VỀ DI SẢN HÁN NÔM CỦA NGƯỜI SÁN DÌU Ở BẮC GIANG

TRẦN VĂN LẠNG

PHÙNG THỊ MAI ANH

Bảo tàng Bắc Giang

Hiện nay sách chữ Hán của người Sán Dìu vẫn còn được lưu giữ trong một số gia đình người Sán Dìu trên địa bàn các huyện có người Sán Dìu cư trú. Hầu hết người sở hữu sách này đều là những người làm nghề thày pháp. Đại đa số các vị này đều đọc và viết được chữ Hán ra giấy. Viết nhanh và đẹp nhưng họ không diễn giải nổi, dịch ra tiếng Việt cho mọi người hiểu được. Nội dung sách hoặc văn bản họ đều đọc bằng âm Sán Dìu; do đó không phải bất cứ ai cũng hiểu họ đang đọc sách gì, văn bản gì.

Qua điều tra khảo sát đã phát hiện số sách chữ Hán ở các gia đình Sán Dìu đang lưu giữ có các loại sách như: Sách truyện, sách thuốc, sách xem ngày tháng, sách xem việc làm nhà, sách phục vụ việc cúng bái; lễ cưới; lễ tang; lễ cầu yên, lễ phật, lễ đại phan; sách hát dân ca; sách tạp khoa; sách thuật dân gian; sách chép câu đối; sách đó chữ; từ vựng…

Hầu hết các sách đều được chủ sách lưu giữ trong tủ. Tuy vậy, do lâu ngày và sử dụng nhiều nên các sách đều trong tình trạng nhàu nát, quăn mép giấy. Một số quyển được khâu chắc chắn song vẫn có tình trạng trên.

Theo kết quả khảo sát thức tế, sách chữ Hán của người Sán Dìu ở Bắc Giang chúng tôi nắm được cụ thể như sau:

1- Vũ nhi thư công đồng Thiềm Thừ vương. Khổ 15x24cm. 24 tờ 48 trang.

2- Khán bệnh tẹ phạm hại thư nhất quyển. Khổ 22x16cm. 20 tờ 40 trang.

3- Tiến tiền thư. Khổ 14x21cm. 46 tờ 92 trang.

4- Cứu nhân khẩu thưc hệ nhất bản. Khổ 12x20cm, bìa cũ quét nhựa cây. 40 tờ 80 trang viết tay.

5- An mô khoa sớ phục trạng điệp đạo sư ý. Khổ 13x22cm. Không bìa. 34 tờ 68 trang viết tay.

6- An Long phật sớ công đồng tây niên chiêu binh khai triều sớ đẩu. Khổ 15x25cm. 11 tờ 22 trang.

7- Thoát quyến khoa. Khổ 12x22cm. 63 tờ 124 trang.

8- Tứ hoa khoa cộng đồng sớ cách. Khổ 15x22. 27 tờ 54 trang.

9- Ly Thân dẫn công đồng khiến sát. Khổ 13x24cm. 24 tờ 48 trang.

10- Tấu độ Hoa Lan đồng hạn tinh tiền. Khổ 13x24cm. 49 tờ 98 trang.

11- Tấu cáo khoa nhất bộ. Khổ 12x23. 32 tờ 64 trang.

12- Khẩu giáo sấm. Khổ 12x24cm. 82 tờ 146 trang.

13- Hạn tinh giải ách hoa nhất bản. Khổ 13x20cm. 52 tờ 104 tr.

14- Hạn tinh sớ cách. Khổ 15x21cm. 12 tờ 24 trang.

16- Hoa hoạn sư nhất bản. Khổ 15x26cm. 25 tờ 50 trang.

17- Chi từ văn sớ. Khổ 16x23cm. 9 tờ 18 trang.

18- Khai triều tiến sớ xuất thân cộng đồng gia bổ. Khổ 13x21cm. 25 tờ 48 trang.

19- Cầu tự giải sát khoa cộng động sớ nhất bản. Khổ 19x26cm. 32 tờ 64 trang.

20- Vô đề. Khổ 13x24cm. 29 tờ 56 trang.

21- Liên Kinh. Khổ 12x13cm. 10 tờ 19 trang.

22- Gia bổ điệp cách nhất quyển. Khổ 12x26cm. 92 tờ 184 tr.

23- Phật gia thoát khuyến khoa nhất bản cộng đồng sớ cách. Khổ 12x20cm. 32 tờ 64 trang.

24- An táo, An gia tiên, thành hoàng dụng. Khổ 13x23cm. 50 tờ 98 trang.

25- Tam Đàn. Khổ 12x24cm. 18 tờ 36 trang.

26- Mệnh phạm lục hại: Khổ 12x23cm. 10 tờ 20 trang.

27- Chuyển kinh sớ cách: Khổ 15x23cm. 9 tờ 18 trang.

28- Thành ngữ thượng quyển: Khổ 12x23cm. 26 tờ 52 trang.

29- Thất khoa nhất bản lưu truyền đại đại sử dụng. Khổ 19x27cm. 70 tờ 140 trang.

30- Sơ khai Cửu Kinh thư: Khổ 16x24cm. 19 tờ 38 trang.

31- Lục giáp tinh tiền thư nhất bản lưu truyền sử dụng. Khổ 14x26cm. 17 tờ 34 trang.

32- Phan phạm thư nhất bản. Khổ 17x23cm. 17 tờ 34 trang.

33- Thế Không nhân thư nhất bản. Khổ 15x24cm. 14 tờ 28 tr.

34- Khán phạm Khán quái công đồng - Khán hồn Cộng thành nhất bản. Khán hữu cát lợi. Khổ 19x26cm. 30 tờ 58 trang.

35- Quyển Kinh sớ cách quyển nhất. Khổ 13x25cm. 12 tờ 23 tr.

36- Cứu hài nhi. Khổ 14x24cm. 47 tờ 94 trang.

37- Phật môn An táo khoa toàn bộ. Khổ 12x21cm.

38- Hòa thần thiết đẩu tạp lục các sự. Khổ 12x21cm. 38 tờ 74 tr.

39- Sơn giáo các kiều sự ý toàn tập. Khổ 12x20cm. 14 tờ 26 tr.

40- An gia trạch sớ. Khổ 14x20cm. 17 tờ 34 trang.

41- Tri cứu đầu điệp phục trang tiểu nhi, đại nhân đồng dụng tiểu tâm khả tường tế thương hữu công. Khổ 13x24cm. 41 tờ 80 trang.

42- Chuyển Kinh giải ách khoa nhất bản. Khổ 13x25cm. 32 tờ 62 trang.

43- Tứ tự kinh. Khổ 12x21cm. 18 tờ 34 trang.

44- Triều khoa nhất bản. Khổ 17x27cm. 54 tờ 100 trang.

45- Khán phạm Công đồng quải nhất bản. Khổ 15x25cm. 27 tờ 54 trang.

46- Tạo chỉ tạo tát khoa. Khổ 21x22cm. 42 tờ 84 trang.

47- Vô đề. Khổ 13x23cm. 32 tờ 64 trang.

48- Hợp hôn thư. Khổ 19x36cm.

49- Nhất bộ đả sơn mật ngữ.

50- Khuyến thế văn thư nhất bản.

51- Bảo tấu cách: quyển 1 đến quyển 6.

52- Bảo sớ cách.

53- Triều khoa.

54- Triều khoa.

55- Thân tấu bệnh.

56- Vong sư y phục.

57- Vong sư bản khế.

58- Loại xuyên quân hiệu trường sinh bảo mệnh thiên tai.

59- Tấu cáo khoa nhất bản.

60- Đạo gia yển tử.

61- Tấu bệnh trạng tại vỹ toàn.

62- Tấu gia thư liên ly phòng.

63- Tu thiết ngoại vong sư triều sớ.

64- La cung quẻ bàng hành lộ bỉnh đình xa xứng song.

65- Tuyển trạch thông thư.

66- An táo khoa sớ hàng thư.

67- Cầu tự điệp dụng

68- Tấu độ lục giáp tiến khoa nhất quyển

69- Trụ cửu trạng cách.

70- Tạp khán thư.

71- Tiểu triều thoát khế khoa sớ.

72- Tiến hoa lan.

73- Nhiên đăng triều khoa.

74- Nhiên cầu lương lễ trinh khoa nhất bộ.

75- Thất khoa nhất bản.

76- Trì tang khoa.

77- Hoài thai than.

78- An linh khoa.

79- Tu thất điệp cách nhất bộ.

80- Triều lôi khoa nhất bản.

81- Quan đăng khoa nhất quyển.

82- Đáp khố khoa nhất quyển.

83- Đại tường sớ điệp.

84- Đại tường nam nữ vô nạp thụ sinh.

85- Thu thất sớ điệp.

86- Thu thất sớ điệp cách.

87- Đại tường vô nạp thụ sinh điệp

88- Đại tường nạp thụ sinh điệp.

89- Khán thất sớ nhất cách quyển.

90- Tam nguyên thủy trục trung quyển.

91- Thu trùng tang, phục trùng tam.

92- Sám quyển nhất bộ sử dụng.

93- An thiên lập địa.

94- Thiên nguyên khoa.

95- Đại thoát quyến sớ thân dẫn nhất bản.

96- Đạo sư trị cứu đầu thu phu.

97- Hóa xa khoa nhất bản

98- Dược thảo thư nhất bản tuyền.

99- Bảo tấu mật ngữ nhất bản.

100- Tạp khoán các khoản.

101- Nhiệm thân thủ thư.

102- Hoàng Kim Sơn giáo mật ngữ nhất bộ.

103- Tạp khoán mật dụng.

104- Giá thú tổng tập.

105- Vạn niên lịch.

106- Pa chíu lắp ca.

107- Tụ tạo trạch ốc nhật gia thư đồ.

108- Lục canh thiên hình.

109- Hành di chỉ dẫn.

110- Cổ thư nhất bản.

111- Hoàng môn đường thương lưu truyện bạ nhất bản.

112- Hoàng môn gia phả.

113- Đối thư nhất bản sử dụng.

114- Sơn giáo tự vựng nhất bản.

115- Văn khắc trên ấn.

116- Văn khắc trên lệnh bài.

Nhận xét về nội dung các sách của người Sán Dìu ở Bắc Giang.

Di sản Hán nôm của người Sán Dìu ở Bắc Giang có nhiều, hiện này mới thống kê được 116 đầu mục. Qua xem xét khảo sát các sách thấy rằng sách của người Sán Dìu chủ yếu là sách cúng - tuy thế cũng có một số sách có nội dung thuộc các bộ môn khác. Còn văn trong sách thường theo thể văn xuôi, thơ 4 chữ, thơ 7 chữ…

Sách chữ Hán của họ để truyền dạy chữ có sách: Sơ khai cửu kinh; Thượng bản học cầu tự; Vũ nhi công đồng Thiềm Thừ vương… đó là những sách dễ đọc, dễ thuộc và dễ nhớ để đi tới sự ham thích tập viết.

Loại văn 4 chữ ở sách này có thể dẫn ra như sau:

Khai thiên lập địa.

Trí tạo trí thư.

Chu công chi lễ

Tả tự nhất quyển

Báo dữ nhân dư

Nam nữ cụ thính.

Phụ mẫu chi ân.

Loại bảy chữ một câu được dùng nhiều ở các sách Kinh. Câu ở thể loại này có dạng:

Tự tông bàn cổ phân thiên địa.

Nhất triều thiên tử nhất triều thần.

Khứ hạ nhàn ngôn đô mạc thuyết.

Văn tri đán xương bất hữu nhân.

Loại câu đối đều có dạng hai câu 7 chữ như:

Nam tử thừa càn chi tự hỷ

Nữ như phối hợp nhất bộ lai.

hoặc

Chân Lý hành hồ thôi mẫn cán

Nam nhi đáo thử thị hào hùng.

Còn loại sách Đố chữ có từng bài để đố từng chữ ví dụ: Đố chữ Mễ thì:

Thượng bát vô thành bát.

Hạ bát chính tại bát.

Thập tự lộ đả đầu.

Nhất sản thị cứu mệnh.

Còn trong nội dung sách thuốc “Thảo dược thư nhất bản truyền”: chỉ ghi từng bài ngắn gọn như:

+ Sinh phế công dược:

+ Trần bì: 1 phân.

+ Cam thảo: 2 phân.

+ Thục dịa: 6 phân.

+ Bạch giới tử: 5 phân.

+ Bạch linh: 2 phân.

+ Bản Hạ: 7 phân.

+ Qui Thục: 5 phân.

+ Khương Tử: 2 phân.
         - Sách Từ vựng có dạng chú âm, chú nghĩa các mẫu chữ như:

Nói tóm lại di sản Hán Nôm của người Sán Dìu có nhiều thể lại có giá trị cho việc nghiên cứu văn hóa xã hội của dân tộc Sán Dìu ở Bắc Giang. Qua các tư liệu này sẽ góp phần cho việc nghiên cứu dân tộc Sán Dìu ở Việt Nam. Nó còn đang là những tài liệu im ngủ chưa được các nhà Hán Nôm lưu tâm xem xét. Do vậy thông qua báo cáo này, tuy chưa đầy đủ nhưng cũng là ý nguyện mong rằng các bậc Hán Nôm quan tâm để người Sán Dìu có cơ hội hiểu về bản sắc văn hóa của dân tộc mình hơn.

Thông báo Hán Nôm học 2003, tr.324-331