TỪ BẢN DANH MỤC SÁCH HÁN NÔM CỦA MỘT DÒNG TU Ở PHÁP, SUY NGHĨ VỀ KẾ HOẠCH SƯU TẦM TÀI LIỆU HÁN NÔM Ở NƯỚC NGOÀI

CHU TUYẾT LAN

ThS. Viện Nghiên cứu Hán Nôm

Tháng Tám vừa qua, trong đợt đi dự Hội thảo về nghiên cứu Châu Á ở Bắc Phi tại thành phố Montreal, Canada, tôi đã có dịp tiếp xúc với Tiến sĩ Trần Thị Liên một Việt kiều Pháp (bố người Việt, mẹ người Bỉ). Khi biết tôi làm việc ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm, chị đã hồ hởi khoe rằng, cụ thân sinh ra chị, Tiến sĩ Trần Văn Toàn là người đam mê Hán Nôm và biết khá nhiều các nguồn tài liệu Hán Nôm ở nước ngoài. Âu cũng là cái duyên của người làm công tác thông tin – tư liệu Hán Nôm, sau đó ít ngày Tiến sĩ Trần Văn Toàn đã chủ động liên hệ với tôi và gửi tặng một danh mục sách Hán Nôm của dòng tu Missions Etrangeres de Paris, 128 Rue du Ba F-75007 Paris (F)

I. VỀ BẢN DANH MỤC SÁCH HÁN NÔM CỦA MỘT DÒNG TU Ở PHÁP

Danh mục này gồm 134 tên tài liệu, sau khi đối chiếu với bộ Di sản Hán Nôm thư mục đề yếu, tôi thấy rằng 31 tên tài liệu trong danh mục này đã có trong thư mục của Viện Nghiên cứu Hán Nôm, trong số tài liệu còn lại có một vài trường hợp trùng tên, cụ thể từ só thứ tự 30-38 và 111 là các dị bản của cùng một tên tài liệu về chủ đề địa lý - địa giới: “Lịch địa phận đàng trong bên Bắc”. Như đã đề cập ở phần trên, đây là danh mục sách Hán Nôm (mà đa phần là sách Nôm) của một dòng tu ở Pháp, do vậy phần lớn các tài liệu trong danh mục đều nói về chủ đề thiên chúa giáo, số còn lại đề cập đến nhiều chủ đề khác nhau của chuyên ngành khoa học xã hội và nhân văn.

1. Về chủ đề Thiên chúa giáo có:

* Sách xét mình hằng ngày

* Sách giảng sự thương khó Đức Chúa Giê Su.

* Sách dẫn đường giữ đạo

* Sách các ngày lễ quanh năm đọc trong mùa chay

* Sách dậy tập đi đường nhân đức lọn lành

* Sách dậy đấng làm người sửa mình

* Sách ngắm các ngày nhất lễ lay lót năm

* Sách dẫn đường nhân đức

* Sách sửa mình cấm phòng

* Giảng bảy chép cực trọng Sa Ca La Men Tô

* Sách đọc mùa ăn chay cả

* Những điều rất cần cho được rỗi linh hồn

* Lời bảo nguyện về sự xưng tội

* Bổn dậy chầu nhưng

Ngoài những sách kể trên còn có những tác phẩm truyền giáo quan trọng như: Chân đạo yếu lý, Tứ chung yếu lý, Thánh giáo yếu lý, Chân đạo tự chứng, Hội đồng tứ giáo, Hội đồng tứ giáo danh sư, Sách dậy kẻ giảng phải làm trong nước An Nam… Bản danh mục tài liệu này mới chỉ cung cấp cho chúng ta những thông tin tối thiểu, bao gồm tên sách và đôi chữ chú thích về tên tác giả, niên đại hay ký hiệu của tài liệu. Do vậy sẽ là chủ quan, nếu ta đi sâu vào phân tích nội dung của từng đơn vị tài liệu, tuy nhiên với những yếu tố như tên cũng gợi mở cho ta nhiều điều lý thú. Đặc biệt người gửi tặng danh mục này là người theo đạo thiên chúa, gốc Phát Diệm, ông còn cho biết thêm, theo sự nghiên cứu của ông thì chữ Nôm phát triển mạng từ bên đạo, xuất phát từ nhu cầu truyền giáo.

Bên cạnh những tài liệu nói về chủ đề thiên chúa giáo nêu trên, cũng có nhiều tài liệu có giá trị đề cập đến các chủ đề khác nhau dưới đây:

2. Về chủ đè Luật pháp, luật lệ có: Quốc triều luật lệ toát yếu, Hoàng Việt luật lệ, Tân san Hình bộ tắc lệ:

3. Về chủ đề Thiên văn - Lịch pháp: từ số thứ tự 39-42 là các dị bản của Đại Nam Thành Thái… hiệp kỷ lịch, đây là lịch do toà Khâm Thiên giám triều Nguyễn ban hành, có bản ghi chu kỳ thời tiết trong từng năm ở mỗi tỉnh.

4. Về chủ đề Lịch sử có các tài liệu: Việt sử lược, Việt sử kính, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, và đặc biệt là bản Đại Việt sử ký toàn thư niên hiệu Chính Hòa (1698),… Có thể nói đây là nguồn sử liệu quý hiếm, cung cấp cho giới nghiên cứu những cứ liệu vô giá về việc nghiên cứu tình hình kinh tế, chính trị và lịch sử Việt Nam thời phong kiến.

5. Về sách giáo khoa cho những lớp sơ, trung học trong nền giáo dục truyền thống Việt Nam, có thể kể: Tam tự kinh thích nghĩa, Tam thiên tự giải dịch quốc ngữ, Trung học Việt sử toát yếu, Hàn Mặc lâm;

6. Về chủ đề Văn học, có thể kể: Thương tang ngẫu lục, Thập giới quảng nghĩa, Mai Khôi nguyệt, Cát báo diễn ca;

7. Về chủ đề tín ngưỡng dân gian có thể kể: Sách tóm lại những truyện sấm truyền cũ, Sách sấm truyền cũ;

8. Về chủ đề đạo đức có: Minh tâm bửu giám – do Trương Vĩnh Ký dịch, gồm các câu nói của thánh hiền về thiện, ác, họa, phúc, Đông Tây cách ngôn,…

9. Sẽ là thiếu sót nếu không kết đến một số tài liệu có nhan đề rất đặc biệt như: Bảo tàng công lục, Khuyết võng mục lục, Thất khắc và Kỳ quan tập lục. Cũng không thể không kể đến những tài liệu liên quan đến địa giới, địa lý Đàng Trong như: Lịch địa phận Đàng Trong bên Bắc và Lịch địa phận Đàng Trong bên Tây – có thể các nhà nghiên cứu về địa giới hành chính sẽ tìm thấy những thông tin lý thú về hữu ích ở nguồn tài liệu này.

II. VỀ VẤN ĐẾ SƯU TẦM TÀI LIỆU HÁN NÔM Ở NƯỚC NGOÀI

Đã có nhiều bài viết giới thiệu về sách Hán Nôm hiện đang tàng trữ ở nước ngoài, như bài của Giáo sư Trần Nghĩa về tài liệu Hán Nôm ở Anh và Pháp, học giả Trương Văn Bình (giảng viên tiếng Việt và Văn hóa Việt Nam ở Đại học Quốc gia Leiden) về tài liệu Hán Nôm ở Leiden (Hà Lan) và gần đây là bài của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Oanh về tài liệu Hán Nôm ở Nhật Bản và với danh mục sách Hán Nôm của dòng tu ở Pháp này, chúng ta có thể khẳng định nguồn tài liệu Hán Nôm hiện đang lưu giữ ở nước ngoài có số lượng không nhỏ. Mục đích mà chúng ta đang phấn đấu vươn tới là làm thế nào xây dựng được một thư mục liên hợp sách Hán Nôm đầy đủ nhất, cả ở Việt Nam và nước ngoài. Có lẽ cũng không còn sớm nữa khi chúng ta bàn về kế hoạch sưu tầm tài liệu Hán Nôm không chỉ ở Việt Nam, mà ở cả các nước bên ngoài Việt Nam. Trước hết chúng ta nên ứng dụng công nghệ thông tin, thông qua mạng INTERNET, tranh thủ và năng động trong hợp tác quốc tế để thu nhận thông tin về nguồn tài liệu Hán Nôm hiện đang lưu giữ ở nước ngoài, cụ thể là ở Anh, Pháp, Ý, Hà Lan, Nhật Bản, và nhiều nơi khác nữa mà chúng ta chưa có thông tin. Ngoài nguồn tài liệu Hán Nôm trong các thư viện của Nhà nước, chúng ta cũng nên lưu tâm cả đến nguồn tài liệu hiện đang lưu giữ ở các tư gia ngoài Việt Nam. Điều mà chúng ta cần quan tâm trước hết là xây dựng mạng lưới cộng tác viên, những người am hiểu và say mê với việc nghiên cứu Hán Nôm, để họ cung cấp cho ta những thông tin cần thiết và chính xác về nguồn tài liệu Hán Nôm, cả về số lượng và nơi lưu giữ, đồng thời cũng chỉ dẫn cho chúng ta phương thức tiếp cận nguồn tài liệu quý hiếm này. Trên cơ sở những thông tin đó, chúng ta xây dựng một dự án có tính khả thi cao cho công tác sưu tầm, tiến tới xây dựng thư mục liên hợp sách Hán Nôm ở tầm quốc gia và quốc tế. Hy vọng kế hoạch này sớm trở thành hiện thực.

Thông báo Hán Nôm học 2000, tr.207-211