GIỚI THIỆU HAI ĐẠO SẮC PHONG ĐỜI CẢNH HƯNG

NGUYỄN ĐỨC NHUỆ

NGUYỄN HỮU TÂM

Viện Sử học Việt Nam

ĐẠO SẮC I :

Nguyên văn:

敕 進 功 庶 郎 華 溪 縣 縣 丞 下 制 阮 榮 楊 為 奉 侍 預 勾 稽 右 番 按 吏 煥忠 子 應 務 日 久 任 職 頗 稱 已 經 旨 准 應 篨 任 司 獄 職 可 為 謹 事 佐 郎 殿 前 司 典 獄 所 司 獄 煥 忠 子 下 班 故敕

景 興 三 年 拾 貳 月 貳 拾 九 日 。

Phiên âm:

Sắc Tiến công thứ lang Hoa Khê huyện Huyện thừa hạ chế Nguyễn Vinh Dương vi phụng thị dự Câu kê Hữu phiên án lại Hoàn Trung tử, ứng vụ nhật cửu, nhậm chức phả xứng, dĩ kinh chỉ chuẩn, ưng trừ nhậm Tư ngục chức khả vi Cẩn sự tá lang Điện tiền ty Điển ngục sở Tư ngục Hoán Trung tử hạ ban cố sắc.

Cảnh Hưng tam niên thập nguyệt nhị thập cửu nhật.

Dịch nghĩa:

Sắc cho Huyện thừa hạ chế(1) huyện Hoa Khê(2) tước Tiến công thứ lang(3) là Nguyễn Vinh Dương, đã tuân mệnh chầu hầu Câu kê(4) Hữu phiên án lại Hoán Trung tử, phụng sự thời gian đã lâu, làm việc rất xứng chức, đã được chỉ chuẩn, nên thăng chức Tư ngục(5), đáng được làm Tư ngục Hoán Trung tử hạ ban của Điện tiền ty Điển ngục sở tước Cẩn sự tá lang(6).

Vì vậy ban ra Sắc này.

Ngày 29 tháng 10 niên hiệu Cảnh Hưng thứ 3 (1743)

Chú thích:

(1) Huyện thừa: tức là Phó Tri huyện. Vào đời vua Lê Thánh Tông, niên hiệu Quang Thuận (1460-1469), đổi chức Tuần sát làm Huyện thừa. Đời vua Lê, niên hiệu Bảo Thái (1720-1729) ban cho Huyện thừa trật Tòng bát phẩm. Huyện thừa giữ việc lương thực, thủy lợi, ngựa.

Huyện thừa hạ chế: thuộc bậc thông tư, Huyện thừa có hàm Tòng bát phẩm.

(2) Huyện Hoa Khê: theo các sách địa lý cổ, huyện Hoa Khê trước là Hồi Hồ. Năm Bính Dần thứ 16 (966), Nam Tấn vương (tức Ngô Xương Văn con Ngô Quyền) mất, các thế lực địa phương đua nhau nổi dậy, cát cứ quận ấp, tạo thành “loạn mười hai sứ quân”. Trong đó có sứ quân Kiều Thuận, xưng là Kiều Lệnh công chiếm cứ Hồi Hồ. Các sử thần đời Lê chú thích: “nay ở xã Trần Xá, huyện Hoa Khê vẫn còn nền thành cũ” (Đại Việt sử ký toàn thư, Tập I, Nxb. KHXH, H, 1993, tr.208-209). Đến đầu thế kỷ XV, giặc Minh xâm lược nước ta, huyện Hồi Hồ gọi là huyện Hoa Khê. Đến năm Tân Sửu niên hiệu Thiệu Trị thứ nhất (1841), vì kiêng húy tên mẹ đẻ của vua Thiệu Trị là Hoa, nên phải đổi tên thành huyện Cẩm Khê, thuộc phủ Lâm Thao, tỉnh Sơn Tây. Niên hiệu vua Đồng Khánh năm thứ 2 (1886), phủ Lâm Thao trong đó có huyện Cẩm Khê được trực thuộc tỉnh Hưng Hóa. Đến niên hiệu vua Thành Thái năm thứ 2 (1900), huyện Cẩm Khê đổi trực thuộc tỉnh Yên Bái (trước đó năm 1891 tỉnh Yên Bái được thành lập), sau này huyện Cẩm Khê lại được đổi thuộc tỉnh Vĩnh Yên. Vào ngày 5 tháng 7 năm 1977, Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam quyết định hợp nhất huyện Yên Lập và huyện Cẩm Khê thành một huyện lấy tên mới là huyện Sông Thao. Như vậy huyện Hoa Khê xưa, nằm trong địa phận huyện Sông Thao, tỉnh Phú Thọ ngày nay.

(3) Tiến công thứ lang: theo quan chế đời Lê, huân cấp quan văn từ lục phẩm xuống đến cửu phẩm được gọi là Lang, nhưng kể cả quan văn và quan võ đều phải khảo công tích đến lần thứ hai mới được trao huân cấp. Tiến công thứ lang là huân cấp ban cho Quan văn có hàm Tòng bát phẩm.

(4) Câu kê: chức quan văn trong các phiên (ở đây là Lại phiên) của phủ chúa Trịnh, hàm Chánh thất phẩm.

(5) Tư ngục: viên quan đứng đầu Điện tiền ty Điển ngục sở, hàm Tòng thất phẩm, có chức trách quản lý việc hình ngục, tù phạm.

(6) Cẩn sự tá lang: là huân cấp ban cho Quan văn có hàm Tòng thất phẩm.

ĐẠO SẮC II :

Nguyên văn:

敕 先 豐 縣 霍 沙 社 阮 金 云 為 奉 嗣 王 初 政 准 及 諸 軍 翊 戴 功 爾 由 左威 奇 壹 兵 保 衛 都 畿 在 可 獎 錄 已 經 旨 准 應 陛 職 壹 次 再 欽 頒 陞 職 壹 次 共 貳 次 併 受 隊 長 百 戶 等 職 可為 被 力 將 軍 號 令 司 壯 士 百 戶 下 秩 故 敕

景 興 肆 拾 肆 年 貳 月 貳 拾 陸 日。

Phiên âm:

Sắc Tiên Phong huyện Hoắc Sa xã Nguyễn Kim Vân vi phụng Tự vương sơ chính chuẩn cập chư quân dực đới công, nhĩ do Tả Oai cơ nhất binh bảo vệ đô kỳ tại khả tưởng lục, dĩ kinh chỉ chuẩn ưng thăng chức nhất thứ, tái khâm ban thăng chức nhất thứ, công nhị thứ tính thụ Đội trưởng Bách hộ đẳng chức khả vi Phấn lực tướng quân Hiệu Lệnh ty Tráng sĩ Bách hộ hạ trật, cố sắc.

Cảnh Hưng tứ thập tứ niên nhị nguyệt nhị thập lục nhật.

Dịch nghĩa:

Sắc cho Nguyễn Kim Vân xã Hoắc Sa, huyện Tiên Phong(1) đã phụng sự Tự vương lúc mới lên ngôi(2), chuẩn cho cùng với các quân có công phò tá. Vì Binh nhất cơ Tả Oai của Ngươi đã bảo vệ được vùng đất bên ngoài kinh kỳ, đáng được ghi (vào sổ) khen thưởng, đã từng ban chiếu chỉ cho được thăng chức một lần. Lại được ơn trên ban thăng chức một lần nữa, cộng cả hai lần gồm các chức Đội trưởng(3), Bách hộ(4) đáng được phong Phấn lực tướng quân hiệu Lệnh tư Tráng sĩ, Bách hộ hạ trật(5).

Vì vậy ban ra Sắc này.

Ngày 26 tháng 2 niên hiệu Cảnh Hưng thứ 44 (1784).

Chú thích:

(1) Xã Hoắc Sa: Thuộc huyện Tiên Phong, phủ Quảng Oai, trấn Sơn Tây. Vào khoảng niên hiệu Gia Long (1802-1820), vì kỵ húy phải đổi thành xã Vân Sa, nay là làng Vân Sa thuộc xã Tản Hồng, huyện Ba Vì, tỉnh Hà Tây.

Huyện Tiên Phong vốn tên là huyện Tân Phong được đặt từ đời Lê, sau đó vì kiêng húy chữ Tân của vua Lê Kính Tông (1600-1619), phải đổi thành Tiên Phong nay là huyện Quảng Oai, tỉnh Hà Tây.

(2) Tự vương mới lên ngôi: chỉ Trịnh Khải. Sự kiện tháng 10 mùa đông năm Nhâm Dần (1782): Binh lính Tam phủ (chỉ đội lính Ưu binh hay thường gọi là Kiêu binh Thanh Hóa, Nghệ An) nổi loạn phế bỏ Trịnh Cán, lập Trịnh Khải.

(3) Đội trưởng: chức quan võ chỉ huy khoảng 50 người. Đội trưởng tại Kinh kỳ thường hàm Chánh thất phẩm. Đội trưởng quân các tỉnh hàm tòng thất phẩm.

(4) Bách hộ: chức quan, theo sách Đại từ điển quan chế các đời của Trung Quốc cho biết: Bách hộ được xuất hiện lần đầu tiên dưới triều Nguyên (1271-1368) chức trưởng quan của Bách hộ sở trong quân đội được thế lập. Triều Minh (1368-1644), nối theo quy chế triều Nguyên tiếp tục đặt Bách hộ hàm Chánh lục phẩm, quân lính gồm 120 người. Bách hộ sở thường được đặt tại những nơi hiểm yếu của quốc gia. Ở Việt Nam, nhà bác học Lê Quý Đôn sống ở thế kỷ XVIII (1726-1784) chỉ rõ: Trung hưng trở về sau... võ thì lấy các chức Đô tri, phó Đô tri, thống chế, quản lãnh, thiên hộ, bách hộ đề bạt cho thuộc viên...

Trong cuốn sách Sử học bị khảo của nhà sử học Đặng Xuân Bảng được viết vào cuối thế kỷ XIX, cung cấp cho chúng ta thông tin: Chức Bách hộ thuộc hàm Chánh lục phẩm.

(5) Bách hộ hạ trật: thuộc bậc thông tư, Bách hộ hàm Chánh lục phẩm.

Vài nhận xét của người dịch:

Đây là hai đạo Sắc phong của đời Cảnh Hưng, niên hiệu của vua Lê Hiển Tông (1740-1786).

Đạo Sắc I có lạc khoản năm 1743, ban sắc cho Huyện thừa huyện Hoa Khê là Nguyễn Vinh Dương được thăng chức Tư ngục Hoán Trung tử hạ ban của Điện tiền ty Điển ngục sở tước Cẩn sự tá lang, tức là từ hàm Tòng bát phẩm vượt cấp lên Tòng thất phẩm. Điều này nhằm ghi nhận công lao giữ chức vụ xứng đáng của Huyện thừa Nguyễn Vinh Dương.

Đạo Sắc II có lạc khoản năm 1784, ban cho Đội trưởng, Bách hộ Nguyễn Kim Vân, người xã Hoắc Sa, huyện Tiên Phong được phong Phấn lực tướng quân hiệu Lệnh tư Tráng sĩ, Bách hộ hạ trật, do có những đóng góp tích cực trong buổi đầu mới lên nắm quyền của Trịnh Khải. Vào mùa đống tháng 10 năm Nhâm Dần, niên hiệu Cảnh Hưng thứ 42 (1782), binh lính của Tam phủ (Kiêu binh Thanh Nghệ), nổi loạn tiến hành một cuộc binh biến, phế truất Điện Đô vương Trịnh Cán giáng làm Cung Quốc công, đạp phá nhà cửa, giết Hoàng Đình Bảo cùng thân thuộc, phe cánh. Sau đó, quân lính rước Trịnh Tông (còn gọi là Trịnh Khải, con trưởng của Trịnh Sâm) lên ngôi gọi là Nguyên súy Đoan Nam vương. Sau khi lập ngôi Chúa cho Trịnh Khải, các tướng sĩ tham gia binh biến được trọng thưởng. Đội Binh nhất cơ Tả Oai và bản thân Nguyễn Kim Vân đã có công lớn trong việc bảo vệ vùng ngoài của Kinh thành nên được ban sắc phong.

Thông qua hai đạo Sắc, chúng ta có thể thu nhận được nhiều thông tin quý về lịch sử cùng quan chế, chức quan của đời Lê Trung hưng. Điều mà chúng tôi thấy cần phải nhắc đến: chính từ nội dung cùng nhưng địa danh được chép trên hai đạo Sắc đã góp phần tìm hiểu quá trình diên cách của một số vùng thuộc huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ, huyện Quảng Oai, tỉnh Hà Tây. Trong văn bản của hai đạo sắc cung cấp thêm những cứ liệu nữa về việc kiêng húy của Lam Quốc công Lê Trừ là anh thứ hai của vua Lê Thái tổ (Lê Lợi), của bà Hồ Thị Hoa (1790-1806), mẫu thân của vua Thiệu Trị./.

Thông báo Hán Nôm học, 2003, tr. 430-435