THÊM MỘT SỐ THÔNG TIN
VỀ VIỆC SAO CHÉP THẦN TÍCH TỪ BẰNG ĐẮNG

NGUYỄN XUÂN DIỆN

Viện Nghiên cứu Hán Nôm

       Trước đây, Thạc sĩ Nguyễn Hữu Mùi đã có nhiều cố gắng trong việc tìm hiểu về mảng thư tịch thần tích. Trong đó, đã hướng tới giải quyết các vấn đề như tác giả thần tích, quá trình truyền bản, và đặc biệt là anh đã có những phát hiện có giá trị về kho gia thư thần tích tại xã Bằng Đắng, huyện Bạch Hạc, phủ Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc (nay là thôn Cao Bình, xã Cao Đại, huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc). Bài viết này chúng tôi chỉ xin cung cấp thêm một tư liệu về việc sao lục thần tích vào thời Nguyễn từ kho gia thư thần tích ở Bằng Đắng để bạn đọc cùng tham khảo và góp thêm tư liệu cho việc nghiên cứu sâu hơn về vấn đề này.

       Vừa qua trong khi dịch thần tích cho thôn Đông, huyện Thần Khê, tỉnh Thái Bình (từ bản AE. a5/51, Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Bản thần tích này không thấy Nguyễn Hữu Mùi kể đến trong các công trình nghiên cứu trước đây của anh), chúng tôi thấy có chi tiết liên quan đến việc sao chép thần tích tại Bằng Đắng, huyện Bạch Hạc, tỉnh Vĩnh Phú.

       Sau đây là ghi chép (nguyên bản là bằng chữ Hán) của một người dân trong làng ở ngay sau bản thần tích của làng này:

       “Mùa đông, năm Kỷ Mùi, niên hiệu Tự Đức 12 (1859) có người xã Bằng Đắng, huyện Bạch Hạc đem nguyên bản các bản thần tích đến bán, cứ nói rằng tổ tiên của họ là Nguyễn Hiền, năm Vĩnh Hựu thứ 2 (1736) thời Lê làm về việc Quản giám Bách thần nên có được bản chính. Bản chính là do Đông các Đại học sĩ Nguyễn Bính soạn vào năm Hồng Phúc nguyên niên (1572) đời Lê. Tổ tiên của họ sao được và lưu giữ tại từ đường. Nay chữ mờ giấy nát cả, họ mới đem bán cho các xã dân. Về sau, ta hỏi đến thì được biết thần tích của các xã, là do bọn họ làm ra cả. Họ bán được tiền, chia nhau không đều, có người trong họ khiếu lên quan, vạch ra cái sự làm giả mạo đã lâu, mà tiền cũng đã tiêu hết cả rồi.

       Nếu tiền ấy, lúc đầu bọn họ đem nguyên bản mà bán thì dân ta cũng ưng đưa 30 quan để sao lưu thờ phụng. Đối chiếu văn tự với sự tích lưu truyền trong dân thì rất nhiều chuyện bịa đặt. Duy, tra cứu lệ cũ trong dân với tục lệ thờ cúng trong thần tích, đối chiếu thì thấy hợp nhau dến không ngờ. Năm Thành Thái nguyên niên (1889), chúng tôi vào kinh để bắt đầu nhậm chức Lại bộ Tham tri, cùng ông Hình tham Đinh Nho Quang kiểm duyệt các việc phụng thờ bách thần của các xã dân trong toàn quốc, các vị nào chưa được phong thì xin phong phẩm trật. Thấy rằng, các xã dân sao nộp thần tích lên bộ, phàm là nộp lên thì các sự tích sao từ Bằng Đắng, ngôn từ đa phần là hoang đường bịa đặt, mới để đấy mà không hỏi đến. Tôi mới đem bản sao thần tích của dân thôn ta ra rồi đổi chữ đi, phàm là những chỗ hoang đường bịa đặt, đều lược bỏ đi cả. Bấy giờ mới đối chiếu với Việt sử thấy chỗ nào nghi ngờ sơ xuất thì cũng viết lại để truyền lại sự nghi ngờ, cốt là để không mất đi những ghi chép trong thần tích cũ sao ở Bằng Đắng, để đợi sau khảo cứu vậy. Ngày lành tháng 10 năm Thành Thái 13 (1902).

       Đoạn viết trên cho chúng ta các thông tin sau:

       1. Những thần tích mà các địa phương sao được từ Bằng Đắng có thể do những người ở đó làm ra, dựa trên một hồ sơ gốc có nội dung sơ sài. Sau, do nhu cầu sao chép thần tích của nhiều người dân ở các nơi, những người “nói là con cháu của Nguyễn Hiền” đã sáng tác thêm các tình tiết mới.

       2. Trong thời gian nêu trên (khoảng đầu niên hiệu Thành Thái), những người có trách nhiệm trong việc xét các hồ sơ xin phong sắc cho thần cũng không tin tưởng vào các bản thần tích sao từ Bằng Đắng nữa, vì cho là hoang đường, bịa đặt và đợi khảo cứu về sau.

       Theo chúng tôi, mảng thư tịch thần tích là một mảng tài liệu rất quan trọng trong việc nghiên cứu về tín ngưỡng dân gian trong các làng quê Việt Nam. Tuy việc nghiên cứu các vấn đề của thần tích đã đạt được một số thành tựu, song vẫn còn nhiều vấn đề lớn đang đặt ra như: Tác giả Nguyễn Bính là ai? Có hay không, các tài liệu chữ viết, là thiết chứng khẳng định Tô Thế Huy và Nguyễn Hiền chỉ là một người? Quá trình biên soạn và truyền bản của thần tích ra sao? Giá trị thực và những bí ẩn của kho gia thư thần tích ở Bằng Đắng....

       Tư liệu nhỏ mà chúng tôi cung cấp trên đây, hy vọng sẽ mang lại ít nhiều thông tin mới cho những ai quan tâm đến mảng thư tịch này.

Thông báo Hán Nôm học 2002, tr.99-101