LỜI KHAI MẠC HỘI NGHỊ

THÔNG BÁO HÁN NÔM HỌC NĂM 2009

TRỊNH KHẮC MẠNH

Viện trưởng Viện Nghiên cứu Hán Nôm

Kính thưa Quí vị đại biểu

Kính thưa Hội nghị

Thay mặt lãnh đạo Viện và cán bộ công chức Viện Nghiên cứu Hán Nôm, xin nhiệt liệt chào mừng, chân thành cảm ơn các quý vị đại biểu và quý vị đồng nghiệp từ Bắc đến Nam đã gửi bài cho Hội nghị.

Nhân diễn đàn Hội nghị hôm nay, chúng tôi xin thông báo, Viện Nghiên cứu Hán Nôm vừa tiến hành tổng kết công tác năm 2009, với những thành tích trên các lĩnh vực công tác về sưu tầm, bảo quản, nghiên cứu khai thác, chỉnh lý xuất bản và đào tạo bồi dưỡng cán bộ nghiên cứu Hán Nôm. Xin nêu một số nét chính như sau:

1/ Về nghiên cứu khoa học

- Viện đang thực hiện nhiều đề tài, nhiệm vụ khoa học cấp bộ và cấp viện. Năm 2009, Viện đã nghiệm thu một số đề tài cấp bộ, trong đó có 2 đề tài đạt loại xuất sắc, như: Nghiên cứu cách chuyển dịch tên gọi cây thuốc từ tiếng Hán cổ ra tiếng Việt (PGS.TS Nguyễn Tá Nhí chủ biên) và Địa lý hành chính thời Nguyễn qua tư liệu Hán Nôm (TS. Nguyễn Thúy Nga chủ biên). Viện đang triển khai 10 đề tài cấp bộ độc lập, đó là: Ấn chương trong hệ thống hành chính Việt Nam từ đầu thế kỷ XIX đến giữa thế kỷ XX (TS. Nguyễn Công Việt), Diễn ca lịch sử Nôm - Văn bản và tác phẩm (PGS.TS Hoàng Thị Ngọ), Nghiên cứu thể tài văn học Nôm (TS. Nguyễn Thị Lâm), Nghiên cứu chữ Nôm cổ (TS. Trương Đức Quả), Địa danh hành chính Thăng Long Hà Nội qua tư liệu văn khắc Hán Nôm trên địa bàn Hà Nội (TS. Phạm Thị Vinh), Điển cố trong văn học Nôm (TS. Lã Minh Hằng), Nghiên cứu so sánh truyện cổ dân gian Việt Nam-Trung Quốc-Nhật Bản (TS. Nguyễn Thị Oanh), Ca trù (hát ả đào) và văn hóa Thăng Long- Hà Nội (TS. Nguyễn Xuân Diện), Khảo cứu nghệ thuật truyền kì chữ Hán Việt Nam thời trung đại (TS. Phạm Văn Thắm), Nghiên cứu thơ văn Hồ Xuân Hương (PGS. TS. Đào Thái Tôn).

- Chương trình Khai thác di sản Hán Nôm (PGS.TS Trịnh Khắc Mạnh), Viện đang triển khai thực hiện gồm 05 hệ đề tài: a/ Nghiên cứu và biên dịch các văn bản chữ Nôm, b/ Nghiên cứu và biên dịch văn khắc Hán Nôm, c/ Nghiên cứu và biên dịch văn bản văn học, d/ Nghiên cứu và biên dịch văn bản lịch sử và địa lý, e/ Nghiên cứu và biên dịch văn bản luật và tôn giáo.

- Chương trình sưu tầm số hóa và nghiên cứu khai thác chữ viết cổ truyền của các dân tộc thiểu số ở Việt Nam (PGS.TS Trịnh Khắc Mạnh), trong năm 2009 tiếp tục triển khai các công việc, như: Tổ chức lớp chữ Thái cổ với hơn 20 học viên tham gia của các Viện, như: Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Viện Dân tộc học, Viện Văn học, Viện Tôn giáo, Viện Từ điển học và Bách khoa thư. Thực hiện các chuyến đi điều tra sưu tầm ở Sơn La, Điện Biên và Cao Bằng. Biên soạn tập 2 bộ Thư mục sách Hán Nôm các dân tộc thiểu số ở Việt Nam với khoảng 900 trang. Tiếp tục số hóa tài liệu Hán Nôm dân tộc và ghi lưu vào đĩa CD-ROM. Phiên âm, dịch nghĩa, chú thích và chế bản 5 tập truyện thơ Nôm Tày - Nùng, gồm các truyện: Truyện Nàng Quyển, Truyện Thị Đan, Truyện Nàng Kim, Truyện Nàng Ngọc Dong, Lượn Cọi và Hát then Tày.

2/ Về điều tra sưu tầm tư liệu Hán Nôm

- Thực hiện điều tra sưu tầm tư liệu Hán Nôm ở tỉnh Thừa Thiên - Huế.Kết quả như sau: Lập phiếu điều tra tư liệu Hán Nôm ở 102 xã phường thuộc 6 huyện và 1 thành phố. Sao chép được 3397 đôi câu đối (trong đó 775 đôi câu đối có lạc khoản và 2622 đôi câu đối không có lạc khoản). Sao chép được 2269 hoành phi (trong đó 306 hoành phi có lạc khoản và 1963 hoành phi không có lạc khoản). In dập được 230 bia, 117 chuông, 1 khánh đồng, 2 lư hương và làm khoảng 400 phiếu lược thuật văn khắc Hán Nôm. In dập được 1139 trang mộc bản với nhiều bộ sách quí tại các di tích ở Huế, 6 cuốn thư, 25 biển gỗ. Như vậy, nhiều tư liệu Hán Nôm tại các di tích văn hóa (như đình, chùa, lăng, mộ, hang động, v.v...) tại những vùng đất nắng, gió, lũ lụt thường xuyên đã được sưu tầm về Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Đây là những tư liệu hết sức có giá trị góp phần nghiên cứu lịch sử văn hóa, giáo dục, kinh tế, phong tục tập quán của người dân Quảng Đức xưa (nay thuộc tỉnh Thừa Thiên - Huế). Những tư liệu này sẽ được phân loại, đăng kí và phục vụ bạn đọc vào năm 2010.

- Công tác điều tra, sưu tầm, thu thập tư liệu Hán Nôm đã đạt được nhiều kết quả, song vẫn cần thiết phải triển khai đầu tư nhiều hơn nữa. Năm 2010, công tác sưu tầm nếu được đầu tư kinh phí Viện Nghiên cứu Hán Nôm sẽ triển khai ở thành phố Đà Nẵng và tỉnh Quảng Nam.

3/ Về bảo quản và tu bổ tư liệu Hán Nôm

- Đến nay Viện đã nhân bản xong 100% kho sách Hán Nôm, các nguyên bản sẽ đưa vào bảo quản theo chế độ bảo tàng và bạn đọc chỉ được tiếp cận nguyên bản khi thật cần thiết, hàng ngày chúng ta đọc bằng các bản photocopy. Đây là một cố gắng của Viện trong công tác bảo quản các nguyên bản sách Hán Nôm.

4/ Về công nghệ thông tin

- Tiếp tục số hóa các tài liệu Hán Nôm trên đĩa CD-ROM và xây dựng cơ sở dữ liệu Hán Nôm.

- Xây dựng phần mền quản lý CSDL tình trạng, đặc điểm sách Hán.

- Tiếp tục chỉnh sửa nâng cấp CSDL hiện có, chuyển mã và xử lý thông tin theo công nghệ greenstone cho các biểu ghi tiếng Việt, tiếng Trung Quốc.

- Xây dựng phần mềm quản lý kho sách theo chương trình mã số mã vạch.

- Tăng cường hiệu quả khai thác thông tin trên trang web của Viện.

5/ Về đào tạo nguồn nhân lực

- Viện tổ chức Lớp häc chữ Thái cổ và Lớp häc Hán Nôm cơ sở.

- Chiêu sinh Cao học và NCS.

- Tổ chức bảo vệ thành công Luận án Tiến sĩ cấp Nhà nước cho 02 NCS: NCS. Nguyễn Thị Ngân và NCS. Lý Xuân Chung.

6/ Về hợp tác nghiên cứu khoa học

a) Đề tài hợp tác nước ngoài

- Cùng với Đại học Sư phạm Thượng Hải (Trung Quốc) hiệu chỉnh và xuất bản bộ Tổng tập tiểu thuyết Hán văn Việt Nam. Đang hoàn thiện bản thảo lần cuối.

- Cùng với Viện Nghiên cứu Khổng Tử thuộc Trường Đại học Nhân dân Trung Hoa nghiên cứu về Nho điển Việt Nam.

- Cùng với Đại học Phúc Đán Thượng Hải (Trung Quốc) nghiên cứu về Việt Nam Hán văn Yên hành văn hiến tập thành.

- Cùng với Viện Văn học Đại học Thành Công (Đài Loan), biên tập xuất bản Toàn Việt thi lục.

b) Hợp tác trong nước

- Cùng với các Sở Văn hóa Thông tin Hà Nội, Hải Dương, Quảng Ninh, Phú Thọ, Hải Phòng, Nam Định, Bắc Giang, v.v..; tư vấn việc trùng tu sửa chữa, tiến hành biên soạn và chỉnh lý các tư liệu Hán Nôm tại các di tích ở các địa phương, tổ chức hội thảo khoa học, xây dựng và nghiệm thu các đề tài nghiên cứu khoa học.

7/ Tạp chí Hán Nôm

- Đảm bảo định hướng khoa học của Tạp chí chuyên ngành, có nhiều cố gắng để đảm bảo chất lượng nội dung và hình thức Tạp chí. Năm 2009, Tòa soạn nhận được hơn 85 bài của các cộng tác viên, đã đăng 60 bài của 58 tác giả, trong đó 21 bài của cán bộ trong Viện. Tạp chí Hán Nôm ra đúng hạn.

8/ Công tác xuất bản

- Năm 2009, Viện đã xuất bản 10 đầu sách, như: Tổng tập thác bản văn khắc Hán Nôm Việt Nam từ tập 19 đến tập 21, (Trịnh Khắc Mạnh - Nguyễn Văn Nguyên - Philippe Papin chủ trì). Địa phương chí tỉnh Hải Dương và tỉnh Bắc Ninh (Đinh Khắc Thuân chủ biên). Tìm hiểu thư tịch y dược cổ truyền Việt Nam (Lâm Giang chủ biên). Các tác gia Hán Nôm Thăng Long - Hà Nội (Phạm Văn Thắm chủ biên). Tổng tập truyện thơ Nôm các dân tộc thiểu số (5 tập). Giáo dục và khoa cử Nho học thời Lê ở Việt Nam qua tư liệu Hán Nôm (Đinh Khắc Thuân). Chùa Trấn Quốc - Khảo cứu và tư liệu Hán Nôm (Trịnh Khắc Mạnh-Nguyễn Đức Toàn). Thông báo Hán Nôm học 2008 (Viện Nghiên cứu Hán Nôm), v.v...

- Sách sắp in: Thư mục thác bản văn khắc Hán Nôm Việt Nam tập 6 - 7 (Trịnh Khắc Mạnh chủ biên). Thư mục sách Hán Nôm dân tộc, tập 2 (Trịnh Khắc Mạnh). Địa danh Hà Nội thời Nguyễn - Khảo cứu từ nguồn tư liệu Hán Nôm (Nguyễn Thúy Nga chủ biên). Nghiên cứu cách chuyển dịch tên gọi cây thuốc từ tiếng Hán cổ ra tiếng Việt (PGS.TS Nguyễn Tá Nhí chủ biên). Các thể văn chữ Hán Việt Nam (TS. Hoàng Hồng Cẩm - Trần Kim Anh). Các tác gia nữ Hán Nôm Việt Nam (PGS.TS Đỗ Thị Hảo chủ biên), Tổng tập truyện thơ Nôm các dân tộc thiểu số Việt Nam (tập 6, 7, 8) v.v...

- Và nhiều sách khác đang hoàn thiện bản thảo để xuất bản. Nhiều cán bộ của Viện đã hợp tác với các cơ quan và nhà xuất bản giới thiệu công trình cá nhân của mình.

Những kết quả mà Viện Nghiên cứu Hán Nôm đạt được trong năm 2009, so với nhu cầu của đời sống văn hóa xã hội thì Viện cần cố gắng nhiều hơn nữa, nhằm đẩy mạnh việc xã hội hóa di sản Hán Nôm.

Kính thư Hội nghị

Năm 2009, Ban tổ chức Hội nghị nhận được 130 bài tham luận của 139 tác giả. Bản danh mục các bài viết mà Ban tổ chức cung cấp tới quý vị đại biểu đã phần nào nói lên sự phong phú, đa dạng, chất lượng và hiệu quả của Hội nghị Thông báo Hán Nôm học năm nay.

DANH SÁCH BÀI THAM LUẬN THÔNG BÁO HÁN NÔM HỌC NĂM 2009

Các tham luận gửi đến Hội nghị đã tập trung vào các vấn đề sau đây:

1/ Thông báo, giới thiệu những phát hiện mới trong công tác sưu tầm các tư liệu Hán Nôm hiện còn nằm rải rác ở các địa phương và trong các kho tư liệu trong cả nước. Những tư liệu Hán Nôm mới sưu tầm được là những thông tin rất có giá trị cho chúng ta, như bài Khảo cứu tài liệu vừa được phát hiện tại đảo Lý Sơn, bài Văn bia của Hồ Tông Thốc - Thêm một tấm bia thời Trần, bài Giới thiệu bản thần tích chữ Nôm về Chử Đồng tử - Tiên Dung và bài Văn bia đền Phù Đổng (Tiên Du, Bắc Ninh), hay bài Về một nữ tướng thời Trưng Vương chưa được nêu danh, v.v..

2/ Giới thiệu các tác gia, tác phẩm Hán Nôm và tư liệu về các nhân vật lịch sử đem đến nhiều thông tin mới, bổ ích góp phần làm sáng tỏ nhiều vấn đề về các lĩnh vực này, cung cấp những tư liệu Hán Nôm có giá trị khi nghiên cứu những giá trị truyền thống văn hóa Việt Nam, như bài Khương Công Phụ và những dấu tích còn lại với thời gian; bài Phan Bội Châu với bài văn bia Mão Sơn ca ngợi gia đình Nguyễn Mậu Kiến; bài Hoàng giáp Phùng Khắc Khoan với bài văn bia ở Điện Cổ Pháp Đình Bảng, Từ Sơn, Bắc Ninh; bài “Thư Trì thi tập", tập thơ đặc sắc của Tam nguyên Thám hoa Vũ Phạm Hàm; bài Tư liệu về Tiến sĩ Ngô Khuê qua một tấm bia và bài Dương Danh Lập (1839 - 1904) cuộc đời và tác phẩm, v.v...

3/ Kế tiếp phải kể đến những tham luận nêu lên những giá trị của tư liệu Hán Nôm, khi nghiên cứu lịch sử, văn học, tôn giáo, pháp luật, như bài Tính giáo dục trong "Then Bách thú" của người Tày - Nùng; bài Về bài "Vọng bươn ước" (Từng tháng ước mong) trong lối hát giao duyên của người Tày Bắc Cạn_; bài Vai trò của việc học chữ Hán trong nỗ lực nâng cao chất lượng dạy học ngữ văn phổ thông; bài Chùa Yên Phú trong cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng và một số vấn đề về Phật giáo Việt Nam và bài Chuông Tây Sơn chùa Hộ Quốc và những vấn đề liên quan đến sự di dân từ các miền quê về Thăng Long trong thế kỷ XVIII, hay bài Thần tích chùa Yên Phú, sự hỗn dung giữa Phật giáo với tín ngưỡng thủy thần, v.v...

4/ Về văn bản học và thư tịch, có các tham luận, như Thơ văn xướng họa của các tác gia - sứ giả Việt Nam Hàn Quốc: Những thành tựu nghiên cứu về văn bản học; bài Thêm một số tư liệu hiện lưu giữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm về quan hệ bang giao Việt Nam - Nhật Bản; bài Văn thư ngoại giao thời Trần - nội dung và nghệ thuật; bài Thời điểm Nguyễn Trung Ngạn sáng tác bài "Quy hứng"; bài Về lai lịch bài thơ "Đáp Bắc nhân cấn An Nam phong tục" vẫn được xem là của Hồ Quý Ly; bài Bia đá và chương đồng cổ ở di tích đền và chùa Đồng Mỏ, Thái Nguyên; bài Về quả ấn đồng Án sát sứ ty tỉnh Bình Thuận; bài Một số vấn đề về tác phẩm "Đại học tích nghĩa" của Lê Văn Ngữ; bài Bài dẫn trong sách "Quốc văn tùng ký" của Nguyễn Văn San, v.v...

5/ Về ngôn ngữ văn tự là các tham luận Những ghi chép chữ nghĩa khi đọc "Quốc âm thi tập" của Nguyễn Trãi; bài Hoạn Thư không “ngứa ghẻ” mà “giận lẫy”; bài Đôi nét về từ cổ trong tư liệu văn bia chữ Nôm và bài Về những mã chữ Nôm ghi tên người trên một số văn bia ở Hà Nội đầu thế kỷ XX, v.v...

Kính thưa quý vị đại biểu.

Kính thưa Hội nghị.

Với tư cách là cơ quan chủ trì Hội nghị Thông báo Hán Nôm học hàng năm của ngành Hán Nôm, chúng tôi trình bày đôi nét về không khí học thuật của ngành Hán Nôm năm qua và là lời khai mạc Hội nghị Thông báo Hán Nôm học năm 2009.

Chân thành cảm ơn quí vị đại biểu cùng đồng nghiệp.

(Thông báo Hán Nôm học 2009, tr. 5-20)