VI | EN
Diện mạo vùng đất Buôn Ma Thuột qua tư liệu địa phương chí

Tư liệu địa phương chí Hán Nôm là nguồn sử liệu quan trọng góp phần nhận diện lịch sử, địa lý và đời sống văn hóa của từng vùng đất. Qua Ban thành đại đáp (班城代答) của Liên Đình Tôn Thất Lạc Chi (蓮亭尊室樂之), biên soạn năm Bảo Đại thứ 5 (1930), diện mạo Buôn Ma Thuột đầu thế kỷ XX hiện lên qua những ghi chép về môi trường tự nhiên, tài nguyên, cư dân, phong tục, tín ngưỡng và ngôn ngữ địa phương.

Từ núi sông, đất đai đến sản vật

Theo thông tin thư mục, Ban thành đại đáp hiện được lưu giữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, ký hiệu VHv.1374. Tác phẩm ghi chép về lịch sử và địa lý thành Buôn Ma Thuột, bao quát các nội dung như khí hậu, núi sông, cương vực, đất đai, sản vật, cư dân, phong tục, đường sá và đồn điền. Phạm vi ghi chép cho thấy sự quan tâm của người biên soạn đối với cả điều kiện tự nhiên lẫn đời sống xã hội của địa phương.

Ở mục Khí hậu (tr.4a-5a), văn bản mô tả thời tiết nóng ẩm, mưa nhiều, thường xuất hiện mưa lớn và lốc xoáy.  Mục Sơn xuyên (tr.5a-6b) ghi chép về sáu ngọn núi cao trong tỉnh hạt Đắk Lắk cùng hệ thống sông, suối và hướng dòng chảy. Một số tên gọi được ghi theo âm đọc địa phương, như “Kỳ Tung A Na giang” và “Kỳ Tung A Nô giang”, được chú âm lần lượt là Krong Ana và Krong Rano (tr. 5a). Những chi tiết này phản ánh nỗ lực ghi nhận đặc điểm địa lý gắn với ngôn ngữ bản địa.

Các mục Cương thành, thổ sắc (tr. 6b-8a) và Địa chất (tr. 8a-9b), cung cấp thông tin về cương vực và đặc điểm đất đai, trong đó có đất đỏ, đất đen, đất trắng. Văn bản còn đề cập việc sử dụng đất làm nguyên liệu chế tác đồ gốm, gạch, ngói, cho thấy mối liên hệ giữa tài nguyên tự nhiên với hoạt động khai thác nguyên liệu và kỹ thuật thủ công của con người. Trong khi đó, mục Sản vật (tr.9b-11b) liệt kê nhiều loại cây lương thực, cây gỗ, cây ăn quả, thảo dược và động vật như trâu, bò, voi, hổ, báo. Qua đó, tác phẩm phác họa một không gian sinh thái phong phú, gắn với hoạt động sinh sống và khai thác tài nguyên của cư dân cao nguyên...

Cư dân, phong tục và đời sống tín ngưỡng

Bên cạnh địa lý tự nhiên, Ban thành đại đáp còn cung cấp tư liệu về đời sống xã hội. Mục Nhân loại khảo chứng (tr.11b-13a) đề cập đến người Ê Đê (“Đê nhân”/低人-tr.11b), người Bih (“Bi nhân”/悲人- tr.11b), đồng thời ghi lại một số đặc điểm về diện mạo, trang sức và sinh hoạt, trong đó có tục xâu lỗ tai, đeo vòng bằng đồng, thiếc, vàng hoặc bạc. Đây là những chi tiết có giá trị tham khảo khi nghiên cứu văn hóa vật chất của cư dân địa phương.

Đáng chú ý, mục Phong tục (tr.16a-30a) gồm mười nội dung, đề cập đến nhà ở, trang phục, nghi lễ nông nghiệp, hôn lễ, tang lễ, luyện voi, tội phạm, kiện tụng, ăn trầu cau và tập quán liên quan đến việc khỏa thân. Cách tổ chức này cho thấy người biên soạn quan tâm đến nhiều mặt của đời sống cộng đồng, từ sinh hoạt thường ngày và sản xuất đến nghi lễ vòng đời, quan hệ xã hội và quy tắc ứng xử.

Mục Tín thượng (tr.15b-16a) ghi nhận việc thờ tổ tiên, thần Táo, thần Lửa và cầu cúng khi có bệnh tật. Các lễ vật như trầu cau, gà, rượu, cơm và khoai được ghi chép trong tư liệu cung cấp dữ liệu thực tế về phương thức thực hành tín ngưỡng của cộng đồng.

Dấu ấn ngôn ngữ trong ghi chép địa danh

Một giá trị nổi bật của Ban thành đại đáp là hệ thống địa danh được ghi bằng chữ Hán, chữ Nôm kết hợp với chú âm Latin. Theo kết quả khảo sát, văn bản ghi nhận 34 địa danh, trong đó có “Ba Li Câu” (巴離俱), được chú là Pleiku (tr.6b); “Ma Tao Ê A” (麻曹繄阿), được chú là M’tao E’a; “Chử Gà sơn” (渚𪃿山), được chú là núi Chử m’gam (tr.5b); và “Chử Xôi sơn” (渚𥸷山), được chú là núi Chử Xuê (tr.6a). Đặc biệt, văn bản giải thích “Krong” là sông, “Ana” là lớn trong tên gọi Krong Ana (tr.5a).

Đối chiếu với địa danh hiện nay cho thấy một số tên gọi như Pleiku, Krông Ana và Chư M’găm vẫn có thể được nhận diện trong không gian địa lý Tây Nguyên. Tuy nhiên, mức độ tương ứng giữa địa danh trong văn bản và địa danh hiện hành cần được kiểm chứng bằng bản đồ, địa chí và nghiên cứu ngôn ngữ học, bởi cách ghi âm, chính tả và phạm vi định danh có thể thay đổi theo thời gian.

Với hệ thống ghi chép về thiên nhiên, tài nguyên, cư dân, phong tục và địa danh, Ban thành đại đáp là nguồn tư liệu đáng chú ý trong nghiên cứu lịch sử địa phương Buôn Ma Thuột và khu vực Đắk Lắk đầu thế kỷ XX. Việc tiếp tục phiên âm, dịch nghĩa, chú giải và đối chiếu văn bản với các nguồn tư liệu liên ngành sẽ góp phần làm rõ giá trị cũng như giới hạn của tác phẩm, đồng thời mở rộng hướng nghiên cứu về lịch sử, văn hóa và ngôn ngữ các cộng đồng cư dân Tây Nguyên.

Ngô Thị Thanh Tâm
Tin mới
Thống kê truy cập
  • Đang online: 1
  • Hôm nay: 1
  • Trong tuần: 1
  • Tất cả: 1
VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM - VIỆN NGHIÊN CỨU HÁN NÔM

Địa chỉ: 183 Đặng Tiến Đông - Đống Đa - Hà Nội
Email: hns@vass.gov.vn
Tel: 02438573194
Chịu trách nhiệm nội dung: Viện Nghiên cứu Hán Nôm