1806) lập khoán văn về việc bầu hậu.

10.Bia số 4282 Sổ đình bi ký 数停碑記 lập tháng 5 năm Vĩnh Trị nguyên niên (1676).

11.Bia số 4285 Hậu thần bi ký 後神碑記lập năm Long Đức thứ 2 (1733).

12.Bia số 4287 Bản xã bảo văn 本社保文tháng 12 mùa đông năm Ất Sửu lập khoán văn này.

13.Bia kí hiệu 4288 Hậu thần bi ký 后神碑記năm Gia Long thứ 5 (1806) lập bia.

Toàn bộ kí hiệu từ 4271 đến 4288 của xã Phất Lộc như đã nêu trên đều nói về những đóng góp của dòng họ Bùi tại xã Phất Lộc huyện Đông Quan phủ Thái Bình. Từ những công lao to lớn của các vị ở dòng họ Bùi mà dân làng ghi nhớ công ơn và suy tôn bầu Hậu thần để thờ tự.

Sau đây chúng tôi xin giới thiệu một thác bản tiêu biểu do Tiến sĩ Chu Nguyễn Lâm soạn:

HẬU THẦN BI KÝ 後神碑記 N0 4285

Phiên âm:

Thái Bình phủ Đông Quan huyện Phúc Lộc xã phụng sự Hậu thần bi ký.

Quốc tục chi hữu Hậu thần giả, cổ hỹ, kim phù phụ ấp thần chi hậu hưởng tứ thời chi tế, kỳ lễ kham trọng cẩu phi tĩnh ý chi hành, phu vu thông linh tế ái chi ân đàm vu tâm cảm giả hạt khắc tai. Quyến duy bản ấp Bùi hiền thị húy Quyên nãi tiền hậu tộc Bùi công tự Phúc Cần chi giai phối dã. Hữu công hữu hạnh, vô phi vô nghi, lạo tảo giản tần đạo hồ nghi thất phương chu thiển vịnh lực dĩ thành gia doanh sản doanh dư phụ trung quả nhất niên lịch ngũ tuần, từ tâm dụ đốc, bất dĩ mại quý mãi tiện vi vụ. Duy dĩ khinh tài tế vật vi tiên, dĩ bản xã dân đinh bô phụ tô dung chính lệ nhưng xuất thanh phù nhất bách mân cấp lệnh túc nạp thôn phù hàm huệ trùng nhược ngao sơn dịch hộ cảm ân thâm ư kình hải. Kỳ đầu đào chi báo lão đồng nam phụ hấp nhiên, vạn tâm như nhất, tương hiệu [] tục nhất bảo dĩ tinh biểu chi bị đạo, vu quan viên sắc mục nhất nhất giai hiệp nhưng thử bảo vi Hậu thần ước, kim tại kỳ phúc kính biếu cụ bàn. Bách niên hậu kiền bị tế lễ kị nhật diệc bị tế nghi phục hứa thiết vị vu bản ấp, nguyên sở phụng sự thần vị chi bàn. Đệ niên kỳ phúc dự đắc phối hưởng Bùi hiền thị cảm tư nhã nghị lũ khắc vu trung tái quyên phì điền nhị cao lưu dữ bản xã bạc cúng hậu nhật tế tự chi nhu, điên mạt điều lệ cụ hiện ước nội viên thuyên vu thạch, dĩ thọ kỳ truyền vân.

Giá hậu điền nhị cao Đinh Dậu niên hoán tại Đại Hoàng xứ nhị đội nhị điền tam cao.

Hoàng triều Long Đức vạn vạn niên chi nhị, trọng thu cốc nhật lập.

Tứ Giáp Thìn khoa Đồng Tiến sĩ hội khôi Đông các Hiệu thư Uẩn Hiên Chu phủ thảo. Thị nội Thư tả sở sử Nguyễn tả.

Thiệu Thiên phủ Đông Sơn huyện An Hoạch xã [] Thế Vinh Lê Đình Xuân san.

Dịch nghĩa:

Bia ghi việc phụng sự Hậu thần của xã Phúc Lộc huyện Đông Quan phủ Thái Bình.

Phong tục của đất nước có Hậu thần, đó là việc đã có từ xưa vậy. Nay thần trong ấp ta cùng được hậu hưởng việc tế lễ bốn mùa, đó là việc được coi trọng. Nếu không có những việc làm tốt đẹp ấy thì sao dám nói đến việc phổ rộng ơn sâu với những người có tâm cảm. Kính nghĩ trong ấp ta có bà họ Bùi tên húy là Quyên, là vợ ông họ Bùi tên tự Phúc Cần, bà là người có đức hạnh, có công, không gì là không uy nghi nghiêm trang, tảo tần công việc đến nơi đến chốn. Hòa hợp gia đình, bà chèo chống để gia đình có gia sản thịnh vượng.

Tấm lòng từ tâm thuần hậu, không lấy việc bán đắt mua rẻ làm giàu, chỉ đem của cải tiền tài làm việc cứu giúp chúng sinh. Dân chúng trong làng trong xã có người trốn thuế ruộng, bà lại đem tiền của trong nhà là 100 dây tiền để cấp giúp cho người nghèo khó đủ nộp thuế cho thôn.

Dân làng cảm kích ơn sâu như cá kình ngoài biển khơi. Ơn báo đáp tặng đào ấy trai gái già trẻ trong làng xóm đều thống nhất một lòng, theo phong tục xưa chọn lấy người tiêu biểu có công với làng xóm xã thôn. Quan viên sắc mục trong xã nhất trí đồng lòng, bầu bà là Hậu thần. Nay tại nghi lễ cầu phúc, xin kính biếu cỗ bàn, sau khi thần trăm tuổi phải chuẩn bị tế lễ. Vào ngày giỗ cũng phải chuẩn bị đầy đủ nghi lễ để tế trước bài vị của thần. Bản ấp lo việc phụng sự bài vị của thần. Vào lễ cầu phúc hàng năm bà Bùi thị cùng được phối thờ. Rồi bà lại quyên góp ruộng tốt 2 sào lưu tại bản xã với lễ bạc lòng thành để chi dùng cho việc tế tự mai sau. Điều lệ gốc ngọn trước sau đều có trong khoán ước này. Nay xin khắc ghi vào đá để lưu truyền mãi về sau. Ruộng hậu điền 2 sào, năm Đinh Dậu đổi sang xứ Đại Hoàng hai thửa 3 sào ở đội hai.

Ngày đẹp tháng 8 mùa thu năm Long Đức thứ 2 (1733)

Ban cho Đồng Tiến sĩ Hội khôi khoa Giáp Thìn, Đông các Hiệu thư Uẩn Hiên Chu(1) soạn. Thị nội Thư tả sở sử họ Nguyễn viết.

Lê Đình Xuân ở xã An Hoạch huyện Đông Sơn phủ Thiệu Thiên khắc.

Chú thích:

(1). Chu Nguyễn Lâm: người xã Cát Động huyện Thanh Oai tỉnh Hà Tây. Đỗ khoa Sĩ vọng, 38 tuổi đỗ Hội nguyên, Đệ Tam giáp Đồng Tiến sĩ xuất thân khoa Giáp Thìn niên hiệu Bảo Thái thứ 5 (1724) đời Lê Dụ Tông. Làm quan đến chức Hàn lâm viện Thừa chỉ, được tặng Công bộ Hữu Thị lang. Ông soạn văn bia này.

(Thông báo Hán Nôm học 2012,tr.94-98)