THÔNG TIN VỀ CƠ SỞ DỮ LIỆU (CSDL) THƯ MỤC, CSDL TOÀN VĂN TRỰC TUYẾN VÀ TỔNG MỤC LỤC TẠP CHÍ HÁN NÔM

CHU TUYẾT LAN

Viện Nghiên cứu Hán Nôm

Ngay từ những ngày đầu xuất hiện, tập san Nghiên cứu Hán Nôm và Tạp chí Hán Nôm đã thu hút được sự quan tâm và tích cực tham gia của các bậc túc nho, các học giả, các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước, đặc biệt là các học giả đến từ Hàn Quốc, Nhật Bản và Trung Quốc, …

Cho đến nay, tập san Nghiên cứu Hán Nôm và Tạp chí Hán Nôm đã ấn hành được 77 số (4 số của tập san Nghiên cứu Hán Nôm và 73 số Tạp chí Hán Nôm với 1.328 bài viết và tin tức hoạt động của ngành Hán Nôm, cung cấp cho giới nghiên cứu Hán Nôm trong nước cũng như ở hải ngoại những thông tin thuộc lĩnh vực nghiên cứu Hán Nôm hết sức đa dạng và phong phú, bao quát nhiều chủ đề khác nhau. Do làm việc tại Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm, chúng tôi có nhiều dịp tiếp xúc, trao đổi với các độc giả ở bên ngoài Viện Nghiên cứu Hán Nôm, nên nhận thấy nhu cầu khai thác tư liệu của lượng độc giả này là rất lớn. Có học giả người Nhật, PGS. Yao Takao giảng dạy lịch sử ở Đại học Hiroshima đã tự xuất bản cuốn Tổng mục lục Tạp chí Hán Nôm từ 1984 đến 2002 với các thông tin chỉ mục rất đơn giản (bằng tiếng Việt không dấu, tiếng Anh và tiếng Trung về nhan đề bài viết, số và năm theo trật tự thời gian ấn hành của Tạp chí Hán Nôm; Công việc biên soạn Tổng mục lục Tạp chí Hán Nôm với những yếu tố đơn giản như trên, Tạp chí Hán Nôm cũng đã thực hiện vào cuối năm 2001, tuy nhiên không có nhan đề dịch sang tiếng Anh và Trung như PGS. Yao Takao đã làm) để phục vụ cho công việc khai thác và nghiên cứu nói chung của tác giả và các học giả nước ngoài. Điều đó cho thấy hiện cơ sở dữ liệu và sách điện tử bằng tiếng Việt đảm bảo được các chuẩn quốc tế cần thiết còn rất ít, mà nhu cầu sử dụng của bạn đọc thì rất lớn, vì vậy những người làm công tác thông tin - thư viện chúng tôi mong muốn từng bước tạo lập các cơ sở dữ liệu tiếng Việt tiến tới hình thành ngân hàng dữ liệu các tài liệu phục vụ cho công việc nghiên cứu và khai thác của ngành Hán Nôm, mục đích giúp các nhà nghiên cứu và người sử dụng tiết kiệm được thời gian và công sức trong việc tìm kiếm thông tin phục vụ cho công việc nghiên cứu của mình. Các CSDL mà chúng tôi tập trung xây dựng bao gồm: cơ sở dữ liệu thư mục, cơ sở dữ liệu dữ kiện và cơ sở dữ liệu toàn văn. Cũng chính từ ví dụ thực tế đã đề cập đến ở trên mà chúng tôi thấy có trách nhiệm phải xây dựng đồng thời cả CSDL thư mục trích yếu, CSDL toàn văn Tạp chí Hán Nôm trực tuyến và Tổng mục lục Tạp chí Hán Nôm để phục vụ ngày một tốt hơn nhu cầu nghiên cứu và khai thác nguồn thông tin đăng tải trên tạp chí khoa học chuyên ngành vốn rất đặc thù này. Dưới đây xin được lần lượt giới thiệu về 3 sản phẩm nói trên:

1. CSDL thư mục

Hiện tại chúng tôi đã xây dựng xong một CSDL thư mục trích yếu bao quát toàn bộ các bài viết đăng trên Tạp chí Hán Nôm từ số đầu tiên trên Nghiên cứu Hán Nôm năm 1984 đến số cuối cùng của Tạp chí Hán Nôm năm 2005. Nội dung của CSDL này ngoài việc giới thiệu với bạn đọc những thông tin miêu tả về các bài tạp chí, như: tên tác giả, tên bài viết (bằng cả tiếng Việt và tiếng Anh), nguồn trích: tên tạp chí (Nghiên cứu Hán Nôm / Tạp chí Hán Nôm), năm, số trong năm (số liên tục của tạp chí) và số trang của bài viết trong tạp chí, CSDL này còn cung cấp thêm hệ thống từ khóa và giới thiệu vắn tắt nội dung chính mà từng bài tạp chí đề cập tới. Ngoài những thông tin thư mục về từng bài viết đăng tải trên Tạp chí Hán Nôm, với công nghệ Hyperlink người đọc còn có thể tra cứu các bài toàn văn dưới dạng Word trên mạng cục bộ (mạng LAN) và in ra kết quả tìm kiếm theo yêu cầu ngay tại phòng làm việc, mà không cần phải đến thư viện.

Cấu trúc của CSDL Tạp chí Hán Nôm được xây dựng dựa trên cơ sở cấu trúc của MARC 21VN do Trung tâm Thông tin Khoa học và Công nghệ Quốc gia biên soạn, cấu trúc này dựa trên MARC 21 chuẩn của Mỹ và trật tự các trường trong CSDL này được xếp theo thứ tự tăng dần của nhãn trường. Dữ liệu trong mỗi biểu ghi của CSDL được tổ chức theo trường, mỗi trường được gán một nhãn bao gồm 3 ký tự số, ví dụ: trường 100 là tên tác giả; trường 520 để giới thiệu nội dung bài tạp chí và trường 773 giúp định vị vật lý về tư liệu (thông tin về từng bài trong số và năm của tạp chí),… Mục đích của việc xây dựng CSDL này là ứng dụng những tiến bộ của khoa học công nghệ giúp những người làm công tác nghiên cứu nói riêng và bạn đọc nói chung thuận lợi hơn trong việc tìm kiếm thông tin phục vụ cho công tác nghiên cứu của mình. Với CSDL này, người đọc có thể tìm kiếm thông tin qua các trường dữ liệu như trường tên tác giả, tên bài viết, các trường từ khóa và các trường miêu tả thông tin vật lý của bài viết,... Chẳng hạn khi người sử dụng muốn biết số lượng bài viết của một tác giả nào đó, họ chỉ việc nhập tên tác giả đó vào cửa sổ tìm kiếm thông tin / hoặc tìm theo từ điển thì kết quả cụ thể sẽ xuất hiện trên màn hình. Tương tự ta cũng có thể tìm kiếm thông tin theo từ khóa và các chuyên mục mà Tạp chí Hán Nôm bao quát,… tùy theo những mục đích khác nhau của người sử dụng.

2. CSDL toàn văn Tạp chí Hán Nôm trực tuyến

Gần đây trong chương trình hợp tác giữa Viện Nghiên cứu Hán Nôm và Viện Harvard-Yenching (Hoa Kỳ), Viện Nghiên cứu Hán Nôm đã được tài trợ một khoản kinh phí khiêm tốn để xây dựng Website của Viện và CSDL toàn văn Tạp chí Hán Nôm trực tuyến. Được lãnh đạo Viện quan tâm và tạo điều kiện, Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm đã phối hợp với bộ phận trị sự của Tạp chí Hán Nôm trong việc xây dựng CSDL toàn văn Tạp chí Hán Nôm trực tuyến. Với CSDL này, người đọc có thể tiếp xúc trực tiếp với Tạp chí Hán Nôm toàn văn thông qua các giao diện về năm xuất bản tạp chí, số của tạp chí, tổng mục lục tên tác giả, tổng mục lục nhan đề bài viết bằng cả tiếng Việt và tiếng Anh. Ngoài ra người đọc cũng được cung cấp thông tin về việc hướng dẫn sử dụng CSDL toàn văn này bằng việc nháy đúp chuột vào dòng Tạp chí Hán Nôm trực tuyến trên màn hình, hay nháy đúp chuột vào dòng địa chỉ Viện Nghiên cứu Hán Nôm để biết thêm chi tiết về CSDL toàn văn Tạp chí Hán Nôm trực tuyến (Website của Viện Nghiên cứu Hán Nôm WWW.HANNOM.ORG.VN).

Việc xây dựng CSDL toàn văn Tạp chí Hán Nôm trực tuyến này cũng không ngoài mục đích nhằm phát huy một cách hiệu quả nhất khả năng chia sẻ nguồn lực, trao đổi thông tin với các học giả và các nhà nghiên cứu trong nước, khu vực và thế giới.

3. Biên soạn Tổng mục lục Tạp chí Hán Nôm

Như đã đề cập trên đây, song song với việc xây dựng CSDL thư mục trích yếu, CSDL toàn văn Tạp chí Hán Nôm trực tuyến, chúng tôi còn biên soạn Tổng mục lục Tạp chí Hán Nôm từ năm 1984 đến hết số 6/2005, bao gồm 1.324 bài viết và tin tức hoạt động của ngành Hán Nôm. Để tiện cho việc theo dõi và tra cứu của người sử dụng, nhóm biên soạn đã sắp xếp các bài viết theo các chuyên mục mà Tạp chí Hán Nôm đã bao quát trong hơn 20 năm qua. Thông tin về các chuyên mục và số lượng cụ thể các bài viết trong từng chuyên mục, chúng tôi xin thông tin chi tiết đến bạn đọc trong một thời gian gần nhất, vì đây là một công việc khá phức tạp, cần phải được xử lý một cách cẩn trọng.

Trong quá trình biên soạn Tổng mục lục Tạp chí Hán Nôm, chúng tôi đã nhận được sự quan tâm và chỉ đạo của PGS.TS. Trịnh Khắc Mạnh Viện trưởng Viện Nghiên cứu Hán Nôm, kiêm Tổng biên tập Tạp chí Hán Nôm và TS. Đinh Khắc Thuân Phó tổng biên tập Tạp chí Hán Nôm. Đặc biệt chúng tôi còn nhận được sự hợp tác và hỗ trợ trực tiếp của PGS. Trần Nghĩa - nguyên Viện trưởng, Tổng biên tập Tạp chí Hán Nôm trong việc hiệu chỉnh, phân loại và sắp xếp các bài viết theo chuyên mục.

Có thể nói, những kết quả công việc mà chúng tôi nêu trên sẽ khó có thể trở thành hiện thực, nếu không có sự cố vấn và trợ giúp về mặt kỹ thuật tin học thư viện của ThS. Kiều Văn Hốt, Phó giám đốc Thư Viện Quốc gia Việt Nam. Bên cạnh đấy, những gợi mở về mặt ý tưởng và chỉ đạo trong công việc biên soạn các thư mục thông tin chuyên ngành từ nguyên Trưởng phòng Phòng Thông tin-Tư liệu-Thư viện Vũ Thanh Hằng, trong thời gian bà công tác ở Viện cũng đã giúp chúng tôi rất nhiều trong công việc hiện nay. Nhân đây xin được chân thành cảm ơn sự đóng góp quý báu và nhiệt tình về mọi mặt của các quý vị.

Hy vọng những sản phẩm mà Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm giới thiệu ở đây, sẽ đem Tạp chí Hán Nôm đến gần hơn với cộng đồng nghiên cứu Hán Nôm và những người có quan tâm đến văn hóa Việt Nam không chỉ bó hẹp ở trong nước, mà cả với khu vực và trên thế giới.

Thông báo Hán Nôm học 2005 (tr.363-368)