VỀ HOÀNG THÁI HẬU TRẦN THỊ NGỌC HÀO ĐƯỢC
PHỤNG THỜ TẠI THÔN LIÊN MINH,
XÃ LIÊN MINH, HUYỆN ĐỨC THỌ, HÀ TĨNH

NGUYỄN HỮU TÂM

Viện Sử học

Hiện nay những tư liệu ghi chép về Hoàng Thái hậu triều Trần là Trần Thị Ngọc Hào còn giữ được rất ít. Bà Trần Thị Ngọc Hào hiệu Bạch Ngọc là một nhân vật lịch sử có thực sống vào giai đoạn cuối thế kỷ XIV, thế kỷ XV. Bà là con gái của ông Trần Công Thiện, người làng Tri Bản, huyện Hương Khê, Hà Tĩnh. Bà là vợ vua Trần Duệ Tôn (1373-1377), nhạc mẫu của vua Lê Lợi, thường được gọi là Hoàng Thái hậu Trần Thị Ngọc Hào.

Hoàng Thái hậu Trần Thị Ngọc Hào đã có cống hiến đáng kể đối với vương triều Lê, đặc biệt cùng với con gái là Công chúa Huy Chân (tức Trần Thị Ngọc Hiên) và cháu ngoại là Công chúa Trang Từ (tức Lê Thị Ngọc Châu), đã tích cực ủng hộ quân lương, cùng nhiều của cải vật chất, góp phần vào thắng lợi to lớn của cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm lược Minh do Lê Lợi lãnh đạo ở đầu thế kỷ XV. Ngoài ra, Hoàng Thái hậu đã cùng con cháu và nhân dân khai khẩn rất nhiều ruộng đất tại những vùng núi hoang vu, xây dựng quê hương giầu đẹp, tạo nên nhiều xóm làng trù phú tại các huyện Hương Sơn, Đức Thọ, Can Lộc. Chính tay bà đã cho lập hai ngôi chùa tại Tiên Lữ, xã Mỹ Xuyên, và chùa Am, xã Phụng Công đều thuộc Đức Thọ. Bà còn cho lập bia, lập chợ để tạo thuận tiện sinh hoạt cho nhân dân các làng trong vùng.

Để tưởng nhớ công ơn của bà Trần Thị Ngọc Hào cùng con cháu đối với đất nước và quê hương, nhân dân vùng Đức Thọ đã tôn bà là Thành hoàng, lập miếu thờ tự, quanh năm hương khói. Chúng ta có thể thấy rõ, liên tiếp nhiều triều đại từ Lê Trung hưng qua Tây Sơn đến Nguyễn rất quan tâm, trân trọng bảo tồn di tích Hoàng Thái hậu triều Trần tại Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh và đều có ban tặng sắc phong ghi nhận những cống hiến của bà. Đồng thời, các triều còn cho phép dân hai thôn Yên Mỹ, xã Yên Thái được trông coi, phụng thờ miếu bà Hoàng Thái hậu. Đền Liên Minh, xã Liên Minh, huyện Đức Thọ, Hà Tĩnh là một nơi còn lưu giữ được nhiều di vật, văn bản (sắc phong) liên quan tới công tích của Hoàng Thái hậu Trần Thị Ngọc Hào. Hiện tại chỉ còn 7 đạo sắc, nhưng theo nội dung được phản ánh trong sắc phong, chúng ta có thể khẳng định chí ít còn ba đạo sắc đã bị thất lạc, đó là các đạo sắc thuộc niên hiệu Gia Long (1802-1820), niên hiệu Minh Mệnh thứ 21 (1840), niên hiệu Duy Tân năm thứ nhất (1907). Như vậy chưa kể những đạo sắc mà hiện nay chúng ta chưa tìm thấy, đã có 10 sắc phong của các triều vua ban tặng cho phép hai thôn Yên Mỹ, Yên Phú, xã Yên Thái, huyện La Sơn, Đức Thọ, Hà Tĩnh được gìn giữ, phụng thờ miếu Hoàng Thái hậu triều Trần là Trần Thị Ngọc Hào.

Trong các bộ sử chính của chúng ta như Viện Sử lược, Đại Việt sử ký toàn thư, Khâm định Việt sử thông giám cương mục… không có một dòng nào ghi lại cuộc đời của bà. Để tạo thuận lợi cho các nhà nghiên cứu tìm hiểu, đánh giá sâu hơn về thân thế, sự nghiệp cùng những cống hiến cho đất nước, quê hương của Hoàng Thái hậu triều Trần, xin giới thiệu những tư liệu Hán Nôm cùng bản dịch tiếng Việt mà chúng tôi sưu tầm được.

Hiện trong đền Thánh Mẫu, xã Liên Minh, huyện Đức Thọ, Hà Tĩnh còn lưu giữ 7 đạo sắc do các triều Lê Trung hưng, Cảnh Thịnh và Minh Mệnh, Thiệu Trị, Đồng Khánh, Duy Tân, Khải Định phong tặng cho nhân dân hai thôn Yên Phú, Thiên Tôn (sau đổi là Yên Mỹ) xã Yên Thái, huyện La Sơn, tỉnh Hà Tĩnh được phụng thờ hai vị thần: Hoàng Thái hậu triều Trần và Đại vương Thái Củng. Hầu như toàn bộ số đạo sắc đều đã bị tàn khuyết ít nhiều, song đều còn có thể tìm thấy những nội dung chính liên quan tới hai vị nhân thần kể trên.

1. Đạo sắc phong sớm nhất dưới triều vua Cảnh Thịnh thứ 4 (1795)

Phiên âm:

…Trinh thục Hoàng Thái hậu cập Thái Củng đại vương… Thái Củng phù bình tán trị trợ quốc Đại vương.

Cảnh Thịnh tứ niên, ngũ nguyệt, nhị thập nhất nhật.

Dịch nghĩa:

Trinh Thục Hoàng Thái hậu cùng Đại vương Thái Củng ban cho mỹ tự: Đại vương Thái Củng giúp rập bình định, khuông phò quốc gia.

Ngày 21 tháng 5 niên hiệu Cảnh Thịnh thứ 4 (1795).

2. Đạo sắc dưới triều vua Minh Mệnh thứ 5 (1824)

Phiên âm:

Trần triều Hoàng Thái hậu, Gia Long niên gian mông hữu sắc chỉ…suất do cựu chương…dĩ thân kính ý.

Khâm tai.

Minh Mệnh ngũ niên, cửu nguyệt, thập cửu nhật.

Dịch nghĩa:

Hoàng Thái hậu triều Trần, dưới thời vua Gia Long đã từng được ban cấp sắc chỉ…đều theo chương điển xưa…để nối dài ý nghĩa kính cẩn.

Kính thay.

Ngày 19 tháng 9 niên hiệu Minh Mệnh năm thứ 5 (1824).

3. Hai đạo sắc dưới triều vua Thiệu Trị

Phiên âm:

Sắc chỉ Hà Tĩnh tỉnh, La Sơn huyện, Yên Thái xã, Yên Phú, Thiên Tôn nhị thôn…Trần Hoàng Thái hậu miếu, tiết mông ban cấp sắc chỉ chuẩn nhĩ nhị thôn phụng sự. Minh Mệnh nhị thập nhất niên trị ngã Thánh Tổ Nhân Hoàng đế ngũ tuần đại khánh tiết khâm phụng bảo chiếu đàm ân, lễ long đăng trật tứ…tiền du truy sùng khánh điển, đặc chuẩn hứa y cựu phụng sự, dụng thân kính ý.

Khâm tai.

Thiệu Trị nhị niên bát nguyệt sơ thất nhật.

Dịch nghĩa:

Sắc chỉ cho hai thôn Yên Phú, Thiên Tôn, xã Yên Khánh, huyện La Sơn, tỉnh Hà Tĩnh từ trước vẫn thờ miếu Hoàng Thái hậu triều Trần, từng được ban cấp sắc cho phép hai thôn các ngươi được thờ phụng. Vào niên hiệu Minh Mệnh năm thứ 21 (1840), đúng dịp Ngũ tuần đại khánh (Đại lễ mừng thọ 50 tuổi) của Thánh Tổ Nhân hoàng đế (vua Minh Mệnh), tuân theo lệnh vua (Minh Mệnh) ban cấp cho chiếu báu ơn sâu, lễ cao thăng bậc. Nay ta (Thiệu Trị) kế thừa mệnh lớn, nối tiếp kế xưa, tôn sùng điển lễ, đặc chuẩn cho phép (hai thôn) được phụng thờ (Thần) như cũ để kéo dài ý nghĩa kính cẩn.

Kính thay.

Ngày 7 tháng 8 năm Thiệu Trị thứ 2 (1842).

Phiên âm:

Sắc chỉ Hà Tĩnh tỉnh, La Sơn huyện, Yên Thái xã, Yên Phú, Thiên Tôn nhị thôn tòng tiền phụng sự Trần Hoàng Thái hậu miếu tiết mông ban cấp sắc chỉ chuẩn nhĩ nhị thôn phụng sự. Tứ kim phi ưng cảnh mệnh, chỉ thiệu tiền du, đặc chuẩn hứa y cựu phụng sự, dụng thân kính ý. Khâm tai.

Thiệu Trị nhị niên cửu nguyệt sơ cửu nhật.

Dịch nghĩa:

Sắc chỉ cho hai thôn Yên Phú, Thiên Tôn, xã Yên Khánh, huyện La Sơn, tỉnh Hà Tĩnh từ trước vẫn phụng thờ miếu Hoàng Thái hậu triều Trần, từng được ban cấp sắc cho phép hai thôn các ngươi được thờ phụng. Nay ta (Thiệu Trị) kế thừa vận lớn, nối tiếp kế xưa, đặc chuẩn cho phép (hai thôn) được phụng thờ (Thần) như cũ để kéo dài ý nghĩa Kính cẩn.

Kính thay.

Ngày 9 tháng 9 niên Thiệu Trị năm thứ hai (1842).

4. Đạo sắc dưới triều vua Đồng Khánh

Phiên âm:

Sắc chỉ Hà Tĩnh tỉnh, La Sơn huyện, Yên Thái xã, Yên Mỹ, Yên Phú nhị thôn tòng tiền phụng sự Trần Hoàng Thái hậu miếu tiết mông ban cấp sắc chỉ chuẩn nhĩ thôn phụng sự. Tứ kim phi ưng cảnh mệnh, chỉ thiệu tiền du, đặc chuẩn y cựu phụng sự, dụng thân kính ý.

Khâm tai.

Đồng Khánh nhị niên thất nguyệt sơ nhất nhật.

Dịch nghĩa:

Sắc chỉ cho hai thôn Yên Mỹ, Yên Phú, xã Yên Khánh, huyện La Sơn, tỉnh Hà Tĩnh từ trước vẫn phụng thờ miếu Hoàng Thái hậu triều Trần, từng được ban cấp sắc cho phép (hai thôn) các ngươi được thờ phụng. Nay ta (Đồng Khánh) kế thừa vận lớn, nối tiếp kế xưa, đặc chuẩn cho phép (hai thôn) được phụng thờ (Thần) như cũ để kéo dài ý nghĩa kính cẩn.

Kính thay.

Ngày 1 tháng 7 niên hiệu Đồng Khánh năm thứ hai (1886).

5. Đạo sắc dưới triều vua Duy Tân

Phiên âm:

Sắc chỉ Hà Tĩnh tỉnh, La Sơn huyện, Yên Thái xã, Yên Mỹ, Yên Phú nhị thôn tòng tiền phụng sự Trần Hoàng Thái hậu miếu tiết kinh ban cấp sắc chỉ chuẩn kỳ phụng sự. Duy Tân nguyên niên tấn quang đại lễ, kinh ban bảo chiếu âm, lễ long đăng trật, đặc chuẩn y cựu phụng sự, dụng chí quốc khánh nhi thân tự điển.

Khâm tai.

Duy Tân tam niên bát nguyệt thập nhất nhật.

Dịch nghĩa:

Sắc chỉ cho hai thôn Yên Mỹ, Yên Phú, xã Yên Khánh, huyện La Sơn, tỉnh Hà Tĩnh từ trước vẫn thờ miếu Hoàng Thái hậu triều Trần, từng được ban cấp sắc cho phép (hai thôn) các ngươi được thờ phụng. Niên hiệu Duy Tân thứ nhất (1907), tiến hành đại lễ lên ngôi, từng được ban cho chiếu báu ơn sâu, theo điển lễ được tăng thêm trật. Đặc chuẩn cho phép (hai thôn) được phụng thờ (Thần) như cũ để ghi nhớ ngày vui của nước và làm sáng rõ điển lễ tế tự.

Kính thay.

Ngày 11 tháng 8 niên hiệu Duy Tân thứ ba (1909).

7. Đạo sắc dưới triều vua Khải Định

Phiên âm:

Sắc chỉ Hà Tĩnh tỉnh, Đức Thọ phủ, La Sơn huyện, Yên Thái xã, Yên Mỹ, Yên Phú nhị thôn tòng tiền phụng sự, Dực bảo trung hưng Trần triều Hoàng Thái hậu, hộ quốc tý dân, nẫm trứ linh ứng, tiết mông ban cấp sắc chỉ chuẩn hứa phụng sự. Tứ kim chính trị trẫm tứ tuần đại khánh tiết kinh ban bảo chiếu đàm ân, lễ long đăng trật, đặc chuẩn cựu phụng sự, dụng chí quốc khánh dĩ thân kính ý.

Khâm tai.

Khải Định cửu niên thất nguyệt nhị thập ngũ nhật.

Dịch nghĩa:

Sắc chỉ cho hai thôn Yên Mỹ, Yên Phú, xã Yên Khánh, huyện La Sơn, phủ Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh từ trước vẫn phụng thờ Hoàng Thái hậu dực bảo trung hưng triều Trần, bảo vệ quốc gia, che chở dân lành, nổi tiếng linh ứng, từng được ban cấp sắc chỉ cho phép được phụng thờ. Nay đúng dịp Tứ tuần đại khánh (Đại lễ mừng thọ 40 tuổi) của trẫm, ban cấp cho chiếu báu ơn sâu, theo điển lễ được tăng thêm trật. Đặc chuẩn cho phép (hai thôn) được phụng thờ (Thần) như cũ, ghi nhớ ngày vui của nước để kéo dài ý nghĩa kính cẩn.

Kính thay.

Ngày 25 tháng 7 niên hiệu Khải Định thứ 9 (1924).

Thông báo Hán Nôm học 2006 (tr.653-659)