GIỚI THIỆU BẢN THẦN TÍCH DIỄN CA CỦA HAI VỊ THÀNH HOÀNG LÀNG SƠN ĐÔNG HUYỆN LẬP THẠCH TỈNH VĨNH PHÚC

PHẠM HƯƠNG LAN

Viện Nghiên cứu Hán Nôm

Làng Sơn Đông xã Sơn Đông huyện Lập Thạch tỉnh Vĩnh Phúc thờ hai vị thần Trần Nguyễn Hà và Đỗ Khắc Chung. Hiện nay dòng họ Trần vẫn giữ được cuốn sách trong đó có ghi lại bản thần tích diễn ca bằng chữ Nôm gồm 225 câu nói về sự tích của hai vị Thành hoàng trong làng. Chúng tôi xin phép được giới thiệu bản thần tích diễn ca đó.

1. Núi Nam nhạc nghìn thu chung tú,

Đấng anh hùng tài tử giáng sinh.

Nay xem Việt sử đan thanh,

Bách thần hiển tích anh linh lạ lùng.

5. Đỗ tướng công về dòng Hùng phái,

Quê Hiệp Sơn ở tại phủ Kinh.

Thánh phụ thánh mẫu bình sinh,

Một nhà âm chất lòng thành bấy lâu.

Việc chẩn tế trước sau cố gắng,

10. Cứu một người phúc đẳng hà sa.

Xuân thu tuổi đã về già,

Ngậm ngùi giấc mộng lan hoa còn chầy.

Sao Vũ Khúc trên trời ứng thụy,

Đức thánh bà Vũ thị nhâm thần.

15. Ngày hai mươi bốn tháng Dần,

Đản sinh ra một Thạch Lân rành rành.

Khi còn bé học hành chăm chỉ,

Gồm binh thư võ nghệ tinh thông.

Ai ai cũng gọi thần đồng,

20. Thực tài quốc sĩ vô song khác thường.

Mười bảy tuổi song đường từ thế,

Khóc than trời giọt lệ đầy vơi.

Ba năm báo đáp xong rồi,

Theo đòi thế nghiệp dùi mài thi thư.

25. Cất gót ngọc tới khu Quan Tử,

Thấy sơn thanh thủy tú hữu tình.

Dân cư đón rước học hành,

Mở trường khai hóa dần dần mới ra.

Gặp nhà Trần mở khoa hội thí,

30. Gánh cầm thư quyết chí vào thi.

Bảng vàng chói chói tên ghi,

Văn trúng Tiến sĩ võ thì quận công.

Vua gia phong chức sung Nguyên suý,

Đội hoàng ân phỉ chí vẫy vùng.

35. Xe loan vâng mệnh cửu trùng,

Lại đi tuần thú mọi vùng non sông

Trở gót ngọc lại Sơn Đông Quan Tử

Thấy nhân dân văn tự ngày nghèo

Nhân dân phụ lão dập dìu,

40. Kính dâng hậu lễ nghĩa một chiều khoan thai.

Xin học đường làm nơi tự sở,

Nhớ ân cao từ thuở thác khai.

Cho vàng năm hốt di lai

Để làm hương hỏa hôm mai không cùng

45. Bỗng có giặc Nam nhung xâm nhiễu.

Chiếu triệu về trừ tiễu tinh chiên

Tể ngưu làm lễ tế thiên

Hội khao tướng sĩ vả liền chẳng âu

Khấn liên trang khu song thực hưởng hồi đô,

50. Nói một lời sát thát lai hàng

 Song yến hưởng hồi đáng chinh phạt.

Về triều khải tấu rõ ràng,

Châu phê kì kí dậy vang tiếng truyền.

Vua Minh Tông khai diên ban yến

55. Gia chức phong hành khiển triều Trần

Bây giờ tức khắc kéo quân.

Trở về trạm lộ ở gần phủ Kinh,

Chỗ đất tựa như hình chim phượng.

Mới trú binh ngoạn thưởng di tình,

60. Tự nhiên trời đất hối minh.

Mồng ba tháng chín thanh thanh trên trời,

Vòng quân sĩ bời bời khiếp sợ

Bảo nhau cùng dâng sớ tấu lên

Vua truyền lập một ngôi đền

65. Ngạt ngào hương khói ở miền địa phương

Lịch triều bao tặng long chương.

Anh thông hiển ứng Đại vương tôn thần

Muôn thuở hộ quốc tý dân

Đời đời kế tiếp đội ân nghìn trùng.

70. Đức Đại vương sinh đời Trần quý,

Gặp phải thời nước bĩ nhà nghiêng.

Quý Ly dòm ngó ngôi thiêng,

Dã tâm tàn sát chẳng kiêng sợ gì.

Nhà Trần gặp hồi suy vận mạt

75. Người trung quân tản lạc còn ai.

Đại vương thầm nghĩ cuộc đời,

Tài gồm văn võ há ngồi bó tay.

Nền xã tắc cát bay sông lở,

Cảnh giang sơn cỏ úa hoa sầu.

80. Ngẫm xem suy trước nghĩ sau,

Đông A lãnh tụ vương hầu xuất thân.

Cháu bảy đời đức Trần Hưng Đạo,

Chắt đức Trần Nguyên lão Băng Hồ

Nếu còn lẩn quất kinh đô,

85. Quý Ly biết đến tha cho mình nào.

Đêm ngày nghĩ phong trào thê thảm,

Liệu tìm cơ thu lượm anh hùng.

Họa may trời có chiều lòng,

Dư đồ khôi phục non sông nhà Trần.

90. Không may liệu uổng thân vô ích

Phải giang hồ biệt tịch mấy song.

Con thuyền thuận gió ngược dòng,

Căng buồm đổ lái Sơn Đông địa đầu.

Đất văn vật dân giầu tục mĩ,

95. Người anh hào sơn thủy hữu tình.

Một mình lẳng lặng làm thinh,

Rùa thần cuộn khúc ẩn hình ai hay.

Rồi tá ảnh cấy cày trang trại,

Lưỡi gươm thiêng thần lại trao cho.

100. Trao rồi thần lại dặn dò,

Gươm này là để phục thù quốc gia.

Yêu ma y lại lạ kỳ nữa,

Bỗng dưng đâu thần nữ đem cho

Dặn rằng này áo ma cô,

105. Mặc vào biến hiện tựa hồ thần tiên.

Gặp thương huyết lau liền khỏi hẳn.

Chắc tương lai phục chấn cơ đồ.

Đút gươm đòn ống chu du,

Bán dầu mượn tiếng để thu anh tài.

110. Hễ tối đến nhà ai ngủ trọ,

Đòn dựng đâu chó sủa thâu canh.

Tự sau ngài đã biết tình,

Nhỡ ra đêm tối ngủ đình là thôi.

Một ngày nọ qua chơi dòng Nhị,

115. Đền Thụy Hương tạm nghỉ qua đêm.

Bỗng dưng xa giá ầm ầm,

Tiên Dung dụ đức Thánh Chèm triều thiên.

Đức Thánh Chèm thốt nhiên cảm tưởng,

Có khách quan Tả tướng lại chơi.

120. Hôm nay ngài lên chầu trời,

Bàn gì về dạy cho tôi biết cùng.

Canh khuya lại đùng đùng xa giá,

Bà Tiên Dung thư thả nói thầm.

Hôm nay bàn việc nước Nam,

125. Lợi làm hoàng đế Trãi làm quân sư.

Đức đại vương đương mơ mơ ngủ

Rót vào tai nghe rõ sau xưa

Chờ cho đến sáng tờ mờ,

Đôi quang đòn gánh gió đưa lên đường,

130. Đi tìm đến tận làng đức Trãi

Quý quán thời ở tại Nhị Khê,

Nam Quan tự tiễn cha về

Túi đàn ván sách là nghề sinh nhai,

Một buổi mai chiều trời mát mẻ.

135. Bút nghiên cùng lũ trẻ ngâm ngạ,

Ngồi trên mặt nước trông ra.

Thấy người quý khách từ xa bước vào,

Thở than thử chào chào hỏi hỏi.

Chủ khách đều giãi nỗi trước sau,

140. Đầu bè bỗng chốc khéo đâu.

Có một khúc gỗ tựa hầu chuôi gươm,

Ngài rút gươm cầm xem ướm thử.

Chuôi cùng gươm chặt giữ lấy nhau

Đức Trãi mấy kể tình đầu

145. Hôm kia rửa mặt bỗng đâu trôi vào,

Mấy lần vật cớ sao quanh quất.

Thực trời cho quý vật không sai

Hai ngài nói nói cười cười

Cơ duyên này hẳn có trời hẳn thôi

150. Gươm một nơi chuôi một ngả

Vực mấy trời mà hóa gặp nhau

Đôi bên ý hợp tâm đầu

Lam Sơn thẳng ruổi cùng nhau tiến hành.

Bước nhật trình tỉnh Thanh đã tới

155. Tìm đến nhà Lê Lợi cùng vào

Hai ngài ngắm trước nhìn sau,

Đế vương khí độ nhẽ đâu tầm thường.

Bảo nhau lại vội vàng ra thẳng,

Trách Tiên Dung nói chẳng như lời.

160. Tiên Dung rằng hỡi hai ngài,

Thiên tinh chưa giáng vẫn người thường nhân.

Nay đã giáng tinh thần sáng suốt

Lại tới xem chẳng chút sai nhầm

Hai ngài tấm tắc mừng thầm

165. Lam Sơn thẳng trỏ lại nhằm lối xưa

Cùng nhau lại từ từ tiến bước

Đến Lê công thao lược đã thông

Binh thư Thái Ất thuộc lòng

Tính nhằm niên độ qua vòng nhăm hai

170. Đức Nguyễn Trãi đứng ngoài thưa rõ

Rằng vận niên chỉ độ mười hai

Nước nhà đại định lâu dài

Lê Lợi nghe tiếng rước mời vào trong

Rồi ba vị anh hùng quyết kế

175. Kéo cờ lên khởi nghĩa Lam Sơn

Quân Minh kéo đến Nam Quan

Ngài liền ra sức phá tan đạp bằng

Mộc Thạnh trốn Liễu Thăng bị giết

Trương Phụ thua chúng hết khoe tài

180. Nước yên Lê Lợi lên ngôi

Lục xem các vị anh hùng có công

Đức Tả tướng anh hùng đệ nhất

Tứ tính Lê thăng trật Tư đồ

Đi về ngài ngự long chu

185. Trống giong cờ mở hát hò oai hùng

Tài quốc sĩ vô song thao lược

Sử bút ghi khai quốc nguyên huân

Lộc điền ban khắp xa gần

Ruộng quan từ đấy nguyên nhân đến giờ

185. Lô giang hưởng thuế đò vĩnh viễn

Từ Hạc giang cho đến Tuyên Quang

Tuổi già ngài đã chủ trương

Công thành thân thoái quải quan quy điền

Ví dầu cứ tham quyền cố vị

190. Chẳng tiên đồ hậu lụy đến thân

Ngài thường nói với thân nhân

Lê hoàng đố kỵ công thần như ai.

Vì có tướng cổ dài mỏ quạ.

Thỏ hết rồi mổ cả chó săn.

195. Cáo về điền lý an thân,

Lập trường bắn nỏ trước sân tập rèn.

Triều có kẻ vọng sàm ngoa cáo,

Trách hôn quân vô đạo tình phân.

Khâm sai chiếu chỉ chưa về,

200. Ngài liền khảng khái quyết bề trầm chu

Buông thuyền giữa dòng Lô vùng vẫy

Tiếng trung can lừng lẫy non sông

Than ôi một đấng anh hùng

Huân lao sự nghiệp theo dòng nước trôi

205. Thôi thế sự cùng đời tuấn kiệt

Phó trời xanh nước biếc mênh mông

Trầm chu rằng thực hay không

Hay là theo kế Đào Công, Tử Phòng

Lưu vạn cổ tinh trung bất diệt

210. Đối nhất thời huân liệt vô tha

Anh hùng lấy nước làm nhà

Trần không phục quốc những mà hưng Lê

Lối xe ngựa đi về còn đấy

Đá mài gươm lại mấy tang thương

215. Nhà xưa lại dựng miếu đường

Bốn mùa phụng tự khói hương ngạt ngào

Triều đình nhớ công cao truy tặng

Sắc gia phong Thượng đẳng phúc thần

Đệ niên quốc tế hai lần

220. Âm phù nước thịnh mà dân đông giàu

Công đức ấy để đâu cho xiết

Mượn bút hoa ghi nét anh hùng

Giáng linh phúc lộc trùng trùng

Muôn dân đội đức hưởng chung muôn đời./.

(Thông báo Hán Nôm học 2011, tr.735-744)