LỜI KHAI MẠC HỘI NGHỊ THÔNG BÁO HÁN NÔM NĂM 2000

PGS.TS. TRỊNH KHẮC MẠNH

Viện trưởng Viện Nghiên cứu Hán Nôm

Kính thưa quý vị đại biểu.

Kính thưa hội nghị.

Hôm nay, trong bầu không khí ấm áp năm mới, năm đầu của mọi thế kỷ mới và thiên niên kỷ mới. Viện Nghiên cứu Hán Nôm tổ chức hội nghị thông báo Hán Nôm học lần thứ năm. Thay mặt lãnh đạo Viện và gần bảy mươi cán bộ công chức Viện Nghiên cứu Hán Nôm, tôi xin nhiệt liệt chào mừng, chân thành cảm ơn các quý vị đại biểu và quý vị đồng nghiệp; trong đó có các bậc cao niên trưởng lão và cùng nhiều thế hệ cán bộ từ Bắc đến Nam đã nhiệt tâm với Viện Nghiên cứu Hán Nôm, với sự nghiệp nghiên cứu Hán Nôm và đã đến dự Hội nghị thông báo Hán Nôm học năm 2000, năm cuối cùng của thế kỷ XX này.

Viện Nghiên cứu Hán Nôm vừa tổng kết công tác năm 2000, năm bản lề chuyển giao thế kỷ, năm đất nước hoàn thành kế hoạch 5 năm (1996-2000). Nhân dịp này, chúng tôi xin thông báo cùng quý vị đại biểu và quý vị đồng nghiệp về những thành tích đáng phấn khởi của Viện Nghiên cứu Hán Nôm, sau một năm thực hiện nhiệm vụ sưu tầm, bảo quản và nghiên cứu khai thác di sản Hán Nôm của tổ tiên để lại.

1. Một sự kiện nổi bật và đầy ấn tượng mà mỗi cán bộ từng công tác ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm sẽ không thể nào quên, đó là năm 2000. Viện tổ chức kỷ niệm tròn 30 năm tuổi kể từ khi thành lập Ban Hán Nôm và đón nhận huân chương lao động hạng ba do Nhà nước trao tặng. Đây là hoạt động vừa có ý nghĩa thiết thực nhằm đánh giá lại hoạt động của Viện trong 30 năm qua, đặc biệt là trong 5 năm gần đây, vừa ôn lại quá trình xây dựng và phát triển Viện, trên cơ sở đó đã xây dựng phương hướng phát triển Viện trong thời gian tới. Huân chương lao động hạng ba mà Nhà nước trao tặng cho Viện về những thành tích xuất sắc trong nghiên cứu khoa học, góp phần vào sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội bảo vệ Tổ quốc của các thế hệ cán bộ từng công tác ở Viện trong 30 năm qua.

2. Công tác nghiên cứu khoa học được triển khai thực hiện khá tốt, hệ thống đề tài của Viện được triển khai theo hướng kết hợp giữa nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu ứng dụng, nhằm gìn giữ và phát huy những giá trị tinh hoa của di sản Hán Nôm, góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc. Có thể nêu một số đề tài khoa học mà Viện đã và đang triển khai:

- Tổ chức nghiệm thu 3 đề tài cấp Bộ là: Ngữ văn học Hán Nôm (tập I và tập II), Di sản Hán Nôm – Thư mục đề yếu (tập Bổ di), Văn bia triều Nguyễn, đều đạt xuất sắc. Triển khai thực hiện 3 đề tài cấp Bộ mới là: Kim Vân Kiều truyện (giới thiệu, phiên âm và chú giải bản 1871), Ngữ văn học Hán Nôm (tập III và tập IV), Văn học Hán Nôm, trong kế hoạch 2001 và 2002.

- Các đề tài hợp tác và tài trợ, như: tuyển chọn, biên tập và giới thiệu Văn khắc Hán Nôm thời Trần (tập 2) và Văn khắc Hán Nôm thời Lê sơ (tập 3) trong bộ Tổng tập văn khắc Hán Nôm Việt Nam hợp tác với trường ĐẠi học Trung Chính (Đài Loan), Đồng Khánh địa dư chí hợp tác với EFEO tại Hà Nộ (Cộng hòa Pháp), Nghiên cứu ấn triện Việt Nam thế kỷ XV – XIX và Tục lệ các dân tộc ở vùng núi phía Bắc Việt Nam tài trợ của TOYOTA (Nhật Bản).

- Triển khai sửa chữa bản thảo Từ điển Hán Việt và Từ điển chữ Nôm Việt để chuẩn bị đưa xuất bản vào năm 2001.

- Các đề tài cấp Viện được cải tiến một bước, đảm bảo chức năng nhiệm vụ của từng phòng nghiên cứu trong Viện, một số đề tài trọng điểm đã được triển khai như: Lịch sử thư tịch Việt Nam, Tổng tập thơ Nôm hàn luật, Ngô Thì Nhậm toàn tập, Lê Thánh Tông toàn tập, Thư mục văn khắc Hán Nôm Việt Nam, các văn bản pháp luật Việt Nam thời phong kiến v.v..

- Đặc biệt là, Viện đang cùng nhiều chuyên gia Hán Nôm trong toàn quốc biên soạn cuốn Hán Nôm học Việt Nam thế kỷ XX nhằm đánh giá lại một cách toàn diện công tác sưu tầm, bảo quản, nghiên cứu khai thác và công bố xuất bản tư liệu Hán Nôm ở Việt Nam trong một thế kỷ qua và đặt ra những yêu cầu, nhiệm vụ của ngành Hán Nôm trong thế kỷ mới.

3. Viện hoàn thành cơ bản việc điều tra và sưu tầm tư liệu Hán Nôm ở các tỉnh: Bắc Giang, Bắc Ninh, Nam Định, Vĩnh Phúc, Ninh Bình. Năm 2000, tiếp tục thực hiện điều tra sưu tầm tư liệu Hán Nôm ở các tỉnh: Hà Tây, Hải Phòng, Hải Dương, Hưng Yên, Thái Bình, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Thanh Hóa, Nghệ An. Kết quả cụ thể là: lập phiếu điều tra tư liệu Hán Nôm ở 308 xã với 3281 thôn; sap chép được 2421 đôi câu đối và 1201 hoành phi; in rập được 1095 đơn vị thác bản văn bia, biển gỗ và chuông với 2182 mặt thác bản; mua được 135 cuốn sách Hán Nôm (trong đó có một số sách của các dân tộc ít người, như Tày, Thái). Như vậy một khối lượng tư liệu Hán Nôm không nhỏ đã được thu thập về Viện, hiện đang được xử lý để phục vụ bạn đọc.

4. Công tác bảo quản và tu bổ tư liệu Hán Nôm vẫn được triển khai một cách cẩn trọng, với phương châm vừa làm vừa học để rút kinh nghiệm.

- Công tác này năm qua tập trung làm được một số việc như: làm hộp bảo quản sách, bồi vá tu bổ nhiều trang tư liệu Hán Nôm bị rách nát. Lập thư mục, lên ký hiệu và đưa phục vụ bạn đọc các tư liệu Hán Nôm mới sưu tầm được. Nhân bản tư liệu Hán Nôm, tiến tới phục vụ bạn đọc bản photocopy, còn bản gốc được bảo quản theo chế độ tàng và chỉ đưa phục vụ khi cần thiết.

- Việc bảo quản các tư liệu Hán Nôm và Viện ngày càng được các nước trên thế giới quan tâm và tạo điều kiện giúp đỡ thiết thực, có hiệu quả. Chính phủ Nhật Bản đã cung cấp hệ thống thiết bị Microfilm trong quỹ tài trợ văn hóa, Công ty Mitsubishi (Nhật Bản) trao tặng các túi hợp kim nhôm, Công ty Toyota (Nhật Bản) tài trợ dự án tăng cường thiết bị, thư viện trường đại học Conrnell (Mỹ) đã cử chuyên gia sang giảng dạy về bảo quản và trợ giúp về thiết bị.

5. Công tác ứng dụng công nghệ tin học vào việc bảo quản và khai thác các tư liệu Hán Nôm ngày càng phát triển. Trong năm qua Viện làm được một số việc:

- Tiếp tục lưu quét sách Hán Nôm trên đĩa CD-ROM và xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ tra cứu và khai thác.

- Nhập máy các hoành phi, câu đối đã sưu tầm được và xây dựng phần mềm cơ sở dữ liệu quản lý và phục vụ tra cứu.

- Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu trích yếu, hệ thống từ khóa cho việc lược thuật sách Hán Nôm, sách tiếng Việt, sách Trung Quốc.

- Chuẩn bị tài liệu cho phiên họp IRG 15, IRG 16 và rà soát các chữ Nôm đưa vào bảng mã chuẩn quốc tế giai đoạn I. Đến nay chúng ta đã đưa được hơn 9299 chữ Nôm, trong đó có 4200 chữ Nôm thuần Việt trong bảng mã chuẩn quốc tế.

6. Công tác đào tạo cán bộ luôn được quan tâm chú ý, năm qua Viện đã tổ chức thi tuyển lớp NCS – khóa I và tổ chức lớp học Văn Tự Tày – Nùng khóa 2000-2001. Ngoài ra nhiều cán bộ của Viện đã và đang tham gia học tập tại các cơ sở đào tạo khác nhằm nâng cao trình độ chuyên môn, đáp ứng yêu cầu chuẩn hóa cán bộ công chức.

7. Năm 2000, Viện giới thiệu được 06 đầu sách: Khúc hát gõ mái chèo, Đặng gia thế phả, Ngự chế văn, Cổ tâm bách vịnh và các cuốn Viện Nghiên cứu Hán Nôm – 30 năm xây dựng và phát triển, Tạp chí Hán Nôm – 100 bài tuyển chọn được tổ chức biên phục vụ dịp kỷ niệm 30 năm thành lập Viện. Ngoài ra, bằng nỗ lực cá nhân và từ các nguồn kinh phí khác nhau, cán bộ của Viện đã công bố xuất bản khá nhiều sách phục vụ đời sống văn hóa xã hội.

8. Tạp chí Hán Nôm vẫn đều đặn ra 4 trong năm với gần 100 bài và ngày càng thu hút đông đảo người đọc. Chất lượng của tạp chí đảm bảo nội dung khoa học chuyên ngành, chế bản và in ấn ngày càng sạch đẹp.

Như vậy, trong năm 2000, Viện Nghiên cứu Hán Nôm đã làm được khá nhiều việc, đây là công sức của toàn thể cán bộ công chức trong Viện (Kể cả cán bộ hợp đồng) và sự quan tâm hợp tác, giúp đỡ cảu các cộng tác viên, của các tổ chức khoa học trong và ngoài nước, của các cơ quan quản lý các cấp. Nhân hội nghị này, Viện Nghiên cứu Hán Nôm xin bày tỏ lòng cảm ơn chân thành.

Kính thưa quý vị đại biểu.

Kính thưa quý vị đồng nghiệp.

Về Hội nghị thông báo Hán Nôm học năm nay, Ban tổ chức nhận được của hơn 100 bài của các tác giả, trong đó cán bộ của Viện tham gia đạt tỷ lệ 45%. Bản danh mục các bài viết mà Ban tổ chức cung cấp tới quý vị đại biểu đã phần nào nói nên sự phong phú, đa dạng, chất lượng và hiệu quả của hội nghị thông báo Hán Nôm học hàng năm. Thay mặt Ban tổ chức, tôi xin phác họa đôi nét những vấn đề mà các tham luận quan tâm tại hội nghị hôm nay.

Việc giới thiệu các tư liệu Hán Nôm mới sưu tầm, phát hiện và có giá trị luôn thu hút sự quan tâm của mọi người. Với gần 50 tham luận cho mảng đề tài này thực sự là những thông tin hữu ích ở các khía cạnh cho công tác sưu tầm của Viện trong những năm tới. Các tư liệu Hán Nôm ở nước ngoài đã được nêu lên như bài “Một số sách chữ Nôm ở thư viện Paris”, bài “Từ bản danh mục sách Hán Nôm của một dòng tu ở Pháp, suy nghĩ về kế hoạch sưu tầm tài liệu Hán Nôm ở nước ngoài”, và bài “Sử liệu Trung Quốc về Việt Nam thời Mạc”… Một số bài giới thiệu tư liệu Hán Nôm ở trong nước, như “Hiện trạng văn bản Hán Nôm ở huyện Na Rì tỉnh Bắc Kạn”, “Di văn Hán Nôm ở huyện Thái Thuỵ, tỉnh Thái Bình” và bài “Thơ văn chữ Hán viết về Hồ Chủ Tịch mới sưu tầm được” hay bài “Về văn khắc Hán Nôm sưu tầm tại tỉnh Nam Định từ 1992-1999”…

Việc giới thiệu những tư liệu Hán Nôm mới được sưu tầm là những thông tin rất có giá trị, như bài “Địa danh Hoàng Sa trong Châu bản triều Nguyễn”, bài “Tấm bia trên cánh đồng Thanh Lam - Huế”, bài “Một tấm bia thời Lý được phát hiện tại huyện Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa”, bài “Phát hiện bia đá thời Trần ở chùa Hang Trầm - Bắc Giang”, và bài “Ba tấm bia cổ ở vùng núi Lạt Sơn tỉnh Hà Nam”, hay bài “Thêm một gia phả khắc trên đá”…

Việc giới thiệu những tác giả Hán Nôm và các nhân vật lịch sử cũng đem nhiều điều lý thú, như bài “Phạm Bạt Khanh người gương tiết liệt”, bài “Vũ Duy Thanh người khắc khoải nỗi đau đời”, và bài “Một số tư liệu về Đặng Tiến Đông”, hay bài “Tư liệu Hán Nôm ở đền Lăng, bổ sung chi tiết về quê hương và sự nghiệp của Lê Hoàn”…

Kế tiếp phải kể đến những tham luận bàn đến những vấn đề chung của ngành Hán Nôm, mặc dù số lượng bài này là ít ỏi, như bài: “Cần bảo vệ sách Hán Nôm để hiểu tinh hoa dân tộc”, bài “Chữ Hán trong niên hiệu, thuỵ hiệu, miếu hiệu”, và bài “Câu sáu chữ tỏng bài Châm xuất gia của Hoà thượng Từ Ân đời Đường phải chăng có liên quan đến thể thơ lục bát của Việt Nam”, hay bài “Nét độc đáo biện chứng luận trị y học cổ truyền qua thư tịch Hán Nôm”…

Về văn bản học và thư tịch ta có các tham luận, như “Về những bản Lĩnh Nam chích quái hiện còn”, bài “Góp phần tìm hiểu lịch sử phiên dịch Liêu trai chí dị ở Việt Nam”, và bài “Một tài liệu về dược viết bằng chữ Nôm Tày”, hay bài “Chữ Nôm của Việt Nam và quá trình tham gia ISO–10646 của các dân tộc phương Đông”…

Cũng có những bài viết trao đổi học thuật như bài “Thử bàn thêm về 4 chữ kiếm khí, thu thanh nhân đọc bài của tác giả Tạ Ngọc”, hay bài “Giá trị chân xác của bài tựa Kim Vân Kiều án”…

Kính thưa quý vị đại biểu.

Kính thưa hội nghị.

Những điều mà tôi vừa trình bày ở trên có tính chất miêu tả không khí học thuật và khai mạc Hội nghị thông báo Hán Nôm học lần thứ V.

Chúc hội nghị của chúng ta thành công tốt đẹp.

Chúc quý vị đại biểu và quý vị đồng nghiệm một năm mới: sức khoẻ - an khang – thành đạt.