HAI BÀI THƠ NÔM KHẮC TRÊN BIA TẠI LÀNG MIÊN QUẬN CÔNG,
HUYỆN HIỆP HÒA, BẮC GIANG

NGUYỄN QUỐC KHÁNH

Viện Nghiên cứu Hán Nôm

Trong 280 thác bản văn bia các loại của huyện Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang, hiện lưu tại kho sách Viện Nghiên cứu Hán Nôm có nhiều nội dung phản ánh rất phong phú về phong tục, cuộc sống sinh hoạt của người dân vùng Thượng Du. Như tục hát cửa đình, bầu hậu hay những công việc đắp đê, lập chợ, làm cầu đường... Đáng chú ý nhất là văn bia Thư bút đặc tứ có khắc hai bài thơ Nôm ban cho Miên Quận Công, một võ quan triều Lê - Trịnh khi về trí sĩ. Đây là loại văn bia ít gặp so với các loại văn bia trong toàn huyện Hiệp Hòa nói riêng và toàn tỉnh Bắc Giang nói chung. Bài viết này nhằm cung cấp một số thông tin tư liệu về hai bài thơ Nôm trên để bạn đọc tham khảo.

Bia Thư bút đặc tứ (No 9213-14) gồm 2 mặt, khổ 56x36cm; 18 dòng, 300 chữ. Không ghi niên đại lập bia, khắc chân phương, không hoa văn trang trí.

1. Về nội dung và sự ra đời 2 bài thơ

Nội dung ghi lại bài thơ Nôm ban cho Miên Quận Công khi ông về hưu, ca ngợi sự tài ba của người cầm quân, nhưng sống cuộc đời giản dị, chất phác. Bài thứ nhất đề năm Mậu Thìn(?), bài thứ hai đề năm Canh Thân (?), trước mỗi bài đều có lời tiểu dẫn. Cuối bia có khắc một thẻ kim bài của ông được ban hai chữ "Thưởng công".

Về năm ban cũng mới chỉ biết ở hai năm Mậu Thìn (?) và Canh Thân (?). Theo sách Càn Nguyên ngự chế thi tập, ký hiệu A.1319. Gồm 4 quyển, 210 trang, khổ 26x15cm, một bài khải, 1 mục lục, có chữ Nôm do Trịnh Doanh soạn, Phan Lê Phiên biên tập. Bài khải dâng sách của người biên tập năm Cảnh Hưng 31 (1770). Ghi 265 bài thơ chữ Hán và chữ Nôm. Trong đó quyển 3 có ghi: Thưởng lệ các bậc kỳ lão, gồm 18 bài ban cho các bậc đại thần về hưu như: Cảnh Quận Công, Miên Quận Công, Nguyễn Huy Nhuận... Sử còn ghi năm Canh Thân (1740) Trịnh Doanh lên ngôi chúa. Điều đó chứng tỏ, hai bài thơ trên do chúa Trịnh (Trịnh Doanh) soạn và ban cho Miên Quận Công. Một bài ban vào dịp lên ngôi năm Canh Thìn (1740), rồi 8 năm sau lại ban một bài nữa vào năm Mậu Thìn (1748). Về cuộc đời, sự nghiệp cũng như năm sinh, mất của Miên Quận Công, hiện chưa rõ chi tiết. Chỉ biết Miên Quận Công, tức Trần Đình Miên, tự Như Hạo. Nguyên quán ở hương Chấp Pháp, xã Lương Phong, huyện Việt Yên, phủ Bắc Hà (nay là xã Thiện Mỹ, huyện Hiệp Hoà, tỉnh Bắc Giang) từng làm trưởng đốc Kinh Bắc, có nhiều công trong việc đánh dẹp quân Nguyễn Hữu Cầu, được ban thụy là Đốc quán Đại tướng quân, phong Quận công.

2. Nguyên văn hai bài chữ Nôm như sau:

Bài I:

Trung cần hai chữ ổn chu tuyền(1),

Thành toại nay đà phỉ sở nguyền.

Sơn thủy đồ phong dầu điểm xuyết,

Kỳ anh(2) tiệc hợp mặc mời khuyên.

Lắng vui ha lắng(3) niềm y quốc,

Say đạo càng say cõi giáo thiền(4).

Mến mến hãy ghi câu ích tráng,

Lộc trời tước nước dõi miên miên(5).

Bài II:

Khải hành mới biết sức anh hào,

Trải mấy phong sương kể xiết bao.

Trước đặt túi khôn đà địch cát,

Rày giong xe hữu há từ lao(6).

Suy trong trận thế bầy kỳ chính(7),

Hay lẽ binh nhung(8) vận lược thao.

Hai chữ thanh bình công sớm thấy,

Tôn vinh đều hưởng phúc càng cao.

Tóm lại, hai bài thơ Nôm trên đã được chúa Trịnh ban cho một võ tướng trong triều. Phải chăng khi Trịnh Doanh lên ngôi, muốn củng cố ngôi vị vững chắc và nhằm khích lệ các tướng sĩ trong triều, nên ông đã ban hai bài thơ Nôm cho bậc lão tướng, để gia ơn dễ bề cai trị.

Chú thích:

(1) Chu tuyền: chu toàn

(2) Kỳ anh: chỉ các bậc có tuổi từ 60 trở lên.

(3) Ha lắng: chỉ sự vui mừng, lắng nghe.

(4) Giáo thiền: chỉ về nhà Phật.

(5) Miên miên: chỉ sự nối dài mãi mãi.

(6) Từ lao: không quản việc khó.

(7) Kỳ chính: chính sách lạ lùng ban ra.

(8) Binh nhung: binh khí chiến tranh.

Thông báo Hán Nôm học 2003, tr.307-310