LƯU ĐÌNH TĂNG

Viện Nghiên cứu Hán Nôm

Lượn cọi là lối hát giao duyên giữa các thanh niên nam nữ trong các vùng đồng bào dân tộc Tày - Nùng. Vào những ngày lễ tết, những ngày hội hay những ngày họ đến thăm hỏi nhau, họ thường mang những lời ca, tiếng hát đến với nhau để cùng vui lượn. Trong khi hát, các bạn trai gái thường mượn cảnh sinh hoạt, lao động sản xuất trong bốn mùa 12 tháng hay những truyện cổ tích, thần thoại lịch sử để gợi cảm và gửi gắm tình yêu, hứa hẹn cùng nhau xây dựng gia đình. Trong những năm qua, Viện Nghiên cứu Hán Nôm đã điều tra, sưu tầm và thu mua về được hàng ngàn cuốn sách Hán Nôm dân tộc, hàng trăm văn bản được ghi chép bằng chữ Nôm Tày, trong đó có 12 bản lượn cọi. Qua điều tra sơ bộ các bản lượn cọi, chúng tôi thấy không có những bản hoàn toàn giống nhau về câu chữ và chương mục. Chúng chỉ có thể giống nhau về tên của các chương cung lớn như: Mừng ruộng, mừng nhà, mừng người, hoặc các cung than, vọng, ước… Bài Vọng bươn ước là một trong các chương cung đó. Văn bản gồm 91 trang khổ: 22 x 19cm mang ký hiệu VNb.173 Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Nội dung bài này gồm 12 khổ thơ nói lên lòng khát khao mong muốn được kết bạn của các chàng trai đối với các cô gái xinh đẹp là người khác bản khác mường khi họ đến thăm nhau. Mỗi khổ thơ đều mở đầu là: Tháng… anh ước nàng…

Lời ca thật nhẹ nhàng êm ái mà thắm đượm tình người. Nhận thấy đây là bài lượn cọi có giá trị, chúng tôi xin giới thiệu toàn văn để cung cấp cho các học giả quan tâm đến mảng tư liệu Nôm Tày cùng lối hát giao duyên của dân tộc Tày.

Dịch nghĩa:

TỪNG THÁNG ƯỚC MONG

- Tháng giêng anh ước nàng xiết nỗi

Lòng mong bạn khác chốn thấy đâu ?

Ngày đêm ước khôi châu(1) da diết

Ước mong nhiều nước mắt như mưa

Rười rượi nhớ người xưa(2) khác bản

Ước suông chẳng thấy bạn thấy tin

Anh ước nàng thân xinh(3) buồn bã

Đơn thân anh ước ả ước suông.

- Tháng hai anh ước bạn đinh ninh

Ước cùng bạn đẹp xinh khôn thấy

Nhớ mãi bông hoa ấy thiếu niên

Có cánh sẽ bay luôn tới bạn

Bởi chưng vua Ngân Hán(4) phân minh

Mới để ta tấm thân cùng cực

Càng ước càng mù mịt xót thương

Anh ước ngọc Ngô Bươn(5) khôn tới

Ngày đêm nhớ hoa ấy là nàng

Chức Nữ ước Ngưu Lang(6) đành vậy.

- Tháng ba anh ước nàng nhiều quá

Buồn lòng ra bến nước ngắm hoa

Ong bướm gọi phù sa(7) họp bạn

Rười rượi nhớ lời hẹn cùng nàng

Hay là ong buồn nàn chẳng nói

Ong buồn ở rừng núi ngàn hoang

Nó kêu tiếng buồn than thêm tủi

Thân anh những mong mỏi cùng nàng.

- Tháng tư tiết mùa hạ chẳng sai

Anh ước ngọc châu trai(8) xinh xắn

Rười Rượi rơi nước mắt như mưa

Ngày đêm những buồn thân than thở

Chẳng biết bạn có nhớ đến ta

Hay bạn đã định nhà(9) nơi khác ?

Mong bạn hãy có được người xinh

Thân anh những vô duyên chẳng đáng

Đơn thân ước khác bản ước suông.

- Tháng năm anh ước bạn khác nơi

Kim ngư lên kết đôi hò hẹn

Cá cũng còn có bạn nguyệt hoa

Kết bạn cùng đường xa qua lại

Như gió qua đồi núi về phương

Ước kết bạn khác mường chẳng được

Đêm ngày hằng mong ước tư lương(10)

Khác nào én về phương khôn tìm .

- Tháng sáu anh ước nàng xinh xắn

Buồn thân ra bờ suối bến sông

Nhớ bạn gửi phong thư tới bạn

Tin tức khôn lai vãng lại qua

Rười rượi nước mắt loà mờ mịt

Nhớ bạn những trằn trọc tư lương(11)

Biết bạn có còn thương hay chẳng ?

Hay nàng đã có bạn chẳng thương

Thân anh những buồn muôn(12) mong ước.

- Tháng bảy anh ước bạn khao bang(13)

Y như duyên Ngưu Lang - Chức Nữ(14)

Ngưu Lang thì ở xứ Hà Đông

Tin tức đi chẳng thông buồn quá

Chức Nữ lệ lã chã làm sao

Năm tháng vẫn vần xoay chẳng dứt

Mặt trời còn ẩn khuất về cung

Ước bạn những ước suông đơn chiếc.

- Tháng tám anh ước bạn ước suông

Ước bạn như ước trăng đêm tối

Ước trăng còn thấy mặt rạng ngời

Anh ước bạn khác nơi kết nghĩa

Y như truyện Hán Đế -Anh Đài

Hán Đế còn ước ao thái tử

Vợ cung phi thánh nữ phù hoa

Ước sao được Hằng Nga(15) em đẹp ?

Thái tử quan hóng mát bên ngoài

Ngày đêm bướm mong hoài khác lạ

Vua Hán trông thấy mặt Hằng Nga(16)

Rười rượi nước mắt sa lặng tiếng

Như anh ước nàng đẹp Dương Nga(17)

Ước cùng người đường xa kết bạn

Thân anh những ước vọng nguyệt hoa .

- Tháng chín anh sầu tủi buồn sao

Anh ước bạn châu trai bứt dứt

Anh ước bạn xinh đẹp vợ người(18)

Một mình sống đơn thân những ước

Biết làm sao cho được em yêu ?

Gượng nói lại ngóng trông mong nhớ

Ước gì hợp một cửa một nhà

Nhân duyên thì biết đâu là nghĩa

Anh những ước hoa nhụy thấy đâu ?

Anh ước bạn khôi châu(19) khôn tới.

- Tháng mười tiết mùa đông anh ước

Nhớ bạn không gặp được khôn nguôi

Cách trở ở trong cung Ngân Hán(20)

Thiếu duyên thêm thiếu bạn mới thương

Một thân anh sống buồn đơn lẻ

Đời người do thượng đế sinh ra

Đơn thân ước Dương Nga(21) buồn tủi

Ngày vắng những mong mỏi cùng nàng

Chẳng biết ước thế nào mới gặp.

- Tháng một chuyển sang tiết mùa đông

Anh những ước thân xinh(22) than vọng

Ước nhiều cùng em ngọc(23) thở than

Đêm sáng ngày tối đen khác lạ

Rười rượi ước mong ả văn đăm(24)

Ngày đêm những thở than đành vậy

Vũ Đế ước kết bạn Hằng Nga

Y như duyên thân ta ước bạn.

- Tháng chạp anh ước bạn nhân duyên

Mọi người cũng chính chuyên đơn chiếc

Thân anh những da diết ngóng trông

Như thuyền nát bến sông mặt nước

Than ước cùng em đẹp bạn loan(25)

Cuối mùa lại chuyển sang hoa nở

Bách hoa lại đến thủa đơm bông

Anh ước bạn đẹp xinh khôn gặp.

*

**

Mười hai tháng ước được em xinh

Nàng đã lập gia đình đành vậy

Đơn thân anh chẳng lấy được nàng

Ngày đêm những thở than buồn bã

Như Hán Đính ước ả Thị Xuân

Hán Đính ở mường trên thượng giới

Thị Xuân ở cõi dưới(26) khôn nguôi

Như anh ước vợ người(27) đà thế

Thị Xuân trong phòng kín chơi hoa

Mẹ cha ở quốc gia ép gả

Liền bắt được em gái khôi châu(28)

Vận thân giữa bến sông mất mạng

Hồn phiêu lên thượng giới Tam - Quang

Còn được gặp cùng quan Hán Đính

Hai ta ước như thế từ xưa

Ước gì được châu trai(29) làm vợ

Ước sao được thiếu nữ Thị Xuân

Biết nàng còn nhớ anh hay chẳng ?

Hay là nàng đã định cửa nhà ?

Để anh những mơ màng cùng ả.

Chú thích:

1. Khôi châu: khôi là hoa văn khôi, châu là ngọc châu, ý nói đẹp như hoa tươi mịn và trong sáng như ngọc châu. Khôi châu là từ đẹp dùng để chỉ người con gái có nhan sắc thùy mị nết na.

2. Người xưa: ở đây chỉ người bạn mà trước đây đã từng quen biết, hò hẹn cùng nhau.

3. Thân xinh: chỉ người con gái đẹp. Trong các tác phẩm Nôm Tày thường dùng để gọi các cô gái một cách trân trọng.

4. Ngân Hán: tức Ngân Hà, tên gọi dải sao dày đặc vắt ngang trời, trông mờ mờ như dòng sông bạc.

5. Ngô Bươn: (hay còn gọi là Ngô Ban) là tên một cô gái đẹp đời xưa. Trong các tác phẩm Nôm Tày thường dùng để chỉ người con gái có nhan sắc đáng yêu .

6. Chức Nữ - Ngưu Lang: truyện truyền thuyết Ngưu Lang - Chức Nữ kể như sau: Chức Nữ là nàng tiên dệt vải ở mường trời, Ngưu Lang là chàng chăn trâu ở dưới trần. Một hôm Chức Nữ cùng bầy tiên xuống chơi hội mùa xuân ở trần gian, Chức Nữ gặp chàng Ngưu Lang, nàng bèn đem lòng yêu Ngưu Lang rồi kết nghĩa vợ chồng. Ngọc hoàng biết chuyện, cấm Chức Nữ lấy Ngưu Lang và gọi nàng về trời. Chức Nữ nhớ chồng ngày đêm than khóc. Thương tình con gái, Ngọc hoàng cho phép Chức Nữ hàng năm gặp Ngưu Lang một lần vào ngày 7 tháng 7 âm lịch. Hai vợ chồng gặp nhau khóc thảm thiết, nước mắt tuôn ra thành mưa ngâu.

7. Phù sa: cả câu này ý nói: ong bướm kêu như gọi nhau dập dờn bay lượn về họp bạn .

8. Châu trai: ngọc trai. Từ cao quí để chỉ người con gái xinh đẹp.

9. Định nhà: ý nói định xong nhà cửa (lập gia đình). Cả câu ý nói: Hay là bạn đã kết duyên cùng người ở nơi khác rồi ?

10, 11. Tư lương: ý chỉ: nghĩ ngợi, thê lương.

12. Buồn muôn: buồn rầu.

13. Khao bang: có nghĩa là trắng nõn, trắng ngần. Trong văn học dân gian Tày dùng từ khao bang với nghĩa rộng, để chỉ người con trai hay người con gái hiền lành, xinh đẹp, đáng yêu. Ở đây chỉ người bạn gái.

14. Ngưu Lang - Chức Nữ: xem chú thích 6.

15, 16. Hằng Nga: chỉ mặt trăng, tiên nữ hoặc chỉ người đàn bà xinh đẹp.

17. Dương Nga: tên người con gái đẹp. Trong văn học cổ Tày - Nùng thường dùng tên đó để gọi người con gái xinh đẹp, nết na.

18. Vợ người: trong ca giao duyên Tày nhất là lượn thường hay dùng lối nói ngoa như bảo đối phương là vợ người, chồng người nhằm mục đích nói khích để buộc bạn phải hát trả lời.

19. Khôi châu: xem chú thích 1.

20. Ngân Hán: xem chú thích 4.

21. Dương Nga: xem chú thích 17.

22. Thân xinh: xem chú thích 3.

23. Em ngọc: chỉ người con gái xinh đẹp, đáng yêu, đáng quí như ngọc.

24. Văn Đăm: nguyên là tên một người có nhan sắc ở Trung Quốc ngày xưa. Trong văn học cổ Tày thường dùng để chỉ người con gái xinh đẹp nết na.

Bạn loan: bạn có thể kết thành vợ chồng.

26. Cõi dưới: cõi trần.

27. Vợ người: xem chú thích 18.

28. Khôi châu: xem chú thích 1.

29. Châu trai: xem chú thích 8./.

(Thông báo Hán Nôm học 2009, tr.1110-1117)