NGHI THỨC TIẾP ĐÓN PHÁI ĐOÀN SỨ BỘ

TRIỀU NGUYỄN TẠI BIÊN GIỚI VIỆT TRUNG

HOÀNG PHƯƠNG MAI

Viện Nghiên cứu Hán Nôm

Trong giai đoạn nắm toàn quyền cai quản đất nước, triều đình nhà Nguyễn từng lần lượt sai phái gần 30 phái đoàn sứ bộ sang Thanh thực hiện các sứ mệnh bang giao khác nhau⁽¹⁾. Trên chặng hành trình đó, mỗi sứ bộ đều phải tiến hành một số nghi thức bang giao nhất định trên đất nước Trung Hoa. Nghi thức đầu tiên trong buổi đầu tiếp xúc (gặp gỡ) giữa các phái đoàn đại diện của hai đất nước diễn ra ở đâu, theo trình tự như thế nào, có những ai tham gia v.v… là những câu hỏi khá thú vị bởi hầu như những vấn đề này không thấy ghi chép trong các bộ chính sử nước ta. Qua quá trình tìm hiểu các vấn đề liên quan, chúng tôi nhận thấy nghi thức buổi lễ đó được một số sứ thần để tâm ghi chép trong các trước tác của mình sau chuyến đi. Nhân đây, chúng tôi xin gửi tới Hội nghị Thông báo Hán Nôm những thông tin chủ yếu về buổi lễ này.

1. Thời gian và địa điểm diễn ra buổi lễ

Hầu hết các phái đoàn sứ bộ triều Nguyễn nước ta được cử sang Thanh thực hiện sứ mệnh bang giao thường đi theo đường bộ, và điểm đặt chân đầu tiên của họ trên đất nước Trung Hoa là phía sau cửa ải Nam Quan. Chính vì thế, cuộc tiếp xúc đầu tiên giữa sứ bộ và các thành phần khác đại diện cho phía triều đình nhà Nguyễn với phía đại diện của triều đình nhà Thanh diễn ra tại khu vực cửa ải, nơi biên giới tiếp giáp giữa tỉnh Lạng Sơn nước ta và tỉnh Quảng Tây Trung Quốc. Cụ thể hơn, không gian diễn ra buổi lễ nằm trong khu vực đài Ngưỡng Đức bên phía Việt Nam - cửa quan - đài Chiêu Đức bên phía Trung Quốc, mà trọng tâm đài Chiêu Đức.

Trước ngày sứ bộ lên đường sang sứ, hai bên triều đình thường tiến hành một số thủ tục công văn giấy tờ cơ bản sau: triều đình nhà Nguyễn chuyển thư sang tỉnh Quảng Tây nhờ chuyển đạt tới triều đình nhà Thanh về việc sứ bộ nước ta sang sứ. Triều đình nhà Thanh sẽ báo cho tỉnh Quảng Tây trả lời triều đình nhà Nguyễn về việc sứ bộ có nhất thiết phải sang không và nên sang vào thời điểm nào. Phía đại diện của triều đình nhà Nguyễn lại gửi công văn sang tỉnh Quảng Tây hỏi về ngày tháng mở cửa ải. Tỉnh Quảng Tây phúc đáp trả lời hẹn ngày mở cửa quan đón tiếp sứ bộ. Sau đó, hai bên tiến hành các bước chuẩn bị nhằm thực hiện nghi thức gặp gỡ đầu tiên theo ngày giờ đã định.

2. Thành phần đại diện hai nước tham gia buổi lễ

Về phía đại diện Việt Nam, triều đình nhà Nguyễn cử sứ bộ do triều đình và đích thân vua chọn lựa, cùng các quan Hậu mệnh, quan tỉnh Lạng Sơn, Cao Bằng. Sứ bộ gồm ba vị sứ thần: một vị Chánh sứ và hai vị Phó sứ. Quan Hậu mệnh do triều đình sai phái có khi là người từ kinh phái đi, có khi là người từ Bắc thành, lại có khi là người của các tỉnh Lạng Sơn, Cao Bằng. Quan tỉnh Lạng Sơn, Cao Bằng là những vị quan đứng đầu các tỉnh đó, có khi là người cai quản một tỉnh, mà cũng có khi là người kiêm quản cả hai tỉnh. Ngoài các thành viên chính thức nêu trên, buổi lễ còn có sự tham gia của quan binh đưa tiễn và các hành nhân, tùy tùng trong sứ bộ.

Về phía đại diện Trung Quốc, người đứng đầu được triều đình nhà Thanh ủy thác thường là viên quan Tri phủ Phủ Thái Bình, cùng với một số viên quan Hộ tiếp, Hộ cống khác và binh lính trong đoàn.

3. Trình tự nghi thức diễn ra buổi lễ

Về quang cảnh diễn ra buổi lễ cũng như sự đón tiếp của phía quan lại nhà Thanh, có vị sứ thần xúc cảm diễn thành thơ, có vị kèm vài lời ghi chú, và cũng có vị thuật lại tương đối tỉ mỉ. Dẫu tường lược khác nhau, song chính những ghi chép đó là nguồn bổ sung tư liệu quý báu về một trong những nghi thức quan trọng trong hàng loạt các nghi thức bang giao từng diễn ra giữa các triều đình phong kiến hai nước Việt - Trung. Dưới đây chúng tôi xin giới thiệu một đoạn ghi chép về trình tự buổi lễ dưới ngòi bút miêu tả của viên Phó sứ Nguyễn Tư Giản - một trong những tác gia Hán Nôm tiêu biểu thời Nguyễn, người được cử tham gia sứ bộ cùng với Chánh sứ Lê Tuấn và Giáp phó sứ Hoàng Tịnh sang Thanh tiến cống vào năm Tự Đức thứ 21 (1868) trong tác phẩm Yên Thiều bút lục ký hiệu A.852 hiện đang lưu giữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Buổi lễ đó diễn ra như sau:

“Giờ đầu canh 5 ngày mồng 1 tháng 8, chúng thần cùng với quan Hậu mệnh Nguyễn Thứ dẫn quan viên và biền binh, voi hộ tống của hai tỉnh Bắc Lạng hộ tống đệ quốc thư và hòm xiểng hàng công tiến lên cửa quan đứng đợi, sai đem binh tượng, nghi trượng dàn ra hai bên tả hữu cửa quan. Lại ủy cho viên thông sự đưa thiếp đi thông vấn, được các quan viên Hộ tiếp của nước Thanh là Thự lý Thái Bình phủ Tri phủ Phụng Nghị đại phu Từ Diên Húc (Tiến sĩ, người Sơn Đông), Quảng Tây Tân Thái Hiệp trấn Vũ Công tướng quân Tường Anh, Hộ cống Vũ ủy viên là Quảng Tây Phủ Tiêu Tham tướng Vũ Dực Đô úy Nhạc Linh (người tộc Chính Hoàng, Mông Cổ), Khâm gia Vũ Dực Đô úy Húc Đạo dinh Chiêu Vũ đô úy Trương Thiệu Tự, Thự lý Long Châu đồng tri Phụng Trực đại phu Dương Diên v.v… tề tựu ở cửa quan, ai nấy đưa thiếp thông vấn. Giờ Mão mở khóa. Chúng thần cùng quan Hậu mệnh đều mặc triều phục, cung kính khiêng Long đình đựng quốc thư đến đài Chiêu Đức, theo lệ làm lễ ba quỳ chín khấu. Lễ xong, trở về đài Nghênh Đức, thay lễ phục, đưa thiếp thăm hỏi. Các viên Hộ cống, Hộ tiếp (bấy giờ viên Hộ cống Văn ủy viên là Quảng Tây Diêm pháp đạo hàm Trung Nghị đại phu Lý Quân hiện vẫn chưa đến cửa quan) lại đến đài Chiêu Đức làm lễ gặp mặt (lễ dùng bán quỳ). Tham tướng Nhạc Linh, Tri phủ Từ Diên Húc ngồi chính giữa, các viên Tường Anh, Trương Thiệu Tự, Dương Diên chia ra ngồi hai bên tả hữu. Chúng thần cũng chia ra hai bên tả hữu, ngồi sắp hàng theo thứ tự. Các viên Hộ cống và Hộ tiếp cung kính hỏi thăm Hoàng thượng ta, mùa màng bội thu không; lại úy lạo chúng thần, mời ngồi khoản đãi tiệc trà. Lễ gặp mặt [họ] nhận các loại: vỏ quế, ngà voi, quạt, lông đuôi voi, hộp sáp thơm, còn lại từ chối không nhận. Một lát sau, chúng thần từ biệt trở về đài Nghênh Đức nghỉ ngơi chốc lát. Lại sai hành nhân, thông sự đem hòm xiểng qua cửa quan giao kết rõ ràng. Chúng thần cung kính đem việc qua cửa quan soạn thành tập tấu, dùng giấy đóng sẵn quốc ấn nhận lĩnh ở nhà, dán kín cẩn mật, giao cho quan hậu mệnh Nguyễn Thứ nhận lĩnh, đem về tỉnh chuyển đệ. Giờ Thìn, nghe thấy tiếng pháo (súng) hiệu, các viên Hộ cống, Hộ tiếp đi trước. Giờ Tị, chúng thần dẫn những người đi theo qua cửa quan đi kế tiếp. Những nơi xe sứ đi qua, người đứng xem trên đường đông đúc huyên náo. Có lẽ bởi trong khoảng 16 năm trở lại đây, cống kỳ nhiều lần bị hoãn, cho nên tương truyền họ cho đó là việc lớn thái bình vậy” [30a - 31a]. 

Chú thích:

(1). Chi tiết về những phái đoàn sứ bộ này xin xem bài viết Về những phái đoàn sứ bộ triều Nguyễn đi sứ triều Thanh (Trung Quốc) của chúng tôi đăng trên Tạp chí Hán Nôm, số 6, 2012.

Tài liệu tham khảo:

1. 國 史館. 大 南 實 錄, ký hiệuA.27/1 - 66, Viện Nghiên cứu Hán Nôm, cùng bản dịch Đại Nam thực lục, Quốc sử quán triều Nguyễn, Tổ phiên dịch Viện Sử học phiên dịch, Tập 1 - 10, Nxb. Giáo dục, H.2004.

2. 內 閣. 欽 定 大 南 會典 事 例, ký hiệu VHv.1570/20 - 21, Viện Nghiên cứu Hán Nôm, cùng bản dịch Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Viện sử học phiên dịch, Nxb. Thuận Hóa, 2005.

(Thông báo Hán Nôm học 2012,tr.460-464)