SÁCH Y DƯỢC TRONG CÁC BỘ THƯ MỤC TRIỀU NGUYỄN

NGUYỄN THỊ DƯƠNG

Viện Nghiên cứu Hán Nôm

Thư tịch y dược chiếm một bộ phận không nhỏ trong kho sách Hán Nôm, là nguồn tư liệu để tìm hiểu lịch sử y học truyền thống Việt Nam. Do điều kiện khí hậu, thiên tai, chiến tranh…, thư tịch y dược cũng như nhiều sách Hán Nôm khác đã bị thất thoát khá nhiều. Mà trong lịch sử các triều đại Việt Nam dường như không có bộ thư mục nào chuyên biên chép về sách y dược, nên chưa thể biết rõ người xưa đã sử dụng những sách gì và nguồn gốc thế nào. Nguồn tư liệu thư mục duy nhất còn đến nay có thể cung cấp thông tin về các sách y dược Hán Nôm là các bộ thư mục triều Nguyễn.

Các bộ thư mục này hiện lưu giữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, hình thành trong khoảng từ năm 1902 tới 1925, bao gồm Tụ Khuê thư viện tổng mục sách 聚奎書院總目冊, A.110/2-3 (1902); Tụ Khuê thư viện tổng mục sách, Quốc thư bản 聚奎書院總目冊，國書板A.111 (1902); Nội các thư mục 內閣書目 A.113/2 (1908); Tân thư viện thủ sách, 新書院守冊A.2645/2-3 (1912), A.1024 (1912); Nội các thủ sách 內閣守冊A.2644 (1914); Cổ học viện thư tịch thủ sách 古學院守冊A.2601/1, A.2601/6, A.2601/10 (1924-1925). Qua các thư mục này có thể nhận thấy một số vấn đề như sau:

1. Về phân loại thư mục:

Sách y dược được biên chép rải rác trong các bộ thư mục, chủ yếu được xếp vào “Tử khố” hay “Tử bộ”, “Quốc thư khố”, “Tây thư khố”, “Tân thư”, đôi khi vài tên sách y dược cũng xuất hiện trong “Tập bộ”. Ngoài các mục tập trung như “Y gia loại” (Tụ Khuê thư viện tổng mục sách A.110/2), “Y thuật” (Tân thư viện thủ sách A.2601/6), “Y học” (Cổ học viện thư tịch thủ sách A.2601/10), sách y dược còn thấy chép lẫn trong Phả loại, Đạo gia loại.

2. Về các mảng sách y dược:

Có sự trùng lặp giữa các bộ thư mục khi kê khai song Tân thư viện thủ sách liệt kê đầy đủ hơn cả. Tổng hợp các bộ thư mục và loại bỏ các tên sách trùng lặp, chúng tôi tạm thống kê được 140 tên sách, có thể phân thành ba mảng sách y dược Trung Quốc, sách y dược Việt Nam và “Tân thư”-“Tây thư” mặc dù có chỗ chép lẫn sách y dược Việt Nam vào sách y dược Trung Quốc hay ngược lại.

1º. Sách y dược Trung Quốc chủ yếu trong mục “Y gia loại”, “Y thuật”, ghi 109 tên sách của các y gia Trung Quốc từ đời Tần tới đời Thanh, trong đó tác phẩm thời Minh, Thanh chiếm số lượng nhiều nhất.

2º. Sách y dược Việt Nam nằm trong “Quốc thư khố” gồm 14 tên sách của Đào Công Chính, Hải Thượng Lãn Ông, Tuệ Tĩnh và Hoàng Khoan Phủ, 3 tên sách ghi “bản triều Thái y viện” (Dược tính nghi kị 藥性宜忌) và “bản triều Tôn Thất Thường” (Nhãn luận 眼論, Dược đối sách 藥對策), còn lại 6 sách không ghi tên tác giả.

3º “Tân thư” (các giáo khoa thư học đường về sinh lý học, các sách vệ sinh học hiện đại (vệ sinh gia đình, vệ sinh nam nữ, gồm 5 sách của Trung Quốc, 1 sách của Nhật Bản) và 11 tác phẩm y dược do phương Tây soạn (Anh, Hoa Kỳ, chép là “Tây thư”) được nhà Thanh Trung Quốc in ấn).

3. Thông tin qua nguồn thư tịch y dược Hán Nôm qua các bộ thư mục triều Nguyễn

1º. Các sách y dược Việt Nam được liệt kê tuy còn rất khiêm tốn, ngoài sách của vài tác giả lớn như Tuệ Tĩnh, Lãn Ông..., còn lại một phần là sách do Thái y viện biên tập, song các tên sách này chưa hề được nhắc tới trong các bài viết cũng như công trình về lịch sử y học cổ truyền Việt Nam, do đó có thể coi là những thông tin hữu ích giúp tìm hiểu thêm về hoạt động của Thái y viện triều Nguyễn.

2º. Các tên sách y dược Trung Quốc cho biết những sách đã được lưu hành ở Việt Nam. Đây chính là cơ sở để đi sâu tìm hiểu các vấn đề như các trường phái y học, các tác giả Trung Quốc nào có ảnh hưởng nhiều tới các y gia Việt Nam v.v…

3º. Về mảng sách “Tân thư”

Một số sách y học phương Tây được dịch ra Hán văn, xuất bản ở thời vãn Thanh cũng đã thấy xuất hiện ở Việt Nam ở vào thời điểm các bộ thư mục nói trên được thực hiện. Trước hết đó là tác phẩm của các giáo sĩ - y sĩ phương Tây tại Trung Quốc, mà tiêu biểu như một bộ năm cuốn Bác vật tân biên 博物新編, Toàn thể tân luận 全體新論, Tây y lược luận 西醫略論, Phụ anh tân thuyết 婦嬰新說, Nội khoa tân thuyết 內科新說của giáo sĩ-y sĩ người Anh-Benjamin Hobson (1816-1873) giới thiệu khái quát và khá hệ thống cơ sở lý luận và kinh nghiệm lâm sàng Tây y. Cùng với nhiều kiến thức về khoa học tự nhiên khác, bộ sách này có ý nghĩa như giáo khoa thư phổ cập kiến thức mới về Tây y. Có thể kể thêm Tây y lược thích 西醫略釋của giáo sĩ người Mỹ-John Glasgow (1824-1910) trình bày về chủng loại, cách chế biến, công dụng và cách dùng Tây dược, Nho môn y học 儒門醫學bàn về bệnh chứng và cách trị liệu của John Fryer người Anh…Thứ hai là các sách về sinh lý, vệ sinh học phương Tây chuyển tải những kiến thức Tây y phổ thông được học giả Trung Quốc dịch qua bản tiếng Nhật cùng một số sách do chính học giả Trung Quốc biên tập như sách Vệ sinh học vấn đáp 衛生學問答 của Đinh Phúc Bảo, Gia đình vệ sinh thư 家庭衛生書 của Tăng Khoa Tiến…

Nhìn chung, nguồn sách y dược được sử dụng ở Việt Nam ngoài nguồn thư tịch Trung Quốc tới đầu thế kỷ XX đã xuất hiện các sách phương Tây (Anh, Mỹ) được dịch sang chữ Hán, và sách y dược phương Tây dịch sang chữ Hán qua Nhật văn. Tiếc là hầu hết những sách này không còn được lưu giữ tới ngày nay (hiện Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm chỉ thấy cuốn Bác vật tân biên của Hợp tín thị (Hobson). Tuy nhiên những tên sách mà các bộ thư mục cung cấp cũng là một nguồn tư liệu quý đối với việc tìm hiểu lịch sử y học Việt Nam trong bối cảnh y tế hiện đại thời Pháp thuộc cũng như vấn đề tiếp nhận y học hiện đại ở các nước khối đồng văn (Nhật Bản, Việt Nam, Hàn Quốc) cùng có nền y học truyền thống chịu ảnh hưởng từ y học Trung Quốc…

Tư liệu tham khảo:

聚奎書院總目冊, A.110/2-3

聚奎書院總目冊，國書板A.111

內閣書目 A.113/2

新書院守冊A.2645/2-3, A.1024

內閣守冊A.2644

古學院守冊A.2601/1, A.2601/6, A.2601/10

近代西醫著作的編譯出版(http://culture.edu.tw/history/smenu_photomenu.php?smenuid=1806).

Nguyễn Tô Lan: Thư tịch Hán Nôm Việt Nam trong sở tàng thư triều Nguyễn qua các bộ thư mục, Tạp chí Hán Nôm số 5/2008, tr.12-26./.

(Thông báo Hán Nôm học 2011, tr.553-556)