Văn bia “來族后神碑記Lai tộc Hậu thần bi kí” (1828) - Tư liệu về truyền thống hậu thần và vai trò của phụ nữ trong đời sống tín ngưỡng làng xã đầu thế kỷ XIX
Trong hệ thống văn khắc Hán Nôm ở các làng xã Việt Nam,
văn bia Hậu thần là một loại hình tư liệu có giá trị, phản ánh phong tục thờ
phụng, quan hệ cộng đồng và truyền thống ghi nhận công đức của những cá nhân có
đóng góp đối với làng xã. Bia Lai tộc Hậu thần bi ký, được tạo lập vào
năm Minh Mệnh thứ 9 (1828), hiện lưu giữ tại đình Trong, phường Yên Hòa, thành
phố Hà Nội, là một tư liệu tiêu biểu, cung cấp nhiều thông tin đáng chú ý về
việc khôi phục công trình tín ngưỡng, tổ chức thờ phụng và vai trò của phụ nữ
trong các hoạt động công ích ở làng xã đầu thế kỷ XIX.
1. Thông tin chung về văn bia
Bia có tên là
Lai tộc Hậu thần bi ký 來族后神碑記, hiện được lưu giữ tại đình Trong,
Hòa Mục, phường Yên Hòa, thành phố Hà Nội (thuộc địa bàn Trung Hòa, quận Cầu
Giấy trước đây). Bia được lập vào năm Minh Mệnh thứ 9, tức năm Mậu Tý (1828).
Người soạn văn bia là Phan Đăng Đệ 潘登悌, người thôn Từ Kính.
Về hình thức,
đây là bia đá một mặt, có kích thước 60x 80 cm. Phần trán bia được trang trí hoa văn mây; diềm
bia và chân bia chạm khắc các họa tiết hoa lá. Bố cục trang trí tương đối giản
dị nhưng vẫn thể hiện đặc trưng nghệ thuật trang trí trên văn bia thời Nguyễn.
Nội dung văn bia được viết bằng chữ
Hán, ghi lại việc bà Lai Thị Tiết và con gái là Trần Thị Hiến đóng góp tiền
của, công sức để tu sửa, xây dựng lại các công trình thờ tự của xã Nhân Mục.
Trước những đóng góp đó, dân làng đã thống nhất suy tôn bà Lai Thị Tiết làm Hậu
thần và lập bia ghi lại sự việc nhằm lưu truyền về sau.
2. Nội dung và hoàn cảnh lập bia
Mở đầu văn bia, tác giả đề cập đến
đạo lý làm người, trong đó nhấn mạnh việc giữ gìn thiên tính, yêu chuộng điều
thiện và báo đáp ân nghĩa là những lẽ thường tình trong cuộc sống. Từ quan niệm
đạo lý ấy, tác giả dẫn vào câu chuyện về tình trạng xuống cấp của các công
trình tín ngưỡng tại xã Nhân Mục.
Theo nội dung văn bia, trước đó địa
phương vốn có một ngôi miếu cổ và một ngôi đình, là nơi thờ phụng thần linh và
tụ họp dân chúng. Tuy nhiên, trải qua thời gian dài, dưới tác động của mưa gió,
các công trình đã bị hư hỏng, chỉ còn lại dấu tích nền cũ. Người dân trong xã
nhiều lần mong muốn tu sửa, khôi phục lại cảnh quan như trước nhưng do điều
kiện kinh tế còn hạn chế nên chưa thể thực hiện.
Trong hoàn cảnh ấy, bà Lai Thị Tiết,
một người thuộc dòng họ có vị thế trong xã, đã đứng ra đảm nhận công việc. Văn
bia ca ngợi bà là người có tấm lòng bền bỉ, có tài sản ổn định và là bậc hào kiệt trong giới nữ
lưu. Đáng chú ý, con gái bà là Trần Thị Hiến cũng tích cực hưởng ứng việc thiện
của mẹ. Bà đã xuất 95 quan tiền cổ, giao cho dân xã sử dụng vào việc mua gỗ,
xây dựng lại một ngôi miếu và hai công trình đình lớn, nhỏ, đồng thời trang bị
các đồ tế khí phục vụ hoạt động thờ phụng.
Sau khi công trình hoàn thành, các hoạt
động tế tự được khôi phục, đồ thờ và các vật dụng phục vụ nghi lễ được bổ sung
đầy đủ. Văn bia khẳng
định việc làm này đã góp phần làm cho nơi thờ tự trở nên trang nghiêm, thần
linh được phụng sự chu đáo và người dân trong xã được hưởng lợi.
Trước công lao và ân đức của bà Lai Thị Tiết, dân chúng
trong xã đã cùng nhau bàn bạc, thống nhất suy tôn bà làm Hậu thần. Theo đó, sau khi bà qua đời, vào các
dịp tế lễ hằng năm, bà sẽ được phối hưởng lễ tế cùng thần linh tại địa phương.
Đây được xem là cách thức để cộng đồng ghi nhận và báo đáp công lao của người
đã có đóng góp lớn đối với đời sống chung. Không chỉ đóng
góp tiền của để tu sửa công trình tín ngưỡng, bà Lai Thị Tiết còn tiếp tục hiến
ruộng cho xã, với tổng diện tích được ghi là bốn sào năm thước, nhằm cung cấp
nguồn kinh phí phục vụ việc tế tự hằng năm. Việc hiến ruộng này cho thấy sự
quan tâm lâu dài của bà đối với hoạt động thờ phụng và đời sống tín ngưỡng của
cộng đồng. Cuối văn bia, tác giả nhấn mạnh sự đồng thuận, lòng kính
trọng và biết ơn của dân làng đối với những đóng góp của bà Lai Thị Tiết và con
gái. Việc khắc ghi sự
việc lên bia đá không chỉ nhằm lưu giữ một sự kiện cụ thể mà còn để truyền lại
cho các thế hệ sau.
3. Giá trị lịch sử và văn hóa của văn
bia
Trước hết, Lai tộc Hậu thần bi ký
là nguồn tư liệu có giá trị trong nghiên cứu lịch sử địa phương, đặc biệt là
lịch sử xã Nhân Mục đầu thế kỷ XIX. Văn bia cung cấp những thông tin về hệ
thống công trình tín ngưỡng của làng xã, bao gồm miếu thờ thần và đình làng; đồng
thời phản ánh tình trạng xuống cấp, quá trình tu sửa, xây dựng và khôi phục các
công trình này. Qua đó, có thể hình dung phần nào đời sống tín ngưỡng cũng như
nhu cầu duy trì các thiết chế văn hóa cộng đồng của cư dân địa phương thời kỳ
này. Thứ hai, văn bia góp phần làm rõ phong tục suy tôn Hậu thần
trong đời sống làng xã truyền thống. Hậu thần là danh hiệu được cộng đồng dành cho những người có
công lao, đóng góp đối với làng xã, thường được ghi nhận thông qua việc phụng
thờ, phối hưởng trong các kỳ tế lễ sau khi qua đời. Trường hợp bà Lai Thị Tiết
cho thấy việc suy tôn Hậu thần không chỉ xuất phát từ những đóng góp về vật
chất trước mắt mà còn gắn với sự bảo đảm lâu dài cho hoạt động tín ngưỡng của
cộng đồng. Việc hiến ruộng để tạo nguồn phục vụ tế tự hằng năm càng thể hiện rõ
mối quan hệ giữa công đức cá nhân, sự ghi nhận của cộng đồng và việc duy trì
các hoạt động thờ phụng.
Một điểm đáng chú ý của văn bia là sự
ghi nhận vai trò của phụ nữ trong các hoạt động công ích và đời sống tín ngưỡng
làng xã. Bà Lai Thị Tiết không chỉ là người chủ động đứng ra đảm nhận việc khôi
phục các công trình thờ tự mà còn đóng góp tài sản, ruộng đất cho cộng đồng.
Con gái bà là Trần Thị Hiến cũng trực tiếp xuất 95 quan tiền cổ để thực hiện
công việc xây dựng, tu sửa và bổ sung đồ tế khí. Như vậy, cả hai mẹ con đều
được văn bia ghi nhận là những người có đóng góp quan trọng đối với địa phương.
Đặc biệt,
việc dân làng thống nhất suy tôn bà Lai Thị Tiết làm Hậu thần cho thấy vị trí
và vai trò của người phụ nữ trong đời sống cộng đồng không chỉ giới hạn trong
phạm vi gia đình. Thông qua việc đóng góp tài sản, tham gia các hoạt động công
ích và duy trì thiết chế tín ngưỡng, phụ nữ có thể tạo dựng uy tín, được cộng
đồng tôn vinh và ghi danh trong không gian thờ tự của làng xã. Đây là một khía
cạnh có ý nghĩa khi nghiên cứu về vị thế, vai trò và sự tham gia của phụ nữ
trong xã hội Việt Nam truyền thống.
Bên cạnh đó,
văn bia còn phản ánh quan niệm đạo đức của người Việt đương thời, đặc biệt là
tư tưởng trọng ân nghĩa, đề cao lòng nhân thiện và trách nhiệm đối với cộng
đồng. Ngay từ phần mở đầu, tác giả đã nhấn mạnh đạo lý báo đáp công ơn, coi đó
là lẽ tự nhiên của con người. Tư tưởng này được cụ thể hóa thông qua việc dân
làng suy tôn người có công làm Hậu thần và khắc ghi sự tích lên đá để lưu
truyền lâu dài. Qua đó, văn bia vừa có chức năng ghi chép sự kiện, vừa mang ý
nghĩa giáo dục đạo đức, khuyến thiện và duy trì truyền thống tri ân trong cộng
đồng.
4. Kết luận
Với nội dung ghi chép cụ thể, Lai
tộc Hậu thần bi ký (1828) là một tư liệu Hán Nôm có giá trị trong nghiên
cứu lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng làng xã Việt Nam thời Nguyễn. Văn bia không
chỉ cung cấp thông tin về việc xây dựng, tu sửa các công trình thờ tự và phong
tục suy tôn Hậu thần tại xã Nhân Mục, mà còn phản ánh tinh thần trách nhiệm đối
với cộng đồng, truyền thống báo đáp ân nghĩa và vai trò đáng chú ý của phụ nữ
trong đời sống xã hội đương thời. Đặc biệt, câu chuyện về
bà Lai Thị Tiết và con gái Trần Thị Hiến cho thấy những đóng góp của phụ nữ đối
với cộng đồng đã được người dân ghi nhận, tôn vinh và lưu truyền thông qua hình
thức văn khắc. Đây
là nguồn tư liệu đáng quan tâm, góp phần bổ sung cứ liệu cho việc nghiên cứu
lịch sử địa phương, thiết chế tín ngưỡng và vai trò của phụ nữ trong xã hội
Việt Nam đầu thế kỷ XIX.