Tư liệu địa phương
chí Hán Nôm là nguồn sử liệu quan trọng góp phần nhận diện lịch sử, địa lý và đời
sống văn hóa của từng vùng đất. Qua Ban thành đại đáp (班城代答)
của Liên Đình Tôn Thất Lạc Chi (蓮亭尊室樂之), biên soạn năm Bảo
Đại thứ 5 (1930), diện mạo Buôn Ma Thuột đầu thế kỷ XX hiện lên qua những ghi
chép về môi trường tự nhiên, tài nguyên, cư dân, phong tục, tín ngưỡng và ngôn
ngữ địa phương.
Từ núi sông, đất
đai đến sản vật
Theo thông tin thư
mục, Ban thành đại đáp hiện được lưu giữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, ký
hiệu VHv.1374. Tác phẩm ghi chép về lịch sử và địa lý thành Buôn Ma Thuột, bao
quát các nội dung như khí hậu, núi sông, cương vực, đất đai, sản vật, cư dân,
phong tục, đường sá và đồn điền. Phạm vi ghi chép cho thấy sự quan tâm của người
biên soạn đối với cả điều kiện tự nhiên lẫn đời sống xã hội của địa phương.
Ở mục Khí hậu
(tr.4a-5a), văn bản mô tả thời tiết nóng ẩm, mưa nhiều, thường xuất hiện mưa lớn
và lốc xoáy. Mục Sơn xuyên
(tr.5a-6b) ghi chép về sáu ngọn núi cao trong tỉnh hạt Đắk Lắk cùng hệ thống
sông, suối và hướng dòng chảy. Một số tên gọi được ghi theo âm đọc địa phương,
như “Kỳ Tung A Na giang” và “Kỳ Tung A Nô giang”, được chú âm lần lượt là Krong
Ana và Krong Rano (tr. 5a). Những chi tiết này phản ánh nỗ lực ghi nhận đặc điểm
địa lý gắn với ngôn ngữ bản địa.
Các mục Cương
thành, thổ sắc (tr. 6b-8a) và Địa chất (tr. 8a-9b), cung cấp
thông tin về cương vực và đặc điểm đất đai, trong đó có đất đỏ, đất đen, đất trắng.
Văn bản còn đề cập việc sử dụng đất làm nguyên liệu chế tác đồ gốm, gạch, ngói,
cho thấy mối liên hệ giữa tài nguyên tự nhiên với hoạt động khai thác nguyên liệu
và kỹ thuật thủ công của con người. Trong khi đó, mục Sản vật
(tr.9b-11b) liệt kê nhiều loại cây lương thực, cây gỗ, cây ăn quả, thảo dược và
động vật như trâu, bò, voi, hổ, báo. Qua đó, tác phẩm phác họa một không gian
sinh thái phong phú, gắn với hoạt động sinh sống và khai thác tài nguyên của cư
dân cao nguyên...
Cư dân, phong tục
và đời sống tín ngưỡng
Bên cạnh địa lý tự
nhiên, Ban thành đại đáp còn cung cấp tư liệu về đời sống xã hội. Mục Nhân
loại khảo chứng (tr.11b-13a) đề cập đến người Ê Đê (“Đê nhân”/低人-tr.11b),
người Bih (“Bi nhân”/悲人- tr.11b), đồng thời ghi
lại một số đặc điểm về diện mạo, trang sức và sinh hoạt, trong đó có tục xâu lỗ
tai, đeo vòng bằng đồng, thiếc, vàng hoặc bạc. Đây là những chi tiết có giá trị
tham khảo khi nghiên cứu văn hóa vật chất của cư dân địa phương.
Đáng chú ý, mục Phong
tục (tr.16a-30a) gồm mười nội dung, đề cập đến nhà ở, trang phục, nghi lễ
nông nghiệp, hôn lễ, tang lễ, luyện voi, tội phạm, kiện tụng, ăn trầu cau và tập
quán liên quan đến việc khỏa thân. Cách tổ chức này cho thấy người biên soạn
quan tâm đến nhiều mặt của đời sống cộng đồng, từ sinh hoạt thường ngày và sản
xuất đến nghi lễ vòng đời, quan hệ xã hội và quy tắc ứng xử.
Mục Tín thượng
(tr.15b-16a) ghi nhận việc thờ tổ tiên, thần Táo, thần Lửa và cầu cúng khi có bệnh
tật. Các lễ vật như trầu cau, gà, rượu, cơm và khoai được ghi chép trong tư liệu
cung cấp dữ liệu thực tế về phương thức thực hành tín ngưỡng của cộng đồng.
Dấu ấn ngôn ngữ
trong ghi chép địa danh
Một giá trị nổi bật
của Ban thành đại đáp là hệ thống địa danh được ghi bằng chữ Hán, chữ
Nôm kết hợp với chú âm Latin. Theo kết quả khảo sát, văn bản ghi nhận 34 địa
danh, trong đó có “Ba Li Câu” (巴離俱), được chú là Pleiku
(tr.6b); “Ma Tao Ê A” (麻曹繄阿), được chú là M’tao
E’a; “Chử Gà sơn” (渚𪃿山), được chú là núi Chử
m’gam (tr.5b); và “Chử Xôi sơn” (渚𥸷山), được chú là núi Chử
Xuê (tr.6a). Đặc biệt, văn bản giải thích “Krong” là sông, “Ana” là lớn
trong tên gọi Krong Ana (tr.5a).
Đối chiếu với địa
danh hiện nay cho thấy một số tên gọi như Pleiku, Krông Ana và Chư M’găm vẫn có
thể được nhận diện trong không gian địa lý Tây Nguyên. Tuy nhiên, mức độ tương ứng
giữa địa danh trong văn bản và địa danh hiện hành cần được kiểm chứng bằng bản
đồ, địa chí và nghiên cứu ngôn ngữ học, bởi cách ghi âm, chính tả và phạm vi định
danh có thể thay đổi theo thời gian.
Với hệ thống ghi
chép về thiên nhiên, tài nguyên, cư dân, phong tục và địa danh, Ban thành đại
đáp là nguồn tư liệu đáng chú ý trong nghiên cứu lịch sử địa phương Buôn Ma
Thuột và khu vực Đắk Lắk đầu thế kỷ XX. Việc tiếp tục phiên âm, dịch nghĩa, chú
giải và đối chiếu văn bản với các nguồn tư liệu liên ngành sẽ góp phần làm rõ
giá trị cũng như giới hạn của tác phẩm, đồng thời mở rộng hướng nghiên cứu về lịch
sử, văn hóa và ngôn ngữ các cộng đồng cư dân Tây Nguyên.